II SA/Ol 648/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Tadeusz Lipiński Sędziowie sędzia WSA Marzenna Glabas sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 września 2021 r. sprawy ze skargi W. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. W.K. (dalej jako "strona", "skarżąca"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz jego zwrotu. Z akt sprawy i uzasadnienia zaskarżonego rozstrzygnięcia wynika, że informacją z dnia 12 lipca 2019 r., Prezydent Miasta (dalej jako "organ pierwszej instancji"), przyznał stronie świadczenie wychowawcze na dzieci: M.K. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. i na M.K. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. Zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia "[...]" r. sygn. akt "[...]" orzekającym rozwód W.K. i P.K., powierzono obojgu rodzicom wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnimi dziećmi stron M.K. ur. "[...]" r. i M.K. ur. "[...]" r. i ustalono miejsce zamieszkania małoletniego M.K. przy ojcu, zaś miejsce zamieszkania małoletniego M.K. ustalono przy matce. Matkę obciążono kosztami utrzymania małoletniego M.K. , natomiast ojca obciążono kosztami utrzymania małoletniego M.K. . Wyrok ten uprawomocnił się w dniu 16 stycznia 2021 r. W związku z powyższym, decyzją z dnia "[...]" r., Prezydent Miasta orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze, wypłacone W.K. za okres od 1 lutego 2021 r. do 31 marca 2021 r. w łącznej wysokości 1.000 zł oraz zażądał zwrotu tego świadczenia. Organ pierwszej instancji uznał, że z uwagi na fakt, że zgodnie z wyrokiem sądu, dziecko – M.K. ma ustalone miejsce zamieszkania przy ojcu, strona nie ponosi wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych, nie przysługuje jej więc prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko – M.K. Po rozpatrzeniu odwołania strony od ww. decyzji, Samorządowe Kolegium Odwoławcze, decyzją z dnia "[...]" r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Uzasadniając swoje stanowisko w sprawie, organ odwoławczy przytoczył treść art. 4 ust.1 pkt 1 i art. 5 ust.1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r. poz. 2407 z późn. zm.) – dalej jako "u.p.p.w.d." oraz wskazał, że zgodnie art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stanowi, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Kolegium podniosło, że strona, otrzymując potwierdzone informacją z dnia "[...]" , prawo do świadczenia wychowawczego na syna, była szczegółowo poinformowania (w treści pouczenia zawartego w informacji), o warunkach otrzymywania świadczenia wychowawczego, które przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Informacja zawierała także warunki uznawania świadczenia za nienależnie pobrane. Pouczenie takie zawierał także wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego. W związku z wyrokiem Sądu, ustalającym miejsce zamieszkania dziecka – M.K. przy ojcu i obciążającym ojca w całości kosztami utrzymania tego dziecka, zdaniem organu odwoławczego strona utraciła prawo do świadczenia wychowawczego na syna M.K. , wypełniając tym samym przesłankę zawartą w przepisie art. 25 ust. 6 u.p.p.w.d. Wskazano również, że w aktach sprawy znajduje się decyzja z dnia 31 marca 2021 r. orzekająca o uchyleniu stronie prawa do świadczenia wychowawczego na M.K.. W związku powyższym, Kolegium uznało, że strona za okres od dnia 1 lutego 2021 r. do dnia 31 marca 2021 r. pobrała nienależne świadczenie wychowawcze. W powołanej na wstępie skardze do tut. Sądu, strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji. Skarżąca zarzuciła naruszenie: - art. 7 i art. 8 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735) – dalej jako "k.p.a.", poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady uwzględniania słusznego interesu obywateli oraz pogłębiania zaufania organów administracji publicznej, tj. wydanie przez organ niekorzystnego dla strony rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy było możliwe rozstrzygnięcie sprawy zgodnie ze słusznym interesem strony; - art. 77 i 107 k.p.a., poprzez wydanie decyzji z naruszeniem zasady praworządności, naruszeniem słusznego interesu skarżącego, nienależytym wyjaśnieniu okoliczności sprawy, wskutek niedostatecznego rozpatrzenia materiału dowodowego; - art. 80 w zw. z art. 81a k.p.a., poprzez pominięcie okoliczności, że skarżąca przekazywała P.K. środki pobierane tytułem świadczenia wychowawczego na M.K.. W uzasadnieniu skargi strona podniosła, że w związku z ogłoszoną pandemią spowodowaną przez wirus SARS-CoV-2, obsługa w Urzędzie została znacznie ograniczona, co skutkowało tym, że do Urzędu udało się stronie i jej byłemu mężowi umówić w dniu 29 marca 2021 r, gdzie zgodnie oświadczyli, że pieniądze były wypłacane na konto matki dziecka, która następnie przekazywała je, za zgodą ojca dziecka, na wskazane konto ojca. Tak więc, w związku z pandemią nie mieli możliwości odpowiedniego zgłoszenia w Urzędzie Miasta. Skarżąca podkreśliła, że w rozstrzygnięciu zarówno organ pierwszej i drugiej instancji, nie uwzględniły pandemii, ani nie wzięto pod uwagę okoliczności przedstawionych przez rodziców dziecka, tj. oświadczeń złożonych na powyższą okoliczność oraz przedłożonych potwierdzeń przelewu oraz sytuacji związanej z COVID – 19, dotyczących problemów z kontaktem z Urzędem. Jak zauważono, celem przyznanego świadczenia jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspakajaniem jego potrzeb życiowych. Powyższe pieniądze zostały przekazane dla ojca dziecka, za jego zgodą, na pokrycie częściowych wydatków związanych z wychowaniem M.K.. Odpowiadając na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r. poz. 2167 z późn. zm.) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm.); dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza art. 134 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną (§ 1). Oceniając, w świetle powołanych wyżej kryteriów, zaskarżoną decyzję, Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez organ, a skarżąca wyraziła zgodę na rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej do Sądu decyzji stanowią przepisy ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. W świetle tych przepisów, nie ulega wątpliwości, że celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych (art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d.). Zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej. W myśl art. 25 ust. 1 oraz ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenia" to m.in. świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W przedmiotowej sprawie, wyrokiem Sądu Okręgowego z dnia "[...]" sygn. akt "[...]" , orzekającym rozwód strony i jej męża – P.K. , ustalono miejsce zamieszkania dziecka – M.K. przy ojcu i obciążono ojca kosztami utrzymania tego dziecka, zaś miejsce zamieszkania małoletniego M.K. ustalono przy matce i obciążono matkę kosztami utrzymania tego małoletniego. Decyzją z dnia "[...]" , Prezydent Miasta uchylił stronie prawo do świadczenia wychowawczego na dziecko M.K. . W konsekwencji, organy obu instancji uznały za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze wypłacone W.K. za okres od 1 lutego 2021 r. do 31 marca 2021 r. w łącznej wysokości 1.000 zł oraz zażądano zwrotu tego świadczenia. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy obu instancji, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci – wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. – jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Zdaniem Sądu, nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis u.p.p.w.d. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ewentualnym ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznaczałoby to brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. Wskazać zaś należy, że w aktach sprawy znajdują się oświadczenia W.K. i P.K. oraz potwierdzenia przelewów wskazujące, że strona przekazała świadczenie wychowawcze otrzymane na syna M.K. za miesiąc lutry oraz marzec na konto ojca, co oznacza, że świadczenie przeznaczone zostało de facto na potrzeby tego dziecka. W tytułach przelewów widnieje "500+ M" (k.9 i 10 akt adm.). W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie organy nie sprostały obowiązkowi dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli czy zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, sygn. II SA/Łd 668/20, oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 sygn. akt II SA/Gl 47/21). W świetle dotychczasowych rozważań stwierdzić należy, że jeżeli pobrane przez skarżącą świadczenia wychowawcze zostałyby spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb syna to oznaczałoby, iż świadczenia te nie zostały przez skarżącą nienależnie pobrane. Jednak wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego nie został wzięty pod uwagę przez Kolegium, ani przez organ pierwszej instancji. Kolegium nie odniosło się przy tym do twierdzeń skarżącej, podniesionych w odwołaniu, a także wcześniej w toku postępowania przed organem pierwszej instancji, wedle których środki otrzymywane przez skarżącą z tytułu przyznanego świadczenia wychowawczego były przez nią w całości przekazywane ojcu dziecka. Podkreślić należy, że wyegzekwowanie od skarżącej zwrotu kwoty świadczenia wychowawczego wypłaconego za luty i marzec 2021 r. (w łącznej wysokości 1.000 zł) przy jednoczesnym braku możliwości ubiegania się przez ojca dziecka o to świadczenie wychowawcze za ww. okres, oznaczałoby faktyczne pozbawianie syna strony należnej od państwa kwoty finansowego wsparcia. Świadczenie wychowawcze za sporny okres nie mogłoby zostać już bowiem uzyskane przez ojca dziecka. Taki rezultat byłby zaś nie do pogodzenia nie tylko z ratio legis u.p.p.w.d., ale także z konstytucyjną zasadą, że państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny (art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jako dowolne, traktuje się ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym, albowiem zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (art. 7 k.p.a.) (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2020 r., I GSK 1319/20, CBOSA). Mając na względzie powyższe, zdaniem Sądu, organy obu instancji nie wyjaśniły i rozważyły istotnych w sprawie kwestii, w skutek czego doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę, organy uwzględnią powyższe uwagi, oceny prawne i wytyczne Sądu. W celu ustalenia, w jaki sposób skarżąca dysponowała spornymi świadczeniami wychowawczymi, organ weźmie pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy, w tym potwierdzenia przelewów i oświadczenia byłych małżonków. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.