II SA/Ol 826/21

Dnia 11 stycznia 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Marzenna Glabas (spr.) Sędziowie sędzia WSA Adam Matuszak sędzia WSA Piotr Chybicki Protokolant sekretarz sądowy Sylwia Chodorowska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 11 stycznia 2022 roku sprawy ze skargi P. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie uznania świadczenia wychowawczego za nienależnie pobrane i zobowiązania do jego zwrotu I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Decyzją z [...] r., wydaną z upoważnienia Prezydenta przez Zastępcę Kierownika Działu Świadczeń Rodzinnych Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej (dalej jako: organ I instancji), uznano kwotę pobranego przez P. S. (dalej jako: "skarżący") świadczenia wychowawczego w łącznej wysokości 13.000 zł za okres od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r. za nienależnie pobraną i zobowiązano skarżącego do jej zwrotu wraz z odsetkami. W uzasadnieniu organ I instancji wskazał, że w dniu 4 września 2019 r. przyznano skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na rzecz dzieci I. S. i K. S. Dnia 8 marca 2021 r. do organu wpłynął odpis wyroku Sądu Okręgowego (prawomocny z dniem 4 lutego 2020 r.) orzekający rozwód małżeństwa skarżącego i ustalający miejsce pobytu małoletnich dzieci przy matce A. S. W związku z powyższym, decyzją z [...] r. uchylono prawo skarżącego do świadczenia wychowawczego. Organ wskazał na treść art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci ( tekst jedn. Dz. U. z 2019 r., poz. 2407, dalej jako: "ustawa o pomocy państwa"), zgodnie z którym świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie z nim zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Natomiast zgodnie z art. 20 ust. 1 tej ustawy w przypadku zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, osoba otrzymująca świadczenie jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu. Wypłacona kwota świadczenia wychowawczego w kwocie 13.000 zł za wskazany w sentencji decyzji okres stanowi nienależnie pobrane świadczenie, a w myśl art. 25 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenie obowiązana jest do jego zwrotu. Na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W odwołaniu od tej decyzji skarżący zarzucił, że świadczenie wychowawcze było przekazywane przez MOPS na konto bankowe matki dzieci, z którą małoletni zamieszkują. To ona pobierała przelane środki i przeznaczała je w całości na potrzeby dzieci. Skarżący wniósł o uchylenie decyzji, uznając ją za krzywdzącą. Do odwołania dołączył oświadczenie byłej żony, z którego wynika, że świadczenia wychowawcze w okresie od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r. w łącznej wysokości 13.000 zł były wypłacane na jej konto bankowe, którym wyłącznie ona dysponowała, a pieniądze zostały wykorzystane na potrzeby dzieci. Skarżący z tych środków nie korzystał. Decyzją z [...] r. Samorządowe Kolegium Odwoławcze (dalej jako: "Kolegium", "organ odwoławczy", "organ II instancji"), po rozpatrzenia odwołania, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Organ odwoławczy, podzielając stanowisko organu I instancji, wskazał dodatkowo, że na gruncie przedmiotowej sprawy w związku z postanowieniami prawomocnego wyroku rozwodowego ustalającego miejsce pobytu dzieci przy ich matce, skarżący utracił prawo do świadczenia wychowawczego z dniem uprawomocnienia się tego wyroku. Kolegium podkreśliło, że w przesłanej stronie informacji o przyznaniu świadczenia zawarte było pouczenie, że świadczenie przysługuje tylko temu z rodziców, z którym dzieci zamieszkują oraz że na stronie ciąży obowiązek poinformowania organu wypłacającego świadczenie o wszelkich zmianach mających wpływ na prawo do świadczeń. Skarżący dopiero w lutym 2021 r. złożył pismo, w którym zrezygnował z prawa do świadczenia wychowawczego na dzieci z uwagi na orzeczony rozwód. Skutkiem tego oświadczenia było wydanie decyzji uchylającej prawo do świadczenia wychowawczego. Zatem świadczenie wypłacone skarżącemu od rozwodu do lutego 2021 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i jako takie podlega obowiązkowi zwrotu. Odnosząc się do zarzutu odwołania dotyczącego pobierania świadczenia przez matkę dzieci organ II instancji wskazał, że okoliczność ta nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia, gdyż w ramach postępowania dotyczącego nienależnie pobranego świadczenia i obowiązku jego zwrotu organy badają jedynie, czy zachodzą wskazane w art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa przesłanki umożliwiające uznanie wypłaconych świadczeń za nienależnie pobrane. W skardze na powyższą decyzję, wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, pełnomocnik skarżącego zarzucił: a) naruszenie art. 138 § 1 pkt 2 w zw. z art. 7, 7a, 77 § 1 i 80 k.p.a. poprzez jego niezastosowanie i nieuchylenie decyzji organu I instancji w sytuacji błędnego ustalenia przez ten organ w zakresie okoliczności pobierania świadczenia wychowawczego przez skarżącego i w konsekwencji błędnego przyjęcia, że wypłacone świadczenie stanowiło świadczenie pobrane nienależnie przez skarżącego w rozumieniu art. 25 ust. 2 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci; b) naruszenie art.7, 77 § 1 i 80 k.p.a. w zw. z art. 25 ust. 1, ust.2 pkt 6) i ust. 3 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uznanie, że istniały podstawy do ustalenia w stosunku do skarżącego kwoty nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego i zobowiązania do jego zwrotu wraz z odsetkami w sytuacji, gdy w toku postępowania przed organami obu instancji nie zakwestionowano prawdziwości oświadczeń matki dzieci, że świadczenie wychowawcze w spornym okresie wpływało na jej konto, a fakt ten powinien skutkować stwierdzeniem, że w ogóle nie doszło do pobrania przez skarżącego nienależnego świadczenia; c) naruszenie art. 7, 77 § 1, 80 k.p.a. w zw. z art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez uznanie okoliczności przekazywania świadczeń wychowawczych przez MOPS byłej żonie skarżącego i przeznaczania ich na potrzeby dzieci za niestanowiące okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia w sytuacji, gdy istnienie tych okoliczności powinno skutkować stwierdzeniem, że w sprawie w ogóle nie doszło do pobrania świadczenia przez skarżącego. Podnosząc powyższe zarzuty pełnomocnik skarżącego wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania. W uzasadnieniu wskazał na różnice znaczeniowe pojęć "nienależne świadczenie" i "nienależnie pobrane świadczenie". Podkreślił, że w sprawie w ogóle nie doszło do pobrania świadczenia wychowawczego przez skarżącego, gdyż świadczenie to pobrała jego była żona, zatem tym bardziej nie mogło dojść do nienależnego pobrania przez niego świadczenia wychowawczego. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko wyrażone w zaskarżonej decyzji. Na rozprawie w dniu 11 stycznia 2022 r. pełnomocnicy stron podtrzymali dotychczasowe stanowiska w sprawie. Skarżący dodatkowo wyjaśnił, że rachunek, na który były dokonywane przelewy świadczeń był rachunkiem jego żony, do którego w trakcie małżeństwa uzyskał upoważnienie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. j. Dz. U. z 2021 r. poz. 137) sądy administracyjne są właściwe do badania zgodności z prawem zaskarżonych aktów administracyjnych. Decyzja administracyjna jest zgodna z prawem, jeżeli jest zgodna z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa materialnego i przepisami prawa procesowego. Uchylenie decyzji administracyjnej, względnie stwierdzenie jej nieważności przez sąd, następuje w przypadku stwierdzenia istotnych wad w postępowaniu lub naruszenia przepisów prawa materialnego - art. 145 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, dalej jako: "p.p.s.a."). Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie wskazać należy, że zgodnie z art. 4 ust. 2 pkt 1ustawy o pomocy państwa świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (przepis dotyczy opieki naprzemiennej i nie ma znaczenia w sprawie). Z mocy art. 5 ust. 1 powołanej ustawy świadczenie to przysługuje osobom, o których mowa w art. 4 ust. 2, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko. Jak wynika z uzasadnień decyzji organów obu instancji, przyczyną wydania zaskarżonych rozstrzygnięć było ustalenie, że na mocy wyroku Sądu Okręgowego z dnia 27 stycznia 2020 r.( prawomocnego z dniem 4 lutego 2020 r.) wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dziećmi skarżącego i jego byłej żony powierzone zostało obojgu rodzicom, ale miejsce pobytu dzieci ustalono przy matce. Z tego powodu organy, na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy o pomocy państwa, uznały, że świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu za okres od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r. w łącznej kwocie 13.000 zł (13 miesięcy po 1000 zł na dwoje dzieci) było świadczeniem nienależnie pobranym. Rozstrzygnięcia Sądu wymaga zatem kwestia, czy organy orzekające prawidłowo uznały, że skarżący nienależnie pobrał świadczenie wychowawcze, w rozumieniu wskazanego przepisu. Zauważyć należy, co słusznie podniosła w uzasadnieniu skargi pełnomocnik skarżącego, że w orzecznictwie sądów administracyjnych (ukształtowanym na tle przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, zachowującym jednak aktualność także na gruncie ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci) podkreśla się, że skoro racjonalny ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do cechy czynności ("pobrania"), a nie cechy świadczenia ("nienależnego"), to należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". Przyjmuje się więc, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 ustawy o pomocy państwa, posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty, mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 25 cytowanej ustawy. (tak Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w wyroku z 2 grudnia 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 881/21, publ. w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl, dalej jako: CBOSA ). Zatem w toku postępowania organy obowiązane są ustalić czy świadczenie zostało "pobrane" oraz czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i dopiero wtedy rozstrzygnąć czy świadczenie to miało charakter nienależnie pobranego, w rozumieniu art. 25 ust. 2 ustawy . W rozpoznawanej sprawie skarżący konsekwentnie podnosił, że w ogóle nie pobrał świadczenia wychowawczego na dzieci we wskazanym w decyzji okresie, ponieważ było ono przelewane na rachunek stanowiący własność jego byłej żony (do którego był on tylko upoważniony), przelane środki pobrane zostały w całości przez matkę dzieci i wykorzystane na zaspokojenie ich potrzeb. Twierdzenia te zostały poparte dwoma oświadczeniami byłej żony skarżącego : z 24 kwietnia 2021 r. złożonym przed organem I instancji i z 11 maja 2021 r. dołączonym do odwołania. Organ I instancji pominął wyjaśnienie tej okoliczności, a organ odwoławczy określił ją jako nieistotną. Sąd tej oceny nie podziela, przeciwnie, jeżeli zostanie ustalone w dalszym toku postępowania, że świadczenie wychowawcze było wpłacone na rachunek byłej żony skarżącego, przez nią podjęte ("pobrane") i przeznaczone na zaspokojenie potrzeb małoletnich, to trudno będzie przypisać skarżącemu czynność "pobrania", co ma istotne znaczenie dla zasadności wydania decyzji w oparciu o art. 25 ustawy. Ponownego rozważenie w tym kontekście będzie także wymagała ocena "zawinienia" skarżącego w pobraniu świadczenia, na co dotychczas powoływały się organy. Przede wszystkim jednak organy orzekające nie wzięły pod uwagę celu świadczenia wychowawczego wskazanego wprost w art. 4 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, którym jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Sąd w składzie rozpoznającym niniejszą sprawę w całości podziela pogląd wyrażony w powołanym wyżej wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, zgodnie z którym, nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym celem świadczenia wychowawczego i wprowadzającej to świadczenie ustawy. W szczególności, skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ewentualnym ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał prawa do tego świadczenia, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznaczałoby to brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia zrealizowanego zgodnie z jego przeznaczeniem. Podkreślić bowiem należy, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Łd 668/20 oraz Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 7 lipca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 47/21, dostępne w CBOSA). Ponownie podkreślić należy, że w aktach administracyjnych, obok pism zawierających twierdzenia skarżącego w tej materii, znajdują się dwa oświadczenia jego byłej żony, z których wynika, że wypłacone przez organ świadczenie wychowawcze zostało przez nią pobrane, z jej rachunku bankowego i przeznaczone na zaspokojenie potrzeb dzieci. Organy obu instancji nie dokonały jednak oceny tej okoliczności, (tzn. czy środki te zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w art. 4 ust. 1 ustawy) i jej wpływu na przedmiot postępowania. W ocenie Sądu uznać bowiem należy, że jeżeli wypłacone świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb małoletnich dzieci, to oznaczałoby to, że świadczenie to nie zostało nienależnie pobrane. Jednak wskazany powyżej cel świadczenia wychowawczego nie stanowił przedmiotu dotychczasowych rozważań organów, co należy uznać za naruszenie reguł postępowania wynikających z art. 7 , 77 § 1 i 80 k.p.a.. Rozstrzygając sprawę ponownie organy, na podstawie art. 153 p.p.s.a., zastosują się do oceny prawnej, wyrażonej w uzasadnieniu niniejszego wyroku i rozstrzygną sprawę w oparciu o przedstawioną przez Sąd wykładnię przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Ustalając sposób dysponowania wypłaconym świadczeniem wychowawczym wezmą pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy, w tym oświadczenia byłej żony skarżącego. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) i c) p.p.s.a., Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. O kosztach postępowania sądowego, obejmujących zwrot od organu na rzecz skarżącego kosztów zastępstwa prawnego, orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t. j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265)