III SA/Gd 944/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Janina Guść Sędziowie Sędzia WSA Alina Dominiak (spr.) Sędzia WSA Paweł Mierzejewski po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 lutego 2022 r. sprawy ze skargi M.Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 sierpnia 2021 r., nr (...) w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Decyzją z dnia 20 sierpnia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Burmistrza z dnia 17 marca 2021 r.,odmawiającą przyznania M. Z. świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad bratem D. K. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że D. K. legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniem niepełnosprawności, wydanym na stałe w dniu 24 lipca 2019 r. , z którego wynika, że stopień niepełnosprawności datuje się od 4 kwietnia 2018 r. Z dokonanych w toku postępowania ustaleń wynika, że D. K. mieszka ze skarżącą, jej mężem R. Z. i ich synem P., ponadto z synem skarżącej i synową (K. i B. Z.). D. K. jest rozwiedziony, ma dwie córki A. K. ( lat 17) i J. K. ( lat 20). Mąż skarżącej nie pracuje, otrzymuje rentę chorobową z ZUS, ma orzeczenie o częściowej niezdolności do pracy. K. Z. i B. Z. nie pracują, nie są osobami niepełnosprawnymi. Pełnoletnia córka D. K. mieszka w M., nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie pobierała też nigdy żadnych świadczeń związanych z niepełnosprawnością. Skarżąca nigdy nie pracowała zawodowo. Od dnia 18 września 1997 r. nie podejmowała zatrudnienia, była zarejestrowana w PUP, kilkakrotnie tracąc status osoby bezrobotnej z powodu nie stawienia się w PUP w wyznaczonym terminie bez usprawiedliwienia. Twierdzi, że obecnie nie podejmuje pracy z powodu opieki nad bratem, przy czym mogłaby podjąć jedynie pracę sprzątaczki z powodu braku doświadczenia zawodowego. Bratem opiekuje się od czasu, gdy brat u niej zamieszkał (sierpień 2020r.). Skarżącej na podstawie decyzji z dnia 20 listopada 2020 r. przyznano specjalny zasiłek opiekuńczy w związku z opieką nad bratem. D. K. porusza się przy pomocy kuli lub przy pomocy innej osoby. Choruje na reumatoidalne zapalenie stawów i zwyrodnienie stawów. Samodzielnie spożywa posiłki, jest samodzielny w czynnościach fizjologicznych , sam spożywa posiłki, po przygotowaniu samodzielnie przyjmuje leki, myje samodzielnie górną część ciała. Wymaga pomocy w dojściu do toalety, przy smarowaniu maściami, może pozostać sam w domu przez ok. 3 godziny. Organ odwoławczy przywołał przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych dotyczące świadczenia pielęgnacyjnego wskazując, że zawierają one ściśle określony katalog osób, którym świadczenie to może być przyznane. Opieka wykonywana nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym musi być wykonywana przez osobę, na której wobec niepełnosprawnego ciąży obowiązek alimentacyjny, przy czym osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu świadczenie to przysługuje pod warunkiem spełnienia łącznie trzech wymienionych w ustawie warunków, m.in. takim, że brak jest innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu ( niż rodzice), albo są one małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odwoławczy wskazał także na treść art. 129 ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy , z którego wynika, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem oraz na treść art. 132 k.r.o. stanowiącego, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Organ odwoławczy przywołał stanowisko NSA zawarte w wyroku z dnia 16 listopada 2012 r. sygn. akt I OSK 1700/12, w którym Sąd ten stwierdził m.in., że to nie rodzina decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym przepis prawa. Organ odwoławczy wskazał, że D. K. ma córkę, nie posiadającą orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, wobec czego to na niej spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec niego. W tej sytuacji skarżąca nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego. Ponadto, co organ podkreślił, z ustalonych okoliczności nie wynika, by istniał związek między zaprzestaniem aktywności zawodowej skarżącej a wystąpieniem konieczności opieki nad bratem. Skarżąca wykonywała jedynie prace społecznie użyteczne, czyli nigdy nie podejmowała zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 3 pkt 22 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co miało charakter trwały i długotrwały, a co oznacza, że niepodejmowanie przez nią zatrudnienia nie miało i nie ma bezpośredniego i ścisłego związku z koniecznością sprawowania opieki nad bratem. Zdaniem Kolegium także rozmiar i zakres opieki nie wymusza na skarżącej niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w rozumieniu art. 17 ust.1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Z ustalonego stanu faktycznego wynika, że brat skarżącej w wielu czynnościach nie wymaga pomocy , pomocy takiej wymaga natomiast przy ubieraniu, dojściu do toalety, smarowaniu maściami, przygotowaniu leków, częściowej pomocy wymaga przy myciu. Zdaniem Kolegium właściwa organizacja wykonywania czynności - gospodarstwa domowego, załatwiania spraw urzędowych, pomocy w ubieraniu, myciu, przygotowaniu posiłków czy leków pozwoliłaby skarżącej na podjęcie zatrudnienia. Organ zauważył, że wielu ze wskazanych czynności nie wykonuje się codziennie, lecz w pewnym odstępstwie czasowym - np. sprzątania, umawiania wizyt lekarskich, załatwiania spraw urzędowych. Rodzina skarżącej może pomóc bratu skarżącej w dojściu do toalety, a ponadto może on przez parę godzin pozostać sam. Organ odniósł się też do pisma skarżącej z dnia 18 sierpnia 2021 r., w którym podała ona, że brat nic nie jest w stanie zrobić przy sobie, bowiem nie znajduje to potwierdzenia w zebranym materiale dowodowym. Zauważył również, że wskazane przez skarżącą dodatkowe czynności - realizacja recept, mierzenie ciśnienia , palenie w piecu - są czynnościami wykonywanymi w pewnych odstępach czasu, albo są czynnościami nie wykonywanymi codziennie. Kopie dokumentacji medycznej potwierdzają natomiast ustalony już stan zdrowia brata skarżącej. Z powyższych względów organ odwoławczy uznał, że organ pierwszej instancji zasadnie odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Nie podzielił natomiast stanowiska tego organu, że podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego może być przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych. W skardze , wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku na opisaną powyżej decyzję organu odwoławczego , skarżąca M. Z. zarzuciła rażącą obrazę przepisów prawa materialnego – art. 17 ust.1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust.1a ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się siostry, będącej jednocześnie faktycznym opiekunem osoby niepełnosprawnej , z uwagi na to, że opieka taka powinna być sprawowana przez dzieci niepełnosprawnego , nie posiadające orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności , bowiem wykładnia funkcjonalna w/w przepisu winna skutkować przyznaniem świadczenia; naruszenie art. 17 ust.1 ustawy poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy przez skarżącą w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną nie wypełnia przesłanki rezygnacji lub nie podejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie decyzji organów obu instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącej wnioskowanego świadczenia ewentualnie przekazanie sprawy organowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. Skarżąca , po przytoczeniu przepisów art. 17 ust. 1 i ust.1a ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazała, że wykładnia art. 17 ust.1a w/w ustawy , dokonana przez organ odwoławczy, prowadzi do wyników sprzecznych z przepisami tej ustawy i przepisów kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Świadczenie pielęgnacyjne zgodnie z zamiarem ustawodawcy stanowić ma wsparcie rodziny pozostającej nie tylko w trudnej sytuacji materialnej , ale i faktycznej , spowodowanej koniecznością sprawowania opieki nad osobą wymagającą takiej pomocy ze względu na stan zdrowia. Skarżąca sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym bratem , która uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: W myśl art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity: Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.) - dalej jako: "p.p.s.a." stanowi, że sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na podstawie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a. , który stanowi, że sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Podstawę materialnoprawną wydanych w sprawie decyzji stanowiły przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j.: Dz.U. z 2020 r., poz. 111; ze zm., dalej także jako "ustawa" lub "u.ś.r."). Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1a ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Powyższe przepisy jednoznacznie stanowią, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje jedynie osobie, która spełnia łącznie określone w nich przesłanki. Warunkiem przysługiwania świadczenia pielęgnacyjnego osobom wymienionym w przywołanym wyżej art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest przede wszystkim okoliczność, że ciąży na nich obowiązek alimentacyjny w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Nie było kwestionowane , że rodzice brata skarżącej nie żyją, ma on natomiast dwie córki , z których jedna w czasie wydania kwestionowanych skargą decyzji była osobą pełnoletnią. Jak wynika z akt sprawy, skarżąca złożyła wniosek o przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad bratem zaliczonym do znacznego stopnia niepełnosprawności orzeczeniem z dnia 24 lipca 2019 r. W rozpoznawanej sprawie zasadniczą kwestią była wykładnia art. 17 ust. 1 pkt 4 i art. 17 ust. 1a ustawy i rozstrzygnięcie, czy w świetle treści tych przepisów skarżącej przysługuje świadczenie pielęgnacyjne. Stosownie do art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity: Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), dalej jako "k.r.o.", obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych – obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2 k.r.o.). Przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a ustawy należy mieć jednocześnie na względzie cel regulacji zawartej w tych przepisach, a także treść art. 132 k.r.o., zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami. Zdaniem Sądu umożliwienie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego innym osobom zobowiązanym do alimentacji ( gdy nie żyją rodzice) tylko w sytuacji , gdy nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, może naruszać konstytucyjną zasadę równości i sprawiedliwości społecznej jedynie wówczas, gdy z uzasadnionych obiektywnie powodów osoby spokrewnione z osobą wymagającą opieki w pierwszym stopniu faktycznie nie są w stanie tej opieki sprawować. W orzecznictwie przyjmuje się, że do takich przyczyn zaliczyć można podeszły wiek czy zły stan zdrowia. W niniejszym przypadku tego rodzaju sytuacja zachodziła. Jako powód braku możliwości sprawowania opieki nad ojcem przez córkę wskazano jedynie, że nie ma ona odpowiednich warunków lokalowych. W ocenie Sądu nie można takiej okoliczności zaliczyć do wskazanej w art. 132 k.r.o. sytuacji, " gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami’. Okoliczności wyłączające obowiązek alimentacyjny osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu muszą być naprawdę ważkiej natury, a taką wskazana nie jest. W zaskarżonej decyzji słusznie zatem wskazano , że istnieją osoby zobowiązane do alimentacji osoby niepełnosprawnej w pierwszym stopniu. Jest to rodzona, pełnoletnia córka D. K., która nie jest osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym i która – jak podała skarżąca- poszukuje pracy. W tej sytuacji obowiązek alimentacyjny córki nie przeszedł na inne osoby, bowiem obowiązek alimentacyjny wobec ojca nadal na niej ciąży. Nie można w takiej sytuacji uznać, że inna osoba – w tym przypadku skarżąca - mogłaby być uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na rezygnację z pracy zarobkowej lub jej niepodejmowanie w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym D. K. W ocenie Sądu organ odwoławczy zasadnie też uznał, że skarżąca nie spełnia wymogu rezygnacji z zatrudnienia bądź jego niepodejmowania w celu sprawowania opieki nad bratem. Choć kwestie te powinny być oceniane z uwzględnieniem czasu, w którym opieka jest sprawowana, nie sposób w niniejszej sprawie nie dostrzec, że zgodnie z niekwestionowanymi ustaleniami skarżąca nigdy nie pracowała. Mimo że przez wiele lat posiadała status osoby bezrobotnej , żadnego zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej w rozumieniu przepisów ustawy nigdy nie podjęła. Wielokrotnie też pozbawiano ją statusu osoby bezrobotnej z powodu nieusprawiedliwionego niestawiennictwa w Powiatowym Urzędzie Pracy lub w związku z odmową proponowanego zatrudnienia. W takim stanie faktycznym nie do obrony jest teza, że obecnie skarżąca nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej tylko z tego względu, że opiekuje się chorym bratem. Bez znaczenia zatem pozostaje, czy skarżąca mogłaby wykonywać choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy pracę zarobkową, choć Sąd pogląd organu odwoławczego w tym zakresie podziela, szczególnie że skarżąca mogłaby - zgodnie z jej deklaracją – wykonywać jedynie czynności sprzątaczki. Tego rodzaju praca nie wymaga zatrudnienia na pełen etat. Dodać jedynie należy, że regulacja art. 17 ust. 1b ustawy stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, orzekł, że art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z powyższym - jak słusznie uznało Kolegium - wynikająca z art. 17 ust. 1b ustawy przesłanka w postaci czasu powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie mogła być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Z tego względu błędne w tej mierze było stanowisko organu pierwszej instancji, który za podstawę odmowy przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego przyjął, że niepełnosprawność jej brata powstała, gdy był on już osobą dorosłą. Okoliczność ta – w świetle poczynionych wyżej rozważań – nie mogła jednak przemawiać za przyznaniem skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, a tym samym skutkować uwzględnieniem skargi. Wobec powyższego Sąd uznał za bezzasadne zarzuty skargi. W toku postępowania zgromadzono materiał dowodowy, pozwalający na prawidłowe ustalenie stanu faktycznego sprawy przez organ odwoławczy. Sąd, nie znajdując podstaw do jego zakwestionowania, ustaleń tych ponownie nie przywoływał. Zaskarżona decyzja nie narusza przepisów prawa materialnego ani przepisów postępowania. Zgromadzony materiał dowodowy został przez organ odwoławczy właściwie rozważony i oceniony. Organ odwoławczy prawidłowo, wyczerpująco, wszechstronnie uzasadnił wydaną przez siebie decyzję , właściwie odwołując się do orzecznictwa sądowoadministracyjnego. Organ odniósł się do wszystkich kwestii istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, z uwzględnieniem zarzutów odwołania. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi skargę, jako bezzasadną, oddalił.