II SA/Gl 1523/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Matan (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Stanisław Nitecki,, Sędzia WSA Artur Żurawik, Protokolant sekretarz sądowy Barbara Urban, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 lutego 2022 r. sprawy ze skargi M. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta P. z dnia [...] r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej: Kolegium) orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji Prezydenta Miasta P. z [...] r., w przedmiocie ustalenia kwoty nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych, wypłaconych M. B. (dalej: skarżący) w okresie od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r. w wysokości 6500,00 zł i zwrotu nienależnie pobranych świadczeń wychowawczych w tym okresie wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Powyższe decyzje zapadły w następującym stanie faktycznym i prawnym. Skarżący wnioskiem z 8 lipca 2019 r., zwrócił się o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego na córkę L. B. na okres 2019/2021. Decyzją z [...] r. zostało ustalone prawo do tego świadczenia na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. W dniu 3 marca 2021 r. skarżący złożył do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w P. oświadczenie, z którego wynika że córka L. zamieszkuje z matką. Natomiast skarżący wyprowadził się z mieszkania w lutym 2020 r. Jednocześnie dołączono do akt sprawy wyrok Sądu Okręgowego w G. z [...] r., sygn. [...], z którego wynika, że miejscem zamieszkania L. B. jest miejsce zamieszkania matki. W dniu [...] r. wydano decyzję uchylającą realizację świadczenia wychowawczego, w związku z zaprzestaniem opieki. W wyniku wniesionego odwołania od tej decyzji, Samorządowe Kolegium odwoławcze w Katowicach, uchyliło decyzję organu I instancji i umorzyło postępowania z powodu zakończenia okresu świadczeniowego. \W kolejnej decyzji z [...] r. organ I instancji uznał, że w okresie od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r., świadczenie pielęgnacyjne nie przysługiwało skarżącemu oraz orzekł o nienależnie pobranym świadczeniu wychowawczym i zobowiązał skarżącego do zwrotu kwoty 6500,00 zł Skarżący wniósł odwołanie od powyższej decyzji, nie zgadzając się z rozstrzygnięciem organu I instancji. Po rozpoznaniu odwołania, Kolegium orzekło jak na wstępie. W uzasadnieniu wskazano, że zgodnie z art. 4 ust. 2 ustawy o pomocy państwa, świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca z zastrzeżeniem art. 5 ust 2a, a zatem przesłanką do świadczenia wychowawczego jest wspólne zamieszkiwanie i pozostawanie dziecka na utrzymaniu rodzica. Tymczasem, jak wynika z akt sprawy, skarżący wyprowadził się i nie zamieszkuje z córką, której miejscem zamieszkania jest miejsce matki, zgodnie z orzeczeniem Sądu Okręgowego w G. z [...] r. Warunkiem posiadania praw do świadczenia wychowawczego jest faktyczne zamieszkiwanie, czyli przebywanie dziecka u jednego z rodziców zamieszkujących aktualnie oddzielnie, a skoro skarżący zdecydował się na wynajęcie innego mieszkania, to należy przesłanka wspólnego zamieszkiwania rodzica z dzieckiem nie została spełniona. Skargę do tutejszego Sądu złożył skarżący, nie zgadzając się z rozstrzygnięciami organów. Skarżący zaznaczył, że całość kwot ze świadczeń była przekazywana na wspólne konto, z którego była żona przelewała co miesiąc na konto osobiste, a następnie w całości trafiała do córki. Świadczenie co prawda było przypisane do skarżącego, a nie do jego byłej żony, jednakże zaistniała sytuacja wyniknęła jedynie z niewiedzy skarżącego i nieznajomości procedur administracyjnych.. Jednocześnie skarżący wskazał, że ze swojego wynagrodzenia utrzymuje zarówno córkę jak i byłą żonę, która jest obecnie bezrobotna. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, popierając swoją dotychczasową argumentację. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach, zważył co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 z późn. zm. - dalej w skrócie: "p.p.s.a.") uwzględnienie przez sąd administracyjny skargi następuje, gdy sąd stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania, inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło mieć ono istotny wpływ na wynik sprawy.Zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną w niej podstawą prawną. Oznacza to, że bierze pod uwagę wszelkie naruszenia prawa, a także wszystkie przepisy, które powinny znaleźć zastosowanie w rozpoznawanej sprawie, niezależnie od żądań i wniosków podniesionych w skardze - w granicach sprawy, wyznaczonych przede wszystkim rodzajem i treścią zaskarżonego aktu. Sąd nie może wydać orzeczenia na niekorzyść skarżącego, chyba że stwierdzi naruszenie prawa skutkujące stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności (art. 134 § 2 p.p.s.a.). Zaskarżonym rozstrzygnięciem Kolegium utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji ustalającą nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze za okres od 1 lutego 2020 r. do 28 lutego 2021 r. oraz zobowiązującą skarżącego do jego zwrotu. Podstawę materialnoprawną rozstrzygnięć organów stanowił art. 4 ust. 2 w zw. z art. 25 ust. 2 pkt 6 w zw. z art. 25 ust. 1 pkt. 1 u.p.p.w.d. W myśl art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca. Stosownie do art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku praw do tego świadczenia. Zgodnie z art. 25 ust. 1 pkt 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Zdaniem organów orzekających w sprawie, świadczenie wychowawcze wypłacane skarżącemu w okresie wskazanym w decyzji było nienależnie pobrane ze względu na utratę prawa do tego świadczenia z powodu zmiany jego miejsca zamieszkania. Skarżący, po wyprowadzeniu się z mieszkania w lutym 2020 r., w którym wcześniej przebywał wraz z córka i żoną, przestał zamieszkiwać z córką. Poza tym, zgodnie z wyrokiem Sądu Okręgowego w G., sygn. [...] r., sygn. [...], miejscem zamieszkania córki jest miejsce zamieszkania matki, stąd wyprowadzając się z dotychczasowego mieszkania nie mógłby dalej z córką zamieszkiwać. Zatem formalnie rzecz ujmując, w świetle art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze wypłacone skarżącemu za wskazany w decyzji okres, mimo braku praw do tego świadczenia, należy zakwalifikować jako nienależnie pobrane. Taka teza, w sytuacji w której co prawda adresatem świadczenia był skarżący i trafiało ono na wspólne konto (jego i żony), a żona przelewała kwotę stanowiącą równowartość świadczenia wychowawczego na swoje konto i przeznaczała ją (kwotę) na potrzeby córki, jawi się jednak jako niesprawiedliwa i nieracjonalna. Zdaniem Sądu, koniecznym staje się odstąpienie od wyników literalnej wykładni powołanych wyżej przepisów i sięgnięcie do wykładni celowościowej i systemowej. W ocenie Sądu, w przedmiotowej sprawie, organy obu instancji, mając na uwadze zgromadzony materiał dowodowy, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu u.p.p.w.d. - wyrażonego już w samym jej tytule, a także w art. 4 ust. 1 - jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu), to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z 24 czerwca 2021, II SA/Łd 668/20, Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 7 lipca 2021 r., II SA/Gl 47/21, CBOSA). W rozpoznawanej sprawie, czego nikt nie kwestionuje, świadczenie wychowawcze, przyznane skarżącemu na córkę, przekazywane było na wspólne konto jego i byłej żony, z którego ta (żona) przelewała na swoje konto i wykorzystywała następnie na potrzeby córki. W orzecznictwie sądów administracyjnych, ukształtowanym głównie na te ustawy o świadczeniach rodzinnych, prezentowane jest stanowisko, akceptowane przez skład orzekający, zakładające konieczność odróżnienia "nienależnie pobranego świadczenia", od świadczenia "nienależnego". "Nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Przepis art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. O świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania,ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, iż świadczenie jej nie przysługuje. Taka jest generalna reguła wykładni pojęcia świadczenia nienależnie pobranego. Skoro jest to zasada ogólna, to przez jej pryzmat należy rozważać każdą z ustalonych przez organ podstaw uznania świadczenia za nienależnie pobrane. Nawet ustalenie przez organ, że wypłacone świadczenie w świetle dowodów ujawnionych po jego przyznaniu, okazało się świadczeniem nienależnym, nie przesądza jeszcze o tym, że było ono "świadczeniem nienależnie pobranym" i można orzec obowiązek jego zwrotu wraz z odsetkami na podstawie art. 30 ustawy o świadczeniach rodzinnych, czy art. 25 u.p.p.w.d. W postępowaniu w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia organ jest zobowiązany zatem ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 4 grudnia 2020 r., II SA/Łd 395/20, www.orzeczenia.nsa.gov.pl - dalej w skrócie: "CBOSA"). W tej sytuacji, w ocenie Sądu, zachodzą podstawy do stwierdzenia, że świadczenie wychowawcze przekazywane skarżącemu w okresie od 1 lutego 2020r. do 28 lutego 2021 r., w łącznej kwocie 6500,00 zł, nie miało cech świadczenia "nienależnie pobranego" w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Organy powinny mieć na uwadze ratio legis przepisów u.p.p.w.d. a także konstytucyjną zasadę ochrony praw dziecka (art. 72 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP). Biorąc pod uwagę powyższe należało stwierdzić, że organy nie dokonały prawidłowej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, czym naruszyły przepisy postępowania - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik kontrolowanej sprawy. Orzekające w sprawie organy naruszyły również prawo materialne (art. 26 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d), które miało wpływ na wynik sprawy. Przy ponownym rozpoznawaniu sprawy organ uwzględni ocenę prawną oraz zastosuje się do wskazań wynikających z niniejszego wyroku i podejmie rozstrzygnięcie odpowiadające przepisom prawa znajdującym w niej zastosowanie, a swoje stanowisko uzasadni zgodnie z regulacją art. 107 § 3 k.p.a. Z powyższych względów Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w związku z art. 135 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.