II SA/Wa 1453/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Radziszewska Krupa (spr.), Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Agnieszka Góra-Błaszczykowska, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 marca 2021 r. sprawy ze skargi C. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie emerytury w drodze wyjątku oddala skargę I. Stan sprawy przedstawia się następująco: 1. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (zwany dalej "Prezesem ZUS") decyzją z [...] maja 2020r. odmówił C. S. (zwany dalej: "Skarżącym") przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W podstawie prawnej powołano art. 83 ustawy z 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2020r., poz. 53 ze zm., zwana dalej: "u.e.r.FUS"). Prezes ZUS w uzasadnieniu podał, że zgodnie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w u.e.r.FUS do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Warunki te muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania tego rodzaju świadczenia. Z dokumentacji znajdującej się w aktach wynika, że Skarżący na przestrzeni 72 lat życia udokumentował jedynie 17 lat, 10 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych. W latach 1982-1983, 1987-1990, 1990-2012 nie udowodnił okresu zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz emerytalnymi i rentowymi. W sprawie nie wykazano też szczególnych okoliczności uniemożliwiających przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w ww. okresach przerw wobec Skarżącego nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie wykazano innych szczególnych okoliczności uniemożliwiających wykonywanie zatrudnienia i objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. 2. Skarżący, reprezentowany przez pełnomocnika, we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy wskazał, że w latach 1982-1983, 1987-1990, 1990-2012 nie podlegał ubezpieczeniu, gdyż większość czasu przebywał w zakładzie karnym, gdzie nie miał możliwości podjęcia pracy. Nie był też w stanie, z uwagi na wiek i stan zdrowia dopracować około 8 lat, aby uzyskać prawo do emerytury, a powinno być to przedmiotem oceny organu. Skarżący podkreślił, że nie miał wpływu na to, że w zakładzie karnym nie miał możliwości świadczenia pracy. Zdaniem pełnomocnika niezdolność do pracy powstała [...] sierpnia 1991r. i wówczas powinna być stwierdzona, ale nikt o to nie zadbał. Dodatkowo Skarżący ubiegał się zarówno o rentę i o przyznanie emerytury, ale apelację Skarżącego oddalono wyrokiem z [...] listopada 2019r. Tym samym, zdaniem pełnomocnika zachodzą przesłanki do zastosowania w sprawie art. 83 u.e.r.FUS. 3. Prezes ZUS decyzją z [...] czerwca 2020r., na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020r., poz. 256 ze zm., zwana dalej: "k.p.a.") w związku z art. 83 u.e.r.FUS, utrzymał w mocy ww. decyzję z [...] maja 2020r. W uzasadnieniu wskazał, że po ponownej analizie materiału dowodowego nadal nie stwierdził istnienia przesłanki szczególnych okoliczności, na skutek których Skarżący nie nabył uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Zdaniem Prezesa ZUS Skarżący nie wykazał, aby niespełnienie warunków do świadczenia było spowodowane okolicznościami, na które Skarżący nie miał wpływu. Z akt sprawy wynika, że Skarżący w wieku 72 lat, udokumentował tylko 17 lat, 10 miesięcy i 21 dni łącznych okresów składkowych. Przy ustalaniu prawa do świadczenia w drodze wyjątku bierze się pod uwagę łączny okres ubezpieczenia na przestrzeni życia ubezpieczonego. Okres ten powinien być adekwatny do wieku, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi być skutkiem szczególnych okoliczności, które w sprawie nie wystąpiły. Skarżący w okresach do ukończenia 65 lat (od [...] lutego 1982r. do [...] marca 1983r., od [...] marca 1987r. do [...] lutego 1990r. i od [...] lutego1990r. do [...] lipca 2012r.) nie wykonywał pracy, ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Z akt sprawy nie wynika, aby Skarżący przed osiągnięciem wieku emerytalnego - [...] lipca 2012r. - był niezdolny do pracy. Nie było zatem przeszkód, aby Skarżący do [...] lipca 2012r. wykonywał zatrudnienie poparte opłaceniem składek na ubezpieczenie społeczne, emerytalne i rentowe, aby w przyszłości nabyć uprawnienia do świadczenia w trybie zwykłym. Jakkolwiek Skarżący we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy usprawiedliwia przerwy w ubezpieczeniu chorobą i pobytem w zakładzie karnym, tym niemniej Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] sierpnia 2011r. ustaliła, że Skarżący nie był niezdolny do pracy, a Skarżący do ww. wniosku nie załączył nowej dokumentacji medycznej. Samo istnienie choroby nie zawsze jest równoznaczne z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia i braku możliwości wykonywania pracy, z uwagi na zdrowie nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Zgodnie z art. 14 ust. 1 u.e.r.FUS, oceny niezdolności do pracy, jej stopnia oraz ustalenia daty powstania niezdolności do pracy dokonuje lekarz orzecznik ZUS w formie orzeczenia. Zgodnie z art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy i niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS, stosownie do ugruntowanego orzecznictwa sądów administracyjnych, związany jest orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS, przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Prezes ZUS zwrócił również uwagę, że za szczególne okoliczności, które uniemożliwiały Skarżącemu wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych nie można uznać faktu przebywania w zakładzie karnym, skoro nie była to okoliczność niezależna od Skarżącego, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa. Prezes ZUS wskazał również, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna, z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. Świadczenie z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb, nawet gdy potrzeby te są uzasadnione. Ponowna analiza wszystkich okoliczności sprawy pod kątem przesłanek wynikających z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS nie daje podstaw do przyznania renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. 4. Skarżący, reprezentowany przez radcę prawnego, złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie na ww. decyzję Prezesa ZUS z [...] czerwca 2020r., wnosząc o jej uchylenie w całości, ewentualnie o jej zmianę; rozważenie możliwości przyznania Skarżącemu renty nadzwyczajnej i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego według norm przepisanych, z uwagi na naruszenie art. 83 u.e.r.FUS przez błędną wykładnię i brak zastosowania w sprawie, szczególnie przez uznanie, że nie istnieje ważny powód umożliwiający przyznanie Skarżącemu świadczenia w drodze wyjątku w ustalonym stanie faktycznym. Skarżący zrezygnował z rozprawy. Zdaniem Skarżącego Prezes ZUS błędnie uznał na bazie szczegółowo ustalonego stanu faktycznego, że nie istnieje ważny powód umożliwiający przyznanie świadczenia w drodze wyjątku na mocy ww. przepisu, choć obecnie Skarżący jest w złym stanie zdrowia, w podeszłym wieku, jest niepełnosprawny, a po wyjściu z Zakładu Karnego, z uwagi na stan zdrowia nie miał możliwości podjęcia pracy. Skarżący bez pomocy znajomych, sąsiadów, Kościoła i Ośrodka Pomocy Społecznej, jak i Burmistrza [...] nie byłby w stanie zaspokoić podstawowych potrzeb egzystencjalnych. 5. Prezes ZUS w odpowiedzi na skargę wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując stanowisko wyrażono w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Prezes ZUS wniósł też, w związku ze światową pandemią zakaźnej choroby COVID-19 wywołanej przez koronawirusa SARS-CoV-2 o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. II. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: 1. Skargę nie zasługuje na uwzględnienie. 2. Sąd na wstępie wyjaśnia, że zgodnie z art. 1 § 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019r., poz. 2167) kontrola sądowa zaskarżonych decyzji, postanowień bądź innych aktów, wymienionych w art. 3 § 2 ustawy z 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019r. poz. 2325 ze zm., zwanej dalej: "P.p.s.a.") sprawowana jest przez sądy administracyjne w oparciu o kryterium zgodności z prawem. W związku z tym, aby wyeliminować z obrotu prawnego akt wydany przez organ administracji publicznej konieczne jest stwierdzenie, że doszło w nim do naruszenia bądź przepisu prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy, bądź przepisu postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na rozstrzygnięcie, albo też przepisu prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, lub ewentualnie ustalenie, że decyzja lub postanowienie organu dotknięte jest wadą nieważności (art. 145 § 1 lit. a)-c) i § 2 P.p.s.a.). Sąd w zakresie swojej właściwości ocenia więc zaskarżoną decyzję z punktu widzenia zgodności z prawem materialnym i przepisami postępowania administracyjnego, według stanu faktycznego i prawnego obowiązującego w dacie wydania tego aktu lub podjęcia spornej czynności. Sąd nie ma więc kognicji do merytorycznego rozpatrzenia sprawy, gdyż ten rodzaj kompetencja należy do organów administracyjnych – Prezesa ZUS, którego decyzje podlegały kontroli Sądu, pod kątem ich zgodności z obowiązującym prawem. Tym samym za oczywiście nieuzasadniony Sąd uznaje wniosek Skarżącego o rozważenie możliwości przyznanie na rzecz Skarżącego renty nadzwyczajnej. Sąd wyjaśnia ponadto, że stosownie do art. 151 P.p.s.a., w razie nieuwzględnienia skargi w całości albo w części, Sąd oddala skargę odpowiednio w całości albo w części. Sąd wskazuje też, że sprawę rozpoznano w trybie uproszczonym, z uwagi na treść art. 119 pkt 2 P.p.s.a., gdyż Skarżący w piśmie z [...] lipca 2020r. rzekł się rozprawy, a Prezes ZUS w piśmie z [...] lipca 2020r. wniósł o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, w związku ze światową pandemią zakaźnej choroby COVID-19, wywoływanej przez koronawirusa SARS-CoV-2. 3. Sąd stwierdza ponadto, że nie znalazł podstaw w stanie faktycznym rozpoznawanej sprawy do uznania za zasadny zarzutu naruszenia przez Prezesa ZUS przepisu art. 83 u.e.r.FUS, powołanego w podstawie prawnej zaskarżonej decyzji. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści ww. przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące ubezpieczonemu bądź też pozostałym po nim członkom rodziny przyznanie świadczenia w drodze wyjątku. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej, objętej ubezpieczeniem społecznym, z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku. Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie świadczenia z ww. przepisu ustawodawca uzależnia więc od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech ww. przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 u.e.r.FUS nie może być więc sama trudna sytuacja materialna wnioskodawcy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko wówczas, gdy można wykazać, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w trybie wyjątkowym jest zasadne. Konieczne jest zatem wykazanie, że ubezpieczony, którego praca stanowi źródło uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego, nie wypracował prawa do "normalnego" świadczenia ubezpieczeniowego na skutek szczególnych okoliczności. Z art. 83 ust. 1 u.e.r.FUS wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ administracyjny – Prezes ZUS - wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W tym zakresie Sąd podziela więc stanowisko wyrażone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w prawomocnym wyroku dotyczącym Skarżącego z 17 października 2012r. sygn. akt II SA/Wa 1423/12. Sąd wskazuje ponadto, że w świetle uzasadnienia ww. prawomocnego orzeczenia WSA w Warszawie, że Komisja lekarska ZUS orzeczeniem z [...] sierpnia 2011r. ustaliła, że Skarżący nie był całkowicie niezdolny do pracy. Tym samym Prezes ZUS nie mógł za zasadne uznać zarzutów pełnomocnika Skarżącego podnoszonych w odwołaniu od ww. decyzji z [...] maja 2020r., że Skarżący był niezdolny do pracy już [...] sierpnia 1991r. Okoliczności te nie były bowiem potwierdzone przez odpowiednie organy. Słusznie także Prezes ZUS w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji z [...] czerwca 2020r. wskazywał, że zgodnie z art. 14 ust. 3 u.e.r.FUS podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w tej ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Prezes ZUS związany jest, co wielokrotnie podkreślano w judykaturze, orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS lub komisji lekarskiej ZUS. Tym samym przesłanka ta nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu (por. np. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 sierpnia 2001r. sygn. akt II SA 646/01, LEX 121924, wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 9 października 2009r. sygn. akt II SA/Wa 1079/09, dostępny na www.nsa.gov.pl). Warto też wskazać, że z akt administracyjnych, a w szczególności z wyroku Sądu Apelacyjnego z Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z [...] września 2002r. sygn. akt [...], wynika, że biegli sądowi nie ustalili u Skarżącego istnienia całkowitej niezdolności do pracy przed [...] sierpnia 1991r., a stwierdzili niewielki stopień niezdolność w opinii z [...] czerwca 2002r. W tej sytuacji prawidłowe było uznanie przez Prezesa ZUS w zaskarżonej decyzji, że nie ma podstaw do uznania, że zachodziła jedna z przesłanek wskazanych w art. 83 u.e.r.FUS - stan zdrowia uniemożliwiał Skarżącemu podejmowanie zatrudnienia przed osiągnięciem przez niego wieku emerytalnego i po wyjściu z zakładu karnego. Sąd wskazuje ponadto, że podziela stanowisko Prezesa ZUS, że o ile obecnie Skarżący istotnie, jako osoba 72-letnia, jest całkowicie niezdolny do pracy ze względu na stan zdrowia, to wszystkie inne okoliczności sprawy, dotyczące przede wszystkim przebiegu jego ubezpieczenia oraz przyczyn braku odpowiedniego stażu ubezpieczeniowego, nie uległy zmianie. Skarżący od 1987r. do osiągnięcia w 2012r. wieku emerytalnego - z 9 dniową przerwą w 1990r. - nie pracował i nie podejmował żadnej aktywności wiążącej się z ubezpieczeniem społecznym oraz emerytalnymi i rentowymi. Tym samym Skarżący nie był zatrudniony i ubezpieczony przez 25 lat. Wprawdzie Skarżący wskazywał, że było to spowodowane przebywaniem w zakładzie karnym i problemami zdrowotnymi, ale racjonalna była ocena Prezesa ZUS, z uwagi na ustalenia faktyczne sprawy, których Skarżący nie kwestionuje, że okoliczności te nie mogły być uznane za usprawiedliwiające brak ubezpieczenia w latach 1987-2012. Skarżący pracował z licznymi, nieuzasadnionymi przerwami także w okresach, kiedy był zdrowy, stosunkowo młody i gdy nie nasiliło się jeszcze zjawisko bezrobocia. Sąd podziela też stanowisko wyrażone przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w prawomocnym wyroku dotyczącym Skarżącego z 17 października 2012r. sygn. akt II SA/Wa 1423/12, że przebywania w zakładach karnych, nie jest okolicznością szczególną w rozumieniu art. 83 u.e.r.FUS. Analogiczne stanowisko było też wyrażane przez Naczelny Sąd Administracyjny (por. wyrok NSA z 30 sierpnia 2001r. sygn. akt II SA 899/01, LEX nr 54537). Sąd nie kwestionuje przy tym ani obecnej niezdolności do pracy Skarżącego, ani jego trudnej sytuacji materialnej. Sąd zgadza się jednak ze stanowiskiem Prezesa ZUS, wyrażonym w zaskarżonej decyzji, że sama w sobie niezdolność do pracy spowodowana wiekiem w powiązaniu ze szczególną i wyjątkową obecną sytuacją życiową Skarżącego, nie jest wystarczającą podstawą do przyznania świadczenia. Rację ma także Prezes ZUS, że trudna sytuacja materialna Skarżącego, choć jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia. Renta w drodze wyjątku nie jest bowiem świadczeniem socjalnym, przyznawanym tylko w związku z potrzebami osoby wnioskującej, nie jest też świadczeniem należnym każdej osobie, której stan zdrowia, po dłuższym okresie pozostawania poza wszelkim ubezpieczeniem, obecnie się pogorszył. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że zaskarżona decyzja i utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z [...] maja 2020r. odpowiadają prawu. 4. Sąd, mając powyższe okoliczności na względzie uznał, że zasadne było oddalenie skargi, na mocy art. 151 P.p.s.a.