I GSK 2149/18

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Hanna Kamińska Sędzia NSA Henryk Wach (spr.) Sędzia NSA Piotr Piszczek po rozpoznaniu w dniu 11 marca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej żądania sędziego del. WSA Piotra Kraczowskiego wyłączenia od orzekania w sprawie ze skargi kasacyjnej A. sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 13 grudnia 2017 r., sygn. akt V SA/Wa 280/17 w sprawie ze skargi A. sp. z o.o. z siedzibą w W. na decyzję Dyrektora Mazowieckiego Oddziału Regionalnego ARiMR w Warszawie z dnia [...] listopada 2016 r. nr [...] w przedmiocie płatności rolnośrodowiskowej postanawia: wyłączyć sędziego del. WSA Piotra Kraczowskiego od orzekania w sprawie o sygn. akt I GSK 2149/18. Przewodnicząca Wydziału I Izby Gospodarczej NSA zarządzeniem z 4 lutego 2022 r. sygn. akt I GSK 2149/18 skierowała na posiedzenie niejawne w dniu 24 lutego 2022 r., sprawę o ww. sygn. akt w przedmiocie wyłączenia od orzekania Sędziego NSA Małgorzaty Grzelak w sprawie ze skargi kasacyjnej A. sp. z o.o. z siedzibą w W. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z 13 grudnia 2017 r., sygn. akt V SA/Wa 280/17. Do trzyosobowego składu orzekającego Przewodnicząca wyznaczyła m.in. sędziego del. WSA Piotra Kraczowskiego. W piśmie z 24 lutego 2022 r. del. WSA Piotr Kraczowski, powołując się na art. 19 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: ppsa), wniósł o wyłączenie go od udziału w sprawie o sygn. akt I GSK 2149/18 z powodu istnienia w tej sprawie okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności. Sędzia wyjaśnił, że Skarżąca kasacyjnie spółka w uzasadnieniu wniosku powołała się na wyrok Europejskiego Trybunału Praw Człowieka (dalej: ETPCz) z 3 lutego 2022 r. zapadłego w sprawie Advance Pharma sp. z o.o. przeciwko Polsce (nr skargi 1469/20), zgodnie, z którym udział sędziego powołanego na wniosek neo-KRS, który oddalił skargę kasacyjną, naruszył prawo do sądu. Spółka podkreśliła, że wszelkie uchybienia w procesie wyłonienia sędziego, zdaniem ETPCz, mają znaczenie i winny być dostrzeżone i rozważone. Podkreślono, że sędzia NSA Małgorzata Grzelak objęła urząd po zaprzysiężeniu przez Prezydenta RP 20 lutego 2019 r. zgodnie z uchwałą KRS nr 529/2018 z 8 listopada 2018 r. Tym samym ocena wniosku spółki o wyłącznie od orzekania sędzi NSA Małgorzaty Grzelak będzie wymagała zbadania wszelkich okoliczności powołania na urząd sędziego NSA sędziego Małgorzaty Grzelak (m.in. samego przebiegu konkursu o wolne stanowisko sędziowskie i porównania kompetencji zgłoszonych kandydatów). Ww. uchwała KRS nr 529/2018 z 8 listopada 2018 r. rozstrzygała konkurs o wolne stanowisko sędziego w Izbie Gospodarczej Naczelnego Sądu Administracyjnego z obwieszczenia Prezesa NSA z dnia 23 października 2017 r. (M. P. z 2017 r. poz. 985), w którym brał udział sędzia del. WSA Piotr Kraczowski. W tej sytuacji ocena przebiegu konkursu, a więc i kandydatów dotyczy także sędziego del. (WSA) jako jednego z konkurentów sędziego Małgorzaty Grzelak. W sposób oczywisty mogłoby to wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności w sprawie rozpoznawanego wniosku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Przepisy ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi dotyczące wyłączenia sędziego (art. 18-24 ppsa) przewidują wyłączenie sędziego od rozpoznania sprawy z mocy samej ustawy (art. 18 ppsa) oraz wyłączenie przez sąd - na żądanie sędziego lub na wniosek strony (art. 19 ppsa). Na mocy art. 193 ppsa przepisy te mają odpowiednie zastosowanie w postępowaniu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym. Instytucja wyłączenia sędziego, zarówno z mocy prawa, jak i na żądanie sędziego bądź na wniosek strony, jest istotną gwarancją procesową, która ma zapewnić rozpoznanie sprawy przez sąd w takim składzie orzekającym, którego sędziowie nie pozostają w relacjach osobistych ze stronami oraz nie mieli określonych wcześniej związków z rozpoznawaną sprawą. Ratio legis przepisów o wyłączeniu sędziego we wszystkich procedurach sądowych sprowadza się do eliminowania przyczyn, które mogą skutkować wątpliwościami, co do bezstronności i obiektywizmu sędziego w rozpoznaniu określonej sprawy (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2018 r., sygn. akt I OZ 1022/18). W przypadku wyłączenia sędziego z mocy samej ustawy, art. 18 ppsa podaje wyczerpująco przyczyny tego wyłączenia i czyni to w sposób niepozostawiający wątpliwości, o jakie stany faktyczne chodzi. Tego rodzaju ujęcie przyczyny wskazuje wyraźnie sytuacje regulowane wymienionym przepisem. Natomiast, gdy chodzi o wyłączenie sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, art. 19 ppsa stanowi, że może to nastąpić wtedy, gdy istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w danej sprawie. Przytoczona treść przepisu zawiera, więc wyrażenia nieostre, wieloznaczne, mogące obejmować wiele różnorodnych stanów faktycznych. W związku z tym w sprawach, w których podstawą wyłączenia jest art. 19 ppsa, rola sądu jest trudniejsza, gdyż do sądu należy nie tylko zbadanie, czy występują przyczyny (podstawy) wyłączenia, ale także czy z punktu widzenia doświadczenia życiowego przytoczone okoliczności mogą budzić wątpliwości, co do bezstronności sędziego i uzasadniać jego wyłączenie (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Wyłączenie oparte na podstawie art. 19 ppsa poddane jest jednak innym rygorom, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia i innym, gdy z taką inicjatywą występuje strona. Różnicę tę sygnalizuje przede wszystkim art. 19 ppsa, który przewiduje różne formy dla wyrażenia woli przez sędziego i przez stronę. Mianowicie sędzia zgłasza "żądanie" wyłączenia od rozpoznania sprawy, natomiast strona – "wniosek". Poza tym w myśl art. 20 ppsa wniosek o wyłączenie sędziego, zgłoszony przez stronę, powinien zawierać "przyczyny uprawdopodobniające" wyłączenie (§ 1 i § 2), natomiast zgodnie z art. 21 ppsa po stronie sędziego istnieje jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej "podstawie wyłączenia". Wskazane różnice terminologiczne pozwalają, zatem na spostrzeżenie, że z woli ustawodawcy wniosek strony został poddany surowszym wymaganiom niż wniosek ("żądanie") sędziego. Jest to następstwem uznania autorytetu moralnego sędziego i przyjęcia jego wiarygodności przez ustawodawcę (por. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 czerwca 2019 r., sygn. akt II GZ 33/19). Dalsza różnica w sytuacji strony zgłaszającej wniosek o wyłączenie sędziego i sędziego zgłaszającego takie żądanie wynika z art. 22 § 2 ppsa. Przepis ten przewiduje, że gdy wniosek o wyłączenie pochodzi od strony, sąd wydaje postanowienie "po złożeniu wyjaśnienia przez sędziego, którego wniosek dotyczy", natomiast, gdy z inicjatywą wyłączenia występuje sędzia, przepisy nie przewidują takiego warunku, nakładając na sędziego jedynie obowiązek "zawiadomienia" o zachodzącej podstawie wyłączenia (art. 21 ppsa). Przedstawione uwagi nie oznaczają, że rola sądu rozstrzygającego żądanie sędziego w przedmiocie jego wyłączenia jest bierna (por. postanowienie Sądu Najwyższego z 7 września 1994 r., sygn. akt I PO 10/94, OSNP 1995/4, poz. 56). Skoro, bowiem art. 19 ppsa stwarza podstawę do wyłączenia sędziego wówczas, gdy zachodzi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać wątpliwości, co do bezstronności sędziego, to obowiązkiem sądu jest zbadanie, czy owa okoliczność rzeczywiście istnieje. Wobec braku w tej mierze kryteriów ustawowych, należy kierować się zasadami doświadczenia życiowego i w ich płaszczyźnie oceniać żądanie, okoliczności i argumenty przytoczone przez sędziego, mając jednocześnie na uwadze to, że z woli ustawodawcy przede wszystkim do sędziego należy ocena, czy będzie mógł obiektywnie i bez skrępowania rozpoznać sprawę i wydać w niej orzeczenie. Przechodząc do tej sprawy trzeba podnieść, że wyznaczony do składu orzekającego wniosek o wyłączenie innego Sędziego NSA sędzia del. (WSA) Piotr Kraczowski brał udział w konkursie o wolne stanowisko sędziego w Izbie Gospodarczej Naczelnego Sądu Administracyjnego z obwieszczenia Prezesa NSA z dnia 23 października 2017 r. (M. P. z 2017 r. poz. 985), w którym brała również udział Sędzia NSA Małgorzata Grzelak. W tym kontekście należy podkreślić, że doświadczenie życiowe uczy, że ocena przebiegu konkursu, a więc i kandydatów dotyczy także sędziego del. WSA Piotra Kraczowskiego, jako jednego z konkurentów sędziego Małgorzaty Grzelak. W sposób oczywisty mogłoby to wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w sprawie rozpoznawanego wniosku o jej wyłączenie od orzekania w sprawie. Powyższe należy zakwalifikować, jako "okoliczność tego rodzaju", która nie tylko mogłaby wywołać wątpliwości, co do bezstronności sędziego, ale i jego samego postawić w niezręcznej sytuacji. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że wystąpiła okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności tego Sędziego w sprawie niniejszej, w rozumieniu art. 19 ppsa. Wyłączenie sędziego del. WSA Piotra Kraczowskiego od orzekania w niniejszej sprawie przyczyni się do usunięcia choćby potencjalnych wątpliwości, co do jego bezstronności w zaistniałych okolicznościach stanu faktycznego. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego, niezwykle istotne znaczenie dla oceny kwestii obiektywizmu sędziego w sprawie ma zewnętrzny, społeczny odbiór zaistniałych okoliczności. W tym ujęciu instytucja wyłączenia sędziego ma zapewniać także budowanie zaufania społecznego do organów sprawujących wymiar sprawiedliwości. Postępowanie musi być, zatem prowadzone tak, aby nie stwarzać nawet pozornego wrażenia lekceważenia standardów zachowania bezstronności, będącej przecież uzewnętrznieniem niezawisłości sędziowskiej (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego: z 8 lipca 2009 r., sygn. akt II OSK 1110/08; z 27 lipca 2010 r., sygn. akt I GSK 1020/09). W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 19 w zw. z art. 22 § 1 i 2 ppsa oraz art. 193 ppsa, postanowił jak w sentencji.