II SA/Po 646/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Jakub Zieliński Sędziowie Sędzia WSA Edyta Podrazik /spr/ Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu w postępowaniu uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 31 marca 2022 r. sprawy ze skargi S. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego kwotę [...]zł ([...] złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego. Burmistrz Gminy K. decyzją z dnia [...] kwietnia 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. 2020 r., poz. 256 t. j. ze zm., dalej k.p.a.), art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3 pkt. 11, art. 17 ust. 1 pkt 4, ust. la, ust. Ib, ust. 5 pkt. 1 lit. a) oraz pkt. 2 lit. a), art. 20, art. 32 ust. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 t. j., dalej u.ś.r.), §10 Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017r. w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach i oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz. U. z 2017 r. Poz. 1466), odmówił S. B. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wnioskowanego, w związku z opieką nad żoną A. B.. W uzasadnieniu organ wskazał, że w dniu [...] marca 2021 r. S. B. złożył wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad żoną. W toku prowadzonego postępowania ustalono, że orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2020r., nr [...], skarżący został uznany za częściowo niezdolnego do pracy do [...] marca 2021 r. i pobierał z tego tytułu świadczenie rentowe. Następnie orzeczeniem Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] marca 2021r., nr [...], stwierdzono, że skarżący nie jest osobą niezdolną do pracy (k. 14-15). A. B. na podstawie orzeczenia Lekarza Orzecznika ZUS z dnia [...] października 2019 r., nr [...], została uznana za niezdolną do pracy oraz niezdolną do samodzielnej egzystencji do [...] października 2022 r. Jako datę powstania niezdolności do samodzielnej egzystencji wskazano [...] września 2019 r. Jak wynika z Orzeczenia o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G. z dnia [...] lutego 2009 r., nr [...], niepełnosprawność A. B. istnieje od 1992 r. Natomiast z pozostałych Orzeczeń o stopniu niepełnosprawności Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w G., tj.: z dnia [...] maja 2016 r., nr [...]; z dnia [...] lipca 2018 r., nr [...], oraz z dnia [...] listopada 2019 r., nr [...], wynika iż niepełnosprawność A. B. istnieje od 19-go roku życia. Niepełnosprawność A. B. powstała w trakcie nauki w szkole. Do akt sprawy S. B. przedłożył także kserokopie dyplomów ukończenia szkół i studiów wyższych. W dniu [...] marca 2021 r. przeprowadzony został wywiad środowiskowy, w trakcie którego ustalono, że S. B. ma 49 lat, prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną A. B. (lat 47). S. B. do dnia [...] marca 2021 r. ma przyznaną rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. W trakcie wywiadu wskazał, że choroba żony istnieje od 19 roku życia, a po urodzeniu syna stwierdzono, że jest to schizofrenia paranoidalna. Gdy S. B. pracował zawodowo opiekę nad żoną sprawowała jego matka (która zmarła w 2012 r.) oraz jego siostra. Skarżący oświadczył, że choroba żony powoduje, iż opieka nad nią musi być sprawowana przez całą dobę, polega ona na: podawaniu leków, przygotowywaniu posiłków, pomocy w ubieraniu się, nadzór w niektórych czynnościach np. myciu się. P. A. Budnik może wychodzić z domu jedynie pod nadzorem innej osoby, ponieważ występują u niej zaburzenia świadomości. Odmawiając przyznania świadczenia pielęgnacyjnego organ wskazał, że z akt sprawy nie wynika, aby małżonek osoby wymagającej opieki legitymował się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Małżonek osoby wymagającej opieki pobierał do dnia [...] marca 2021 r. świadczenie rentowe z tytułu częściowej niezdolności do pracy, co także w tym okresie wyłącza jego uprawnienie do wnioskowanego świadczenia. Burmistrz stwierdził, że ustawa o świadczeniach rodzinnych prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przyznaje w związku z opieką nad osobami pozostającymi w związku małżeńskim, tylko i wyłącznie w sytuacji gdy drugi współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2a u.ś.r.). Skarzący nie jest osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. S. B. odwołał się od tej decyzji do Samorządowego Kolegium Odwoławczego, wnosząc o jej uchylenie i orzeczenie co do istoty sprawy. W odwołaniu podniesiono zarzuty: (1) błędnego zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., który stanowi braku uprawnienia do świadczenia pielęgnacyjnego, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy nie może on mieć zastosowania w sprawach mających za przedmiot przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na rzecz współmałżonka; (2) błędnej wykładni art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. 1 u.ś.r., polegającej na pominięciu celów ustawy i przyjęcie, że okoliczność pobierania przez skarżącego renty z tytułu częściowej niezdolności do pracy stanowi negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia [...] czerwca 2021 r. nr [...], działając na podstawie art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 12 października 1994 roku o samorządowych kolegiach odwoławczych (Dz. U. z 2018 r., poz. 570 t.j.), art. 107 § 1, art. 127 § 2, art. 138 § 1 k.p.a., art. 1, art. 2 pkt 2, art. 3, art. 17 ust. 1, ust. 1b, art. 23 u.ś.r., orzekło o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. Motywując rozstrzygnięcie Kolegium wskazało, że małżonek osoby niepełnosprawnej jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, o której mowa w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Oczywiste jest zatem, że art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. może dotyczyć wyłącznie sytuacji, gdy o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się inna osoba niż małżonek. Przyjęcie odmiennego stanowiska skutkowałoby odmową ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego każdemu małżonkowi osoby niepełnosprawnej, co jest sprzeczne z intencją ustawodawcy, wyrażoną m.in. w treści art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Pomimo tego Kolegium stwierdziło, że brak jest podstaw do uchylenia decyzji organu I instancji. Organ odwoławczy podkreslił, że w celu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego niezbędne jest spełnienie przesłanek "rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej" oraz "sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności", o których mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r. Opieka musi mieć charakter stały lub długoterminowy. Kolegium stwierdziło, że opieka jaką sprawuje S. B. nad żoną nie uniemożliwia mu podjęcia zatrudnienia. Przygotowanie i pilnowanie przyjmowania leków, mierzenie ciśnienia, przygotowanie rzeczy do ubioru, śniadań i kolacji, pomoc w przygotowaniu obiadów, pilnowanie rytmu dnia i nocy żony, mieści się w zakresie standardowych czynności przyjętych w stosunkach między małżonkami. Zdaniem organu nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy sprawowaniem opieki a rezygnacją z zatrudnienia. Nie ma podstaw do przyjęcia, że zakres opieki sprawowanej nad żoną uniemożliwia skarżącemu podjęcie zatrudnienia. Z ustaleń dokonanych w toku wywiadu środowiskowego wynika, że szereg podstawowych czynności życiowych małżonka wykonuje samodzielnie (np. sama je, przemieszcza się, ubiera się) albo przy pomocy męża. Z materiału dowodowego nie wynika też, aby A. B. nie mogła pozostać sama w domu przynajmniej przez część dnia. Podczas drugiej wizyty pracownika socjalnego w mieszkaniu pp. Budników jej mąż był nieobecny. Co więcej, podczas wywiadu środowiskowego ustalono, że A. B. nie przebywa stale z mężem, ale często jest u koleżanki. W opiece pomaga też siostra skarżącego, która np. gotuje obiady. Organ odwoławczy stwierdził, że S. B. nie wykonuje przy żonie czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających ciągłej obecności i pomocy w podstawowych czynnościach życiowych. Pomoc wnioskodawcy zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym oraz nadzoru nad zachowaniem żony, który - co potwierdził wywiad środowiskowy - nie jest sprawowany przez stronę całodobowo. Czynności wykonywane przez wnioskodawcę nie wykraczają poza podstawowe obowiązki domowe, które wykonywane są także przez osoby pracujące nawet w pełnym wymiarze czasu pracy. Zdaniem Kolegium materiał dowodowy nie potwierdził zatem, że A. B. wymaga całodobowej opieki ze strony męża, co umożliwia mu podjęcie zatrudnienia, choćby w częściowym wymiarze. Organ wskazał, że S. B. pracował do lutego 2018 r., przeszedł operację, a następnie pobierał świadczenie rehabilitacyjne i do dnia [...] marca 2021 r. rentę z tytułu częściowej niezdolności do pracy. Zdaniem Kolegium, powyższe również potwierdza brak związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki nad żoną. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu na opisaną wyżej decyzję Kolegium S. B. wniósł o jej uchylenie oraz uchylenie poprzedzającej ją decyzji Burmistrza Gminy K. z dnia [...] kwietnia 2021 r i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania oraz o zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych Zdaniem skarżącego decyzja została wydana z naruszeniem art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię tego przepisu i przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje Skarga okazała się zasadna. W rozpoznawanej sprawie S. B. wystąpił z wnioskiem o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną A. B.. Odmawiając skarżącemu przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną organ I instancji stwierdził, że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje z uwagi na brzmienie art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r., a mianowicie wystąpił o nie małżonek, który nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymując w całości w mocy decyzję odmowną wskazało, że zakres sprawowanej przez S. B. opieki nad żoną nie wyklucza podjęcia przez niego zatrudnienia. O ile Sąd podziela pogląd Kolegium o tym, że małżonek osoby niepełnosprawnej jest osobą uprawnioną do świadczenia pielęgnacyjnego, a art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. dotyczy takich sytuacji, gdy o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego ubiega się inna osoba niż małżonek, to nie zgadza się z pozostałymi argumentami, które legły u podstaw zaskarżonego rozstrzygnięcia. Wyjaśnienia wymaga, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), opiekunowi faktycznemu dziecka (pkt 2), osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (pkt 3), a także innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 4) - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z powyższego wynika, że oceniając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego organ weryfikuje czy podopieczny legitymuje się (1) orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo (2) orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Ustawodawca wyszedł więc z założenia, że w procesie ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne koniecznym jest przedłożenie jednego z dwóch rodzajów orzeczeń, jako dowodu na okoliczność niepełnosprawności podopiecznego. Z tej też przyczyny nie powołuje się np. dowodu z opinii biegłego, a do wniosku załącza stosowne orzeczenie wydane przez uprawniony podmiot. Organ związany jest ustaleniami wskazanymi w orzeczeniu i sam nie prowadzi postępowania dowodowego na stwierdzone w nim okoliczności. W tym sensie ustawodawca uprościł procedurę orzekania w przedmiocie świadczeń pielęgnacyjnych sprowadzając zadanie organów pomocy społecznej do weryfikacji tego, czy dana osoba legitymuje się odpowiednim orzeczeniem o niepełnosprawności. Zdaniem Sądu oceniając wniosek skarżącego Kolegium przekroczyło zakres swoich uprawnień. Organ odwoławczy na przekór wskazaniom orzeczeń A. B. stwierdził, że o ile jest ona osobą niepełnosprawną, to nie wymaga ona stałej i długotrwałej opieki wykonywanej przez skarżącego. Kolegium zwracało przy tym uwagę na pewną samodzielność podopiecznej w tym sensie, że np. sama spożywa posiłki, sama się ubiera, może zostać sama w domu, czy iść do koleżanki. Kolegium doszło do przekonania, że skoro nie wymaga ona zabiegów pielęgnacyjnych, to zakres sprawowanej przez S. B. opieki nie jest na tyle absorbujący żeby pozbawić go możliwości podjęcia zatrudnienia. Podkreślenia więc wymaga, że nie jest rolą organów dokonywanie własnych ustaleń i oceny w tym zakresie, skoro uprawniony lekarz orzecznik stwierdził, że dana osoba wymaga stałej opieki ponieważ jest osobą niezdolną do samodzielnej egzystencji. Organy są związane przedłożonym orzeczeniem. W rozpoznawanej sprawie A. B. ma orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności i jest niezdolna do samodzielnej egzystencji co implikuje stwierdzenie, że wymaga stałej opieki ze strony innej osoby, w tym wypadku męża. Co również umknęło organowi odwoławczemu to specyfika choroby na jaką cierpi małżonka skarżącego. Schizofrenia jest przewlekłą chorobą psychiczną cechującą się zaburzeniem w sposobie myślenia, postrzegania, porozumiewania się, a także spłyconym i niedostosowanym afektem (ekspresją emocjonalną). Choroba ta charakteryzuje się znacznym upośledzeniem w postrzeganiu rzeczywistości oraz zmianami w sposobie zachowania pacjenta. Oczywistym więc jest, że osoba chora na schizofrenię wymaga innych czynności opiekuńczych niż np. osoba ze schorzeniami fizycznymi (np. sparaliżowana, leżąca). W literaturze fachowej wskazuje się, że leczenie schizofrenii przebiega najczęściej farmakologicznie, to wymaga również ukształtowania podtrzymującego środowiska rodzinnego i społecznego jako istotnego czynnika modyfikującego przebieg choroby. Mimo, że A. B. nie jest osobą leżącą, to i tak skarżący sprawuje przy niej czynności opiekuńcze, które dostosowane są do przebiegu i rodzaju jej choroby. Nie można więc podzielić stanowiska Kolegium, że "pomoc wnioskodawcy zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwykłych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się w każdym gospodarstwie domowym oraz nadzoru nad zachowaniem żony", bez uwzględnienia tego, że małżonka cierpi na schizofrenię paranoidalną, musi przyjmować odpowiednie leki, które pozwalają jej na funkcjonowanie w społeczeństwie i redukcję objawów choroby. Kolegium nie uwzględniło również tego, że stan zdrowia podopiecznej przez lata pogarszał się. W orzeczeniu o stopniu niepełnosprawności z [...] lutego 2009 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, okresowo do [...] lutego 2013 r. (k. 13). Następnie w orzeczeniu z dnia [...] maja 2016 r. (k. 12) podtrzymano orzeczony znaczny stopień niepełnosprawności, tak jak i w kolejnych z dnia [...] lipca 2018 r. (k. 11) i [...] listopada 2019 r. (k.10). W orzeczeniu z dnia [...] października 2019 r., nr [...], A. B. została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji (k. 21). Z akt sprawy wynika, że mimo iż choroba ujawniła się w okresie szkolnym, A. B. ukończyła z bardzo dobrymi wynikami liceum, a następnie uzyskała dyplom inżyniera na Uniwersytecie Przyrodniczym w P.. Choroba (objawy) nasiliły się po urodzeniu dziecka. Należy przyjąć, że z biegiem lat zwiększył się też zakres czynności jakie muszą być sprawowane przez skarżącego przy małżonce. Biorąc pod uwagę powyższe odnieść się trzeba do kwestii rezygnacji/ niepodejmowania zatrudnienia przez skarżącego. Z akt sprawy wynika, że skarżący pobierał rentę z tytułu niezdolności do pracy do dnia [...] marca 2021 r., jednak od dnia [...] kwietnia 2021 r. został uznany przez Lekarza Orzecznika ZUS za osobę, która nie jest niezdolna do pracy (orzeczenie z dnia [...] marca 2021 r. k. 14). Skarżący ma 49 lat, jest osobą w wieku produkcyjnym. Występując z wnioskiem o świadczenie pielęgnacyjne w dniu [...] marca 2021 r. (czyli po uzyskaniu orzeczenia o zdolności do pracy) skarżący zamanifestował to, że nie podejmuje zatrudnienia z uwagi na konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną żoną. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tym opiekunom osób niepełnosprawnych, którzy z uwagi na konieczność sprawowania opieki musieli zrezygnować z pracy. Wybór ten należy do opiekuna. Z niewiadomych przyczyn Kolegium w swojej decyzji tego wyboru dokonało za skarżącego, stwierdzając że może on podjąć pracę i jednocześnie opiekować się żoną. Jak już wskazano, jedynie skarżący jest dysponentem tego prawa, może np. zdecydować, że będzie opłacać opiekę i pozostać w zatrudnieniu, albo - jak to miało miejsce w niniejszej sprawie - zrezygnować z zatrudnienia i samemu zajmować się żoną. W tym stanie rzeczy Sąd stwierdził, że decyzje organów obu instancji podlegały uchyleniu, jako wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. Ponownie rozpoznając wniosek skarżącego organ I instancji uwzględni wykładnię zaprezentowaną w niniejszym wyroku, będąc nią związany stosownie do art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, dalej p.p.s.a.), Reasumując w pkt I wyroku Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Gminy K. na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a w zw. z art. 135 p.p.s.a. W pkt II wyroku Sąd rozstrzygnął o kosztach postępowania na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. zasądzając na rzecz skarżącego kwotę [...]zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego ustalonych zgodnie z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia [...] października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokacie (Dz. U. z 2015 r., poz. 1800 ze zm.). Na mocy art. 119 pkt 2 w zw. z art. 120 p.p.s.a., sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym.