II SA/Sz 70/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Renata Bukowiecka-Kleczaj Sędziowie Sędzia WSA Katarzyna Sokołowska (spr.) Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 5 maja 2022 r. sprawy ze skargi Z. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S. z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia należności z tytułu wypłaconych osobie uprawnionej świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta S. z dnia [...] wrześnie 2021 r. nr [...] Wnioskiem z dnia 2 listopada 2020 r., Z. R. (dalej "skarżący" lub "dłużnik"), wniósł o umorzenie zadłużenia z tytułu wypłacanego świadczenia z funduszu alimentacyjnego przez Gminę Miasto S. na rzecz osób uprawnionych: S. R. i E. R.. Do wniosku załączył orzeczenie o stopniu niepełnosprawności i wyjaśnił, że jego przypadłość chorobowa nie pozwala mu normalnie funkcjonować w przestrzeni publicznej i rodzinnej, zaś z uwagi na pogorszenie jego stanu zdrowia, umowa o pracę nie została mu przedłużona. Decyzją z dnia [...] grudnia 2020 r. Prezydent Miasta S. odmówił umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący wskazał, że zmaga się od 20 lat z chorobą [...], na potwierdzenie czego przedłożył kopie dokumentacji medycznej, z której to wynika, że cierpi na zaburzenia [...]). Uwzględniając powyższe, decyzją z dnia [...] marca 2021 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S. uchyliło zaskarżoną decyzję w całości i przekazało sprawę do ponownego rozpatrzenia celem uzupełnienia materiału dowodowego. Po przeprowadzaniu ponownego postępowania wyjaśniającego, organ I instancji decyzją z dnia [...] września 2021 r., znak [...], działając na podstawie m.in. art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735- dalej jako "k.p.a.") w związku z art. 27 i art. 30 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. 2021 r. poz. 877 ze zm.- dalej jako "ustawa"), odmówił skarżącemu umorzenia należności głównej w kwocie [...]zł oraz ustawowych odsetek za opóźnienie w kwocie [...]zł (na dzień wystawienia decyzji) z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego przez Gminę Miasto S. na rzecz osób uprawnionych S. R. i E. R... Organ I instancji ustalił, że skarżący zamieszkuje w wynajmowanym pokoju i prowadzi gospodarstwo jednoosobowe. Jak sam podał, nie posiada żadnych źródeł utrzymania, żyje z żebrania. Zarejestrowany jest jako bezrobotny bez prawa do zasiłku. Posiada wykształcenie wyższe, prawo jazdy kategorii B, zna język obcy – angielski. Zawód wykonywany to [...], natomiast zawód wyuczony to [...]. Przy czym nie przedstawił żadnej dokumentacji, która mogłaby wskazywać, że korzysta z pomocy finansowej i rzeczowej Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie czy też innych instytucji, a choć wskazuje, że nie radzi sobie z problemami życia codziennego, to logicznie odpowiada na wysyłane pisma, odbiera korespondencje, bez żadnego problemu załatwia sprawy urzędowe. Organ wskazał, że z dostarczonego przez skarżącego orzeczenia lekarza orzecznika z ZUS, z dnia [...] marca 2021 r. wynika, że jest on częściowo niezdolny do pracy do dnia 31 marca 2023 r., natomiast data postania częściowej niezdolności do pracy to 30 maja 2020 r. Dostarczył również kserokopię decyzji z Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2021 r. o odmowie przyznania prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy z powodu braku wymaganych przepracowanych 5 lat. Z kolei orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu umiarkowanym z dnia [...] sierpnia 2021 r. z symbolem niepełnosprawności [...] potwierdza, że skarżący może podjąć zatrudnienie na przystosowanym stanowisku pracy. Według organu, naruszenie sprawności organizmu ma charakter okresowy, gdyż nie zostało wydane bezterminowo, lecz do 31 sierpnia 2021 r. Poza tym dłużnik nie dokonał ani jednej dobrowolnej wpłaty własnej na poczet zadłużenia, zaś organom udało się wyegzekwować jedynie kwotę [...] zł. W świetle tych okoliczności organ I instancji wywiódł, że powstanie zobowiązania nie jest skutkiem nadzwyczajnych zdarzeń losowych lecz następstwem niedopełnienia obowiązków przez skarżącego, zatem ciężka sytuacja materialno-ekonomiczna, rodzinna czy zdrowotna nie mogą stanowić samodzielnej jak i dodatkowej przesłanki umorzenia należności z tytułu wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Nie ma bowiem możliwości zwolnienia z długu w sytuacji, gdy wyjątkowo uciążliwa dolegliwość będzie jedynie przejściowa, czasowa albo jeżeli istnieje możliwość jej ustania w przyszłości, czy możliwość wyegzekwowania całej kwoty zadłużenia. Skarżący, pismem z dnia 25 października 2021 r. złożył odwołanie od tej decyzji, podnosząc, że otrzymał nowe orzeczenie o stopniu niepełnosprawności. Dodał także, że studia ukończył przed wystąpieniem pierwszych objawów choroby i występował o przyznanie mu pomocy z MOPR, jednak opieka społeczna do uzyskiwanego przez niego dochodu doliczyła okazjonalną pomoc otrzymywaną od najbliższych, co spowodowało przekroczenie kryterium dochodowego. Decyzją z dnia [...] grudnia 2021 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w S., w oparciu o art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 27 ust. 1, art. 28 ust. 1 pkt 1,2 i 4, art. 30 ust. 2 ustawy, utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ II instancji zreferował przebieg sprawy oraz mając na uwadze treść art. 30 ust. 1 i 2 ustawy wyjaśnił, że umorzenie należności ma charakter uznaniowy a nie związany, a co za tym idzie, organ może, ale nie musi umorzyć takiej należności. Obowiązkiem organu jest jednak prawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego, tak aby ocena sytuacji strony była wszechstronna i umożliwiała analizę również w toku postępowania odwoławczego. Zdaniem organu, ponowne rozpoznanie sprawy doprowadziło do pełniejszego ustalenia stanu faktycznego. Analiza zgromadzonego materiału dowodowego potwierdza ustalenia, że skarżący jest osobą częściowo niezdolną do pracy i choć z powodu choroby znalazł się w bardzo trudnej sytuacji życiowej, to jednakże - jak wynika z dostępnych wcześniej dokumentów oraz aktualnego orzeczenia o niepełnosprawności - jego niepełnosprawność istnieje od 29 sierpnia 2000 r., zaś ustalony stopień niepełnosprawności (umiarkowany), istnieje od 20 lipca 2020 r. Z orzeczenia wynika także, że skarżący może podjąć zatrudnienie w warunkach pracy chronionej, a skoro tak, to nie sposób uznawać, aby w bliższej lub dalszej przyszłości stan zdrowia i sytuacja skarżącego nie umożliwiały mu podjęcia zatrudnienia i starań o spłatę choćby części zobowiązania. Co prawda sytuacja skarżącego jest bardzo trudna, lecz – jak trafnie stwierdził organ I instancji - nie uzasadnia ona umorzenia w całości wszystkich jego należności, które wyniknęły z nieregulowania obowiązku alimentacyjnego. Kolegium dostrzegając okoliczność, że zaistniała sytuacja mogła nie być spowodowana przez samego skarżącego, a przez jego chorobę, która bezsprzecznie znacznie utrudnia mu funkcjonowanie w społeczeństwie, tym niemniej uznało, iż umorzenie należności wraz z odsetkami w całości byłoby przedwczesne i zbyt daleko idące. Skarżący wywiódł skargę na wyżej opisaną decyzję organu odwoławczego do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie. Podniósł, że od 20 lat zmaga się z chorobą [...] i leczy się w szpitalach [...], tymczasem traktowany jest jako osoba zdrowa. Na potwierdzenie powyższego powołał się na karty informacyjne z ostatniego pobytu szpitalnego, tj. 8 marca 2021 r. do 17 maja 2021 r. i od 26 maja 2021 r. do 7 lipca 2021 r., w których lekarze [...] zdiagnozowali chorobę jako [...]. Oświadczył, że jest też pod stałą opieką lekarską w Poradni Zdrowia [...], na dowód czego dołączył zaświadczenia lekarskie z ostatnich wizyt kontrolnych z dnia 21 października 2021 r. oraz z dnia 29 grudnia 2021 r. Poinformował, że dopiero w dniu 12 października 2021 r. otrzymał w formie pisemnej decyzję Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] września 2021 r. o zaliczeniu go do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności o symbolu [...] od dnia 29 sierpnia 2020 r. Z kolei niepełnoprawność orzeczenie datuje od 20 lipca 2020 r. do 30 września 2024 r. Zaznaczył, że istniejąca choroba ma charakter trwały, a nie przejściowy i poważnie utrudnia mu podjęcie jakiejkolwiek pracy oraz zaburza jego funkcjonowanie, gdyż pomimo ciągłego leczenia poprzez regularne przyjmowanie leków i wizyty kontrolne skutki choroby stale mu doskwierają. Wyjaśnił, że [...] towarzyszy [...], czyli bezsilność, brak sił, zmęczenie fizyczne i psychiczne oraz bóle somatyczne całego ciała. Nie może planować swoich wydatków i nie ma żadnych możliwości zarobkowych, przy czym osoby bliskie pomagają mu w prowadzeniu spraw urzędowych i redagowaniu pism do organów. Według skarżącego, to stan jego zdrowia jest przyczyną zaistniałej sytuacji, co dowodzi, że powstanie zobowiązań jest skutkiem nadzwyczajnych zdarzeń losowych tzn. choroby, gdyż ta nie pozwala mu wypełniać obowiązków alimentacyjnych. W odpowiedzi na skargę organ II instancji zwrócił się z wnioskiem o jej oddalenie oraz rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Skarżący, pomimo doręczenia przez Sąd odpisu odpowiedzi na skargę, nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 – j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawa niniejsza została rozpoznana w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Skarga okazała się zasadna, bowiem sądowa kontrola zaskarżonej decyzji, dokonana – na podstawie art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 – j.t.), w oparciu o kryterium zgodności z prawem wykazała, że akt ten narusza prawo w stopniu uzasadniającym jej wyeliminowanie z obiegu prawnego.. Przedmiotem skargi jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w S., którą organ utrzymał w mocy decyzję Prezydenta Miasta S., odmawiającą skarżącemu umorzenia należności (wraz z odsetkami), z tytułu wypłaconych na rzecz jego dzieci świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Materialnoprawną podstawę orzeczenia stanowił art. 30 ust. 2 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, który stanowi, że organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Lektura przywołanego przepisu prowadzi do wniosku, że decyzja w przedmiocie zastosowania ulg ma charakter uznaniowy, co oznacza, że od oceny organu uzależnione jest rozstrzygnięcie, czy w okolicznościach konkretnej sprawy mogą one mieć zastosowanie. Uznaniowość decyzji nie oznacza dowolności, nakłada bowiem na organ obowiązek dokładnego zbadania sytuacji dłużnika, a następnie szczegółowego uzasadnienia podjętego rozstrzygnięcia. W szczególności dotyczy to przyczyn powstania zaległości alimentacyjnych, sytuacji materialnej i osobistej dłużnika, a także prognozy na przyszłość, to jest ustalenia, czy zła sytuacja ma charakter trwały, czy przejściowy. Przyjmuje się, że okoliczności uzasadniające umorzenie należności z tytułu wypłaconych alimentów muszą mieć charakter wyjątkowy, powinny też być niezależne od dłużnika alimentacyjnego, a więc powinny być następstwem zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, na powstanie których dłużnik nie miał wpływu, a trudności uniemożliwiające spłatę zadłużenia powinny mieć charakter trwały, bez szans na poprawę (por. wyroki NSA z 13 stycznia 2022 r. , sygn.. akt I OSK 721/19, WSA w Białymstoku z dnia 885/21, sygn.,. akt 885/21, WSA w Kielcach z dnia 17 listopada 2021 r., sygn. akt II SA/Ke 762/21, dostępne w CBOSA na stronie www.orzeczenia.nsa.gov.pl). W badanej sprawie organy przyjęły, że okoliczności takie nie zachodzą, bowiem naruszenie sprawności organizmu skarżącego ma charakter okresowy, co wynika z przedłożonego orzeczenia o niepełnosprawności. W ocenie organu I instancji powstanie zobowiązania skarżącego nie jest skutkiem nadzwyczajnych zdarzeń losowych, lecz następstwem niedopełnienia przez niego obowiązków wynikających z konieczności łożenia na utrzymanie swoich dzieci. Organ podkreślił, że wydane orzeczenie o niepełnosprawności ma charakter czasowy, a organ odwoławczy uznał, że skoro wskazano w nim, że skarżący jest zdolny do podjęcia zatrudnienia w warunkach pracy chronionej, to można uznać, że w bliższej lub dalszej przyszłości stan zdrowia skarżącego pozwoli mu na podjęcie zatrudnienia, a to umożliwi mu podjęcie starań o spłatę chociażby części zadłużenia, W ocenie Sądu stanowisko organów obu instancji nie zasługuje na aprobatę. Nie ulega wątpliwości na gruncie niniejszej sprawy, że skarżący jest chory oraz, że na powstanie choroby nie miał żadnego wpływu. Poza sporem pozostaje również i to, że choroba spowodowała drastyczne pogorszenie jego sytuacji materialnej. Rzeczą powszechnie znaną i niewymagającą posiadania wiadomości specjalnych jest, iż schorzenie, na które cierpi skarżący nie jest uleczalne, a jego stan zależy od wielu czynników. Stąd też wywodzenie, iż zadłużenie nie jest skutkiem zdarzeń losowych, a konsekwencją zaniechań skarżącego jest nieuprawnione. Zwłaszcza w sytuacji, gdy jak wynika z akt sprawy skarżący ukończył studia, podjął zatrudnienie, a swoją dotychczasową pozycję zawodową i społeczną utracił właśnie na skutek choroby. Jak wynika z przedstawionej przez skarżącego dokumentacji medycznej kontynuuje leczenie, uczestniczy w terapiach, jest hospitalizowany. Oznacza to, zdaniem Sądu, że skarżący nie pozostaje bierny i podejmuje działania zmierzające do ustabilizowania swojej sytuacji zdrowotnej. Jak zauważył organ, skarżący zarejestrował się w powiatowym urzędzie pracy, a zatem skorzystał z sugestii organu, iż powinien aktywnie poszukiwać pracy. Osobną kwestią, czego organ nie zbadał pozostaje jednak, czy dla osób w podobnej sytuacji istnieją oferty pracy i na ile realne i możliwe jest podjęcie przez skarżącego zatrudnienia w jego aktualnym stanie zdrowia, zważywszy na to, że hospitalizacje i uczestnictwo w terapiach wyłączają możliwość jednoczesnego świadczenia pracy. Sąd dostrzega, iż orzeczenie o stopniu niepełnosprawności, którym legitymuje się skarżący ma charakter czasowy, a w jego uzasadnieniu wskazano, że naruszenie sprawności organizmu skarżącego uznano za okresowe, co oznacza, że według stanu wiedzy medycznej może nastąpić poprawa stanu zdrowia. Należy jednak uwzględnić okoliczność, iż z tego samego orzeczenia wynika, że skarżący wymaga korzystania z systemu środowiskowego wsparcia w samodzielnej egzystencji, przez co rozumie się korzystanie z usług socjalnych, opiekuńczych, terapeutycznych i rehabilitacyjnych świadczonych przez sieć instytucji pomocy społecznej, organizacje pozarządowe oraz inne placówki. Z pomocy terapeutycznej – jak już wyżej wskazano, skarżący korzysta. Podkreślenia również wymaga, że załączone do odwołania orzeczenie o stopniu niepełnosprawności jest kolejnym orzeczeniem wydanym w związku z chorobą skarżącego, co z kolei oznacza, że stan skarżącego nie ulega poprawie. Zatem nie ulega, zdaniem Sądu, wątpliwości, że na dzień orzekania sytuacja skarżącego jest trudna i przez niego niezawiniona, a brak możliwości łożenia na utrzymanie dzieci ma charakter obiektywny. Jakkolwiek należy przyznać organom rację, iż umorzenie zobowiązań ma charakter wyjątkowy i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach szczególnych, to jednak należy jednocześnie zwrócić uwagę, iż ustawodawca w art. 30 ust. 2 ustawy przewidział również możliwość zastosowania ulg częściowych. Rzeczą organu jest zatem rozstrzygnięcie – w oparciu o zgromadzony materiał dowodowy, czy w realiach konkretnej sprawy zachodzą przesłanki do zastosowania całkowitego bądź częściowego zwolnienia z ciążących na wnioskodawcy zobowiązań wobec Skarbu Państwa. Ocena ta winna uwzględniać aktualny stan majątkowy i stan zdrowia wnioskodawcy, ustalenie przyczyn niewywiązywania się z obowiązku alimentacyjnego, obiektywną, a nie tylko hipotetyczną ocenę możliwości przezwyciężenia przez zobowiązanego trudnej sytuacji życiowej, a także realną prognozę co do możliwości uregulowania zobowiązań w przyszłości. W badanej sprawie ocena taka została dokonana jedynie fragmentarycznie. Organ stwierdził co prawda, że skarżący jest chory, jednak zupełnie niezasadnie pominął charakter schorzenia skarżącego, nie wziął pod uwagę starań skarżącego o ustabilizowanie jego stanu, nie ustalił jakie są realne szanse znalezienia zatrudnienia w jego aktualnym stanie zdrowia. Niewątpliwie okoliczności te mają wpływ na ocenę możliwości zarobkowania i spłaty zadłużenia. Nie ulega wątpliwości, że obowiązek alimentacyjny spoczywa przede wszystkim na rodzicach dzieci, a w sytuacji, gdy państwo spełnia go zastępczo, zobowiązany rodzic powinien zwrócić wypłacone z tego tytułu należności wraz z odsetkami, a spełnienie obowiązku alimentacyjnego ma pierwszeństwo przed wszelkimi innymi zobowiązaniami. Należy jednak zwrócić uwagę na to, że niewywiązywanie się z obowiązku alimentacyjnego może mieć charakter niezawiniony, niezależny od woli i chęci zobowiązanego. Dla takich właśnie sytuacji ustawodawca przewidział możliwość całkowitego bądź częściowego umorzenia należności wraz z odsetkami uznając, że prowadzenie postępowania egzekucyjnego względem osoby, która z przyczyn od siebie niezależnych i mających charakter wyjątkowy nie jest w dacie złożenia wniosku, bądź nie będzie w stanie w przyszłości wywiązać się z ciążącego na niej obowiązku, jest bezcelowe i naraża Skarb Państwa na ponoszenie nieuzasadnionych kosztów tego postępowania. Organ rozpatrując wniosek o umorzenie nie może uchylić się od dokonania rzetelnej i zindywidualizowanej oceny zasadności zastosowania ulg, o których mowa w art. 30 ust. 2 ustawy, czego w niniejszej sprawie zabrakło. Nie można bowiem za taką ocenę uznać powielania ogólnych stwierdzeń na temat natury obowiązku alimentacyjnego i przesłanek umorzenia należności, nieodnoszących się do sytuacji skarżącego. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Ponownie rozpatrując sprawę organ weźmie pod uwagę powyższe rozważania i - po uzupełnieniu materiału dowodowego dokona jego oceny oraz podejmie rozstrzygnięcie, uzasadniając je z uwzględnieniem indywidualnej sytuacji skarżącego.