I OSK 721/19

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Monika Nowicka Sędziowie: NSA Zygmunt Zgierski (spr.) del. WSA Anna Wesołowska po rozpoznaniu w dniu 13 stycznia 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej L.C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie z dnia 28 listopada 2018 r., sygn. akt III SA/Kr 832/18 w sprawie ze skargi L.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z dnia [...] marca 2018 r., nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wyrokiem z 28 listopada 2018 r. oddalił skargę L.C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w N. z [...] marca 2018 r. w przedmiocie odmowy umorzenia zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego i przyznał pełnomocnikowi skarżącego wyznaczonemu z urzędu wynagrodzenie w kwocie 240 zł powiększone o podatek od towarów i usług. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący reprezentowany przez pełnomocnika wyznaczonego z urzędu, zaskarżając to rozstrzygnięcie w zakresie, w jakim Sąd pierwszej instancji oddalił złożoną skargę, i wnosząc o jego uchylenie i uwzględnienie skargi bądź przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Krakowie celem ponownego rozpoznania sprawy oraz zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej świadczonej z urzędu według norm przepisanych. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu pełnomocnik zarzucił naruszenie: 1) art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: ppsa, w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: kpa, przez oddalenie skargi, mimo że istniały podstawy do jej uwzględnienia, gdyż zaskarżona decyzja oraz decyzja organu pierwszej instancji zostały wydane w oparciu o niepełną i pobieżną ocenę materiału dowodowego, co w konsekwencji doprowadziło do błędnego przyjęcia, że sytuacja dochodowa i rodzinna skarżącego nie uzasadnia umorzenia jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; 2) art. 134 § 1 ppsa przez naruszenie obowiązku oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji w granicach sprawy, tj. pominięcie podnoszonych przez skarżącego w skardze oraz w uzupełnieniu skargi kwestii uzyskiwanych dochodów, stanu zdrowia, nikłych możliwości znalezienia zatrudnienia dla osoby z wykształceniem skarżącego i jego dolegliwościami zdrowotnymi oraz faktu otrzymywania świadczeń z pomocy społecznej; 3) art. 151 ppsa w zw. z art. 10 § 1 i art. 79a § 1 kpa przez oddalenie skargi, mimo że istniały podstawy do jej uwzględnienia, gdyż organ drugiej instancji uniemożliwił skarżącemu przedstawienie dowodów potwierdzających, że jego sytuacja dochodowa i rodzinna uzasadnia umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; 4) art. 106 § 3 ppsa przez błędną ocenę, że dowody przedłożone przez skarżącego w toku postępowania sądowoadministracyjnego nie potwierdzają, że organy administracyjne obu instancji błędnie uznały, że sytuacja dochodowa i rodzinna Skarżącego nie uzasadnia umorzenia jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości; 5) art. 30 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz.U. z 2018 r. poz. 554, z późn. zm.), dalej: ustawa alimentacyjna, przez błędną jego wykładnię polegającą na przyjęciu, że: a) przepis ten wymaga od dłużnika alimentacyjnego wykazania, że starał się on dobrowolnie regulować swoje zobowiązania wobec dzieci czy też dobrowolnie spłacać należności wobec funduszu alimentacyjnego; b) ocena sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika alimentacyjnego powinna obejmować okres kilku lat przed wydaniem decyzji w przedmiocie umorzenia lub odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ppsa Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 ustawy, przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Dlatego też, przy rozpoznawaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Przechodząc do rozpoznania zarzutów skargi kasacyjnej, należy wyjaśnić, że w rozpoznawanej sprawie Sąd Wojewódzki zaakceptował stanowisko organów obu instancji, które odmówiły skarżącemu umorzenia zadłużenia z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, uznając, że jego sytuacja dochodowa, choć trudna, nie uzasadniała zastosowania najdalej idącej ulgi w spłacie należności. Zdaniem tychże organów sytuacja życiowa skarżącego nie była wyjątkowa i nie różniła się od sytuacji innych zobowiązanych. Z uwagi na powyższe należy stwierdzić, że w rozpoznawanej sprawie w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego nie doszło do naruszenia przepisów regulujących postępowaniem wyjaśniającym. Zauważyć bowiem należy, że organy ustaliły, że skarżący samodzielnie prowadzi gospodarstwo domowe, jest zobowiązany do pokrywania należności alimentacyjnych na dwoje dzieci, posiada orzeczenie o niepełnosprawności w stopniu lekkim na okres do 30 września 2020 r. ze wskazaniem dotyczącym zatrudnienia – praca lekka na otwartym rynku pracy, oraz że jest bezrobotnym uprawnionym do zasiłku. Należy zaznaczyć, że zakres postępowania wyjaśniającego wyznaczony jest w rozpoznawanej sprawie treścią art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej, zgodnie z którym organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Zauważyć przy tym należy, że umorzenie należności na wniosek dłużnika jest odstępstwem od zasady pokrywania wspomnianych należności przez dłużnika i może mieść miejsce jedynie w sytuacjach szczególnych, nadzwyczajnych, zaś przepis stanowiący podstawę umorzenia nie powinien być interpretowany w sposób rozszerzający (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 czerwca 2020 r., sygn. akt I OSK 2611/19, oraz z 21 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3074/19). Nie wystarcza zatem ustalenie, że wnioskodawca znajduje się w trudnej sytuacji finansowej i życiowej. Zgodnie bowiem z orzecznictwem sądów administracyjnych sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi go w jakikolwiek sposób wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych. Brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego powinien być efektem działania czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 listopada 2019 r., sygn. akt I OSK 746/18, z 27 października 2020 r., sygn. akt I OSK 1015/20, z 21 lipca 2020 r., sygn. akt I OSK 3074/19, czy z 21 kwietnia 2020 r., sygn. akt I OSK 344/19 i I OSK 346/19). W świetle powyższego należy odnotować, że wprawdzie organy ustaliły, że skarżący jest osobą bezrobotną, niepełnosprawną w stopniu lekkim, ale zasadnie oceniły, że stopień orzeczonej niepełnosprawności nie eliminuje go z rynku pracy, a zatem może on podejmować określone formy zatrudnienia, chociażby były niezgodne z posiadanym wykształceniem zawodowym i nabytym doświadczeniem, co powoduje, że skarżący ma możliwość poprawienia swojej sytuacji dochodowej. Przekłada się to z kolei na możliwość przynajmniej częściowej spłaty zadłużenia z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Organy prawidłowo zatem oceniły, że sytuacja skarżącego nie wskazuje na obiektywny brak możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego. W świetle powyższych ustaleń w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie brak jest podstaw do uznania, że wyrok Sądu pierwszej instancji narusza art. 151 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 kpa. Przechodząc do analizy zarzutu naruszenia art. 134 § 1 ppsa przez pominięcie podnoszonych przez skarżącego w skardze i uzupełnieniu skargi kwestii jego dochodów, stanu zdrowia, nikłych możliwości znalezienia zatrudnienia i faktu otrzymywania świadczeń z pomocy społecznej, należy wyjaśnić, że przywołany powyżej przepis przewiduje brak związania wojewódzkiego sądu administracyjnego zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Jednocześnie podkreślenia wymaga, że wyrok w sprawie – zgodnie z art. 133 § 1 ppsa – wydawany jest co do zasady na podstawie akt sprawy, a nie treści skargi czy jej uzupełnienia. Argumentacja zawarta w skardze może służyć wyłącznie wykazaniu, że stan faktyczny ustalony w toku postępowania wyjaśniającego nie odpowiada stanowi rzeczywistemu. Mając na uwadze, że – jak wskazano to powyżej – w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów związanych z postępowaniem dowodowym, brak jest podstaw do uznania, że Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie wydając zaskarżony wyrok, naruszył zasady wynikające z art. 133 § 1 i art. 134 § 1 ppsa. Tym samym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia art. 134 § 1 ppsa należało uznać za niezasadny. Odnosząc się z kolei do zarzutu naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 10 § 1 i art. 79a § 1 kpa przez uniemożliwienie skarżącemu przedstawienia dowodów potwierdzających, że jego sytuacja dochodowa i rodzinna uzasadnia umorzenie należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego z odsetkami, należy wskazać, że zgodnie z utrwaloną linią orzeczniczą sądów administracyjnych zarzut naruszenia powyższych obowiązków przez niezawiadomienie strony o zebraniu materiału dowodowego oraz możliwości wypowiedzenia się, co do tego i składania wniosków może odnieść skutek wówczas, gdy stawiająca go strona wykaże, że zarzucane uchybienie uniemożliwiło jej dokonanie konkretnych czynności procesowych. To na stronie stawiającej taki zarzut spoczywa ciężar wykazania istnienia związku przyczynowego między naruszeniem przepisów postępowania a wynikiem sprawy (por. m.in. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 5 października 2021 r., sygn. akt I OSK 501/21, z 2 lutego 2011 r., sygn. akt I OSK 575/10, czy z 12 października 2010 r., sygn. akt II OSK 1279/09). Z uwagi na powyższe należy wskazać, że pełnomocnik skarżącego nie wskazał konkretnych dowodów, których L.C. nie mógł złożyć do akt sprawy, z uwagi na niespełnienie przez organ obowiązku wskazanego w art. 10 § 1 i art. 79a § 1 kpa. W skardze kasacyjnej mowa jest tylko o tym, że skarżący został pozbawiony możliwości złożenia "jakichkolwiek dowodów". Tym samym w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego skarga kasacyjna nie wykazała skutecznie, że naruszenie wspomnianych obowiązków przez organ odwoławczy miało rzeczywisty wpływ na wynik postępowania, co jest warunkiem uchylenia wadliwej decyzji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ppsa. W konsekwencji powyższego zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego zarzut naruszenia art. 151 ppsa w zw. z art. 10 § 1 i art. 79a kpa okazał się niezasadny. Za niezasadny należało uznać także zarzut naruszenia art. 106 § 3 ppsa przez dokonanie błędnej oceny, że dowody przedłożone przez skarżącego w toku postępowania sądowoadministracyjnego nie potwierdzają, że organy obu instancji błędnie uznały, że w sprawie nie zostały spełnione warunki umorzenia należności. Z uzasadnienia zaskarżonego wyroku nie wynika bowiem, że Sąd pierwszej instancji dopuścił uzupełniający dowód z dokumentów załączonych do skargi i jej uzupełnienia. Samo zawarcie w piśmie procesowym wniosku o przeprowadzenie takiego dowodu nie powoduje, że sąd automatycznie go przeprowadza. Odnotować bowiem należy, że w myśl art. 106 § 3 ppsa sąd może z urzędu lub na wniosek stron przeprowadzić dowody uzupełniające z dokumentów, jeżeli jest to niezbędne do wyjaśnienia istotnych wątpliwości i nie spowoduje nadmiernego przedłużenia postępowania w sprawie. Z treści tego przepisu wynika zatem, że dopuszczenie dowodu z dokumentu jest uprawnieniem, a nie obowiązkiem sądu (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 4 marca 2020 r., sygn. akt I OSK 1917/18). Oznacza to, że Sąd pierwszej instancji w sytuacji, w której nie postanowił o dopuszczeniu uzupełniającego dowodu z dokumentów, nie oceniał ich treści i nie brał ich pod uwagę w toku orzekania. W konsekwencji powyższego brak jest podstaw, że wydając zaskarżony wyrok Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, dopuścił się naruszenia art. 106 § 3 ppsa w sposób opisany w skardze kasacyjnej. Przechodząc z kolei do oceny zarzutu naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej przez jego błędną wykładnię, to problem w tym, że Sąd I instancji nigdzie w zaskarżonym orzeczeniu nie interpretuje tego przepisu, a i skarżący kasacyjnie nigdzie nie podaje, na czym powinna polegać prawidłowa wykładnia tej normy. Zgodnie z orzecznictwem sądów administracyjnych zastosowanie art. 30 ust. 2 wymaga wykazania, że osoba ubiegająca się o uregulowane w tym przepisie rozstrzygnięcie powinna znajdować się w wyjątkowo trudnej sytuacji wynikającej z okoliczności obiektywnych, od niej niezależnych. Umorzenie przez właściwy organ należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego ma charakter wyjątkowy. Wydanie pozytywnej dla dłużnika decyzji na podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej może być odebrane jako forma zachęcenia innych osób do unikania partycypowania w kosztach utrzymania własnych dzieci, w sytuacji, gdy sytuacja materialna i osobista dłużnika nie jest następstwem pojawienia się zdarzeń nagłych i nieprzewidywalnych, lecz wynika ona z zaniedbań, które miały miejsce przed kilku laty i obecnie dłużnik ponosi tego negatywne konsekwencje (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 18 grudnia 2020 r., sygn. akt I OSK 269/20). W tym kontekście zasadne jest dokonywanie oceny sytuacji wnioskodawcy z uwzględnieniem kilku lat przed wydaniem decyzji ma podstawie art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej. Wypada w tym miejscu przypomnieć, że historia postępowania komorniczego w stosunku do skarżącego sięga 2009 r. podczas gdy stan niepełnosprawności datuje się do [...] stycznia 2014 r. Oznacza to, że zadłużenie skarżącego z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego istniało jeszcze w czasie, gdy jego możliwości zarobkowe nie doznawały uszczerbku z powodu jego stanu zdrowia. Tym samym zasadne jest przyjęcie, że sytuacja, w jakiej znalazł się skarżący, przynajmniej częściowo jest wynikiem jego zaniechań mających miejsce w przeszłości. W konsekwencji powyższych ustaleń w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie nie sposób uznać, że zarzut naruszenia art. 30 ust. 2 ustawy alimentacyjnej okazał się zasadny. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 ppsa w zw. z art. 15zzs4 ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem Covid-19 innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz.U. z 2020 r. poz. 1842, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji. Naczelny Sąd Administracyjny nie orzekł o przyznaniu pełnomocnikowi z urzędu wynagrodzenia na zasadzie prawa pomocy, gdyż przepisy art. 209 i 210 ppsa mają zastosowanie tylko do kosztów postępowania między stronami. Natomiast wynagrodzenie dla pełnomocnika ustanowionego z urzędu za wykonaną pomoc prawną, należne do Skarbu Państwa (art. 250 ppsa) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w przepisach art. 258-261 ppsa.