III OSK 2407/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie Sędzia NSA Teresa Zyglewska Sędzia del. WSA Maciej Kobak (spr.) po rozpoznaniu w dniu 7 czerwca 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej K. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Go 134/22 w sprawie ze skargi K. B. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia 24 stycznia 2022 r. nr DSE3-K0918-D18330-7/22 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych oddala skargę kasacyjną. Wyrokiem z dnia 25 maja 2022 r. sygn. akt II SA/Go 134/22 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim oddalił skargę K. B. (dalej: "skarżący") na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych (dalej: "organ") z dnia 24 stycznia 2022 r. nr DSE3-K0918-D18330-7/22 w przedmiocie odmowy potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Wyrok ten zapadł w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych sprawy. W dniu 21 lipca 2021 r. skarżący wystosował do organu wniosek o potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu wniosku wskazał na aresztowanie i inwigilacje których był ofiarą w latach 1959-1962. Dodatkowo dołączył do wniosku decyzję Prezesa Instytutu Pamięci Narodowej z dnia 29 czerwca 2021 r. wydaną na podstawie art. 5 ust. 1 i art. 4 ustawy o działaczach opozycji, z treści której wynikało, że nie był pracownikiem, funkcjonariuszem lub żołnierzem organów bezpieczeństwa państwa, a w archiwum Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu nie zachowały się dokumenty wytworzone przez niego lub przy jego udziale, w ramach czynności wykonywanych przez niego w charakterze tajnego informatora lub pomocnika przy operacyjnym zdobywaniu informacji przez organy bezpieczeństwa. Pismem z dnia 13 sierpnia 2021 r. organ wezwał skarżącego do przedłożenia dowodów (dokumentów prywatnych, urzędowych, oświadczeń świadków, publikacji naukowych), które umożliwiłyby potwierdzenie konkretnych ram czasowych i zakresu działalności opozycyjnej oraz doznanych represji z powodów politycznych, w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej. W piśmie tym zawarto informację, co zgodnie z powyższą ustawą uznawane jest za działalność antykomunistyczną i kto może być uznany za osobę represjonowaną. W odpowiedzi skarżący w piśmie z 30 sierpnia 2021 r. oraz 31 sierpnia 2021 r. ponownie opisał okoliczności związane z jego aresztowaniem i skazaniem za popełnienie przestępstwa z art. 23 § 1 k.k. w zw. z art. 5 m.k.k. Wskazał jednocześnie, że wszystkie dokumenty związane z niniejszą sprawą przekazał organowi. Decyzją z 5 listopada 2021 r. organ w powołaniu na art. 5 ust. 1 i art. 2 oraz art. 3 ustawy o działaczach opozycji odmówił skarżącemu potwierdzenia statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. W uzasadnieniu decyzji organ, po przedstawieniu ustalonego stanu faktycznego sprawy, podniósł, że zgromadzony w sprawie materiał dowodowy nie pozwalał na stwierdzenie, że skarżący prowadził działalność opozycyjną w rozumieniu art. 2 bądź doznał represji wymienionych enumeratywnie w art. 3 ustawy o działaczach opozycji. W opinii organu brakowało podstaw do przyjęcia, że wnioskodawca prowadził działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka, łącznie przez co najmniej 12 miesięcy, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi. Nie przedstawił również dowodów, które wskazywałby na doznanie represji wymienionych w art. 3 powołanej ustawy. W związku z powyższym, skarżący złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia 24 stycznia 2022 r. organ utrzymał w mocy uprzednio wydane rozstrzygnięcie, powołując się na art. 138 § 1 w zw. z art. 127 § 1 k.p.a. oraz art. 5 w związku z art. 2 ust. 1 oraz art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Skarżący wniósł o uchylenie powyższej decyzji. W uzasadnieniu skargi wskazał, że jest ona dla niego krzywdząca i podniósł argumenty tożsame z wymienionymi w poprzednich pismach. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje wcześniejsze stanowisko w przedmiotowej sprawie. Opisanym na wstępie wyrokiem Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę. Zdaniem WSA organ zasadnie przyjął w zaskarżonej decyzji, że zgromadzony materiał dowodowy w sprawie nie pozwala przyjąć, że strona spełnia przesłanki uznania za działacza opozycji antykomunistycznej określonych w art. 2 ustawy o działaczach opozycji. W ocenie Sądu I instancji, należało się również odnieść do spełnienia przesłanek określonych w art. 3 pkt 1 lit. b czy też w pkt od 2 do 4 powołanego artykułu. Sąd podkreślił, że stwierdzenie przez sąd powszechny w oparciu o art. 1 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległościowego bytu Państwa Polskiego, nieważności wyroku Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 5 października 1961 r. i zmieniającego go wyroku Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1962 r. skazującego stronę za popełnienie przestępstwa z art. 23 § 2 k.k. w zw. z art. 5 m.k.k. nie oznacza, że skarżący spełnia przesłanki uzasadniające przyznanie mu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej w rozumieniu ustawy o działaczach opozycji, są to bowiem dwie różne regulacje prawne służące realizacji różnych celów ustawowych. Skargę kasacyjną na powyższy wyrok wniósł skarżący, zaskarżając go w całości zarzucając mu naruszenie przepisów prawa materialnego i procesowego, tj.: a) art. 2 i art. 3 ustawy o działaczach opozycji antykomunistycznej oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych poprzez niezasadne uznanie, że zebrany w sprawie materiał dowodowy nie daje podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego o potwierdzenie statusu działacza opozycji demokratycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych b) art. 5 ustawy o działaczach opozycji oraz osobach represjonowanych z powodów politycznych poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, że skarżący nie przedłożył wystarczających dowodów, aby przyznać mu statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji wydania decyzji z naruszeniem z art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 80 k.p.a. poprzez nie wyjaśnienie w sposób dokładny stanu taktycznego, nie zebranie dowodów w sposób wyczerpujący i dokonanie oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego bez uwzględnienia jego całokształtu d) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. poprzez oddalenie skargi w sytuacji wydania decyzji z I naruszeniem z art. 7 k.p.a., art. 77 k.p.a. i art. 8 § 1 k.p.a. przez odstąpienie od weryfikacji, czy działania podjęte przez wojsko, Milicję Obywatelską, Służby Bezpieczeństwa wobec skarżącego wypełniają przesłankę z art. 3 pkt 3 lit. a i b ustawy, co miało wpływ na wynik sprawy. Na podstawie powyższych zarzutów wniesiono o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i rozpoznanie skargi, a także uchylenie decyzji Szefa Urzędu Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, ewentualnie przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania; orzeczenie o kosztach nieopłaconej pomocy prawnej z urzędu - oświadczono, że koszty pomocy prawnej nie zostały w całości lub części opłacone przez skarżącego. Ponadto wniesiono o zwolnienie skarżącego od opłaty od skargi kasacyjnej w całości. W piśmie z 29 sierpnia 2022 r. skarżący oświadczył o zrzeczeniu się rozprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wobec oświadczenia skarżącego kasacyjnie o zrzeczeniu się rozprawy, sprawa została rozpoznania na posiedzeniu niejawnym – art. 182 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: "p.p.s.a."). Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny przeszedł do zbadania zarzutów kasacyjnych. Skarga kasacyjna jest niezasadna i jako taka podlega oddaleniu. Wszystkie podniesione w niej zarzuty koncentrują się na podważeniu sformułowanej przez Sąd pierwszej instancji oceny prawnej, że skarżący nie spełnia ustawowych wymogów pozwalających na potwierdzenie statusu działacza opozycji antykomunistycznej lub osoby represjonowanej z powodów politycznych. Rzeczowe odniesienie się do zarzutów kasacyjnych wymaga uprzedniego przedstawienia tła normatywnego niniejszej sprawy. Ustawa o działaczach opozycji dla potrzeb realizacji przewidzianych w niej uprawnień, każe wyróżniać dwie kategorie podmiotów. Pierwszą kategorią są działacze opozycji antykomunistycznej, czyli osoby, które w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy prowadziły, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożoną odpowiedzialnością karną, działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce - art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji. Natomiast drugą kategorię uprawnionych stanowią "osoby represjonowane z powodów politycznych". Definicję takiej osoby zawarto w art. 3 ustawy o działaczach opozycji. Powołany przepis wskazuje na kilka rodzajów okoliczności uznawanej przez ustawodawcę za represjonowanie z powodów politycznych, co powoduje, że zaistnienie choćby jednej z nich uzasadnia nadanie przez organ żądanego przez wnioskodawcę statusu. Naczelny Sąd Administracyjny nie ma wątpliwości, że skarżący nie spełnia ustawowych przesłanek warunkujących przypisanie mu statusu działacza opozycji antykomunistycznej. Stosownie do postanowień art. 2 ust. 1 ustawy o działaczach opozycji warunkiem uznania za działacza opozycji antykomunistycznej jest prowadzenie w okresie od dnia 1 stycznia 1956 r. do dnia 4 czerwca 1989 r., łącznie przez co najmniej 12 miesięcy, w ramach struktur zorganizowanych lub we współpracy z nimi, zagrożonej odpowiedzialnością karną, działalności na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Z akt sprawy nie wynika, aby skarżący działał w jakichkolwiek strukturach zorganizowanych lub we współpracy z takimi strukturami na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Tak Sąd pierwszej instancji, jak i Naczelny Sąd Administracyjny nie kwestionują, że skarżący wyrokiem Sądu Wojewódzkiego we Wrocławiu z dnia 5 października 1961 r., zmienionego następnie wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 25 czerwca 1962 r. został skazany na karę bezwzględnego więzienia za przestępstwo z art. 23 § 2 k.k. w zw. z art. 5 m.k.k. polegające na napisaniu i wysłaniu do Szwecji w dniu 5 stycznia 1959 r. na adres W. S. i M. J., działających w interesie obcych państw dwóch listów, zawierających propozycję nawiązania z nimi porozumienia, w celu przekazywania na szkodę interesu Państwa Polskiego wiadomości o charakterze wywiadowczym z terenu budowy kombinatu turowskiego. Dodać jednak należy, że w rzeczonych listach skarżący żadnych informacji jego adresatom nie przekazał, nie zamierzał nawiązać kontaktów z obcymi służbami, liczył natomiast, że w odpowiedzi otrzyma od nich pomoc materialną w formie paczki. Skarżący działał więc samodzielnie, bez angażowania się w jakiekolwiek struktury wolnościowe, a celem jego aktywności było uzyskanie pomocy materialnej z zagranicy, a nie walka o niepodległość i suwerenność Polski lub respektowanie politycznych praw człowieka. Zarzut naruszenia art. 2 ustawy o działaczach opozycji nie mógł więc zostać uwzględniony. Z analogicznych względów nie było podstaw do uwzględnienia zarzutu naruszenia przez Sąd pierwszej instancji art. 3 ustawy o działaczach opozycji. W pierwszej kolejności należy zwrócić uwagę na wadliwość konstrukcyjną przedmiotowego zarzutu. Artykuł 3 ustawy o działaczach opozycji jest jednostką redakcyjnie złożoną. Podzielono go na punkty oraz litery, z których każdy punkt oraz każda litera mogą stanowić autonomiczny substrat rekonstrukcji normy prawnej – innymi słowy, każdy punkt lub litera art. 3 omawianej ustawy mogą stanowić samodzielną podstawę przypisania danej osobie statusu osoby represjonowanej, albowiem określają odmienne przesłanki weryfikacji tego statusu. Nie jest rolą Naczelnego Sądu Administracyjnego poszukiwanie i identyfikowanie stanowiska skarżącego kasacyjnie, na jakiej podstawie prawnej – w jego ocenie – powinien on uzyskać status osoby represjonowanej. Kwestia ta powinna być jednoznacznie i precyzyjnie podana w skardze kasacyjnej. W sprawie nie jest kwestionowane, że skarżący wyżej powołanym wyrokiem został skazany na karę pozbawienia wolności i karę tę wykonywał. Tym samym skarżący spełnił wyjściową przesłankę uznania go za osobę represjonowaną, określoną w art. 3 pkt 1 lit. a ustawy o działaczach opozycji – przebywał w więzieniu na terytorium Polski na mocy wyroku wydanego w latach 1956-1989. Brak natomiast podstaw, aby stwierdzić, że skarżący zrealizował również przesłankę dopełniającą, wskazaną w końcowej części tego przepisu, która wymaga, aby przyczyną pobytu w więzieniu była działalność na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce. Jak wyżej podano, skarżący został skazany za próbę wysłania za granice dwóch listów, w których nie zawarto żadnych treści mogących pomóc obcym służbom w działalności na rzecz niepodległości i suwerenności Polski, nie deklarowano chęci współpracy, a motywem ich napisania była oczekiwana pomoc materialna w formie paczki. Skarżący nie spełnia więc wymogów przewidzianych treścią art. 3 pkt 1 lit a ustawy o działaczach opozycji. Powoływane przez skarżącego okoliczności inwigilacji, szykanowania, braku wykonywania pracy, utraty zdrowia mogłyby mieć w sprawie znaczenie, gdyby były następstwem udziału skarżącego w wystąpieniu wolnościowym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka w Polsce – art. 3 pkt 3 lit. a-d ustawy o działaczach opozycji. Skarżący jednak udziału w takim wystąpieniu nie brał. Udział w wystąpieniu wolnościowym nie jest wprawdzie pojęciem zdefiniowanym, jednakże musi być formą świadomego uczestnictwa, w przedsięwzięciu zorganizowanym na rzecz odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności lub respektowania politycznych praw człowieka, a ponadto, pojęcie "wystąpienie" oznacza w języku polskim "publiczne zabranie głosu" i "zorganizowane działanie podjęte przeciwko czemuś" - por. wyrok NSA z dnia 11 kwietnia 2019 r. akt II OSK 1039/18. Zgodzić się zatem należy ze stanowiskiem, że wystąpienie musi co do zasady wiązać się z zewnętrzną manifestacją sprzeciwu przeciwko jakiemuś zjawisku lub działaniu osób, albowiem nie jest niczym innym, jak "publicznym okazywaniem uczuć, postawy wobec czegoś lub kogoś przez jednostkę lub grupę, pokazaniem swoich poglądów i opinii na ważne sprawy polityczne i społeczne." Nie można zatem pojęcia "wystąpienie wolnościowe" interpretować w sposób rozszerzający i przyjmować, że każde zachowanie, wskazujące na brak akceptacji działań podejmowanych przez ówczesne władze i wyrażające niezadowolenie z braku poszanowania praw politycznych człowieka może być potraktowane jako indywidualne wystąpienie o charakterze wolnościowym w rozumieniu ustawy. Napisanie dwóch listów zagranicę w oczekiwaniu na pomoc materialną nie może więc zostać sklasyfikowane jako udział w wystąpieniu wolnościowym, nawet jeżeli następstwem tego działania były niewspółmierne i dotkliwe represje. Skarżący zarzuca, że Sąd pierwszej instancji naruszył przepisy regulujące tryb i zakres gromadzenia oraz oceny materiału dowodowego w sprawie, w następstwie czego wadliwie odtworzono podstawę faktyczną kwestionowanego wyroku – art. 7, art. 8, art. 77, art. 80 K.p.a. Uzasadnienie przedmiotowego zarzutu jest niekonkretne, albowiem nie wskazuje na fakty oraz wykazujące je dowody, które pozwalałyby kwestionować przyjęte przez WSA ustalenia. Ogólnikowe powołanie się na liczne, znajdujące się w aktach dowody, które wskazują na wadliwość decyzji organu nie może wywołać oczekiwanych skutków procesowych. Naruszenie przepisów postępowania regulujących gromadzenie i ocenę materiału dowodowego w sprawie może być podstawą zarzutu kasacyjnego z podstawy określonej w art. 174 pkt 2 p.p.s.a. Treść tego przepisu wymaga jednak, aby naruszenie przepisów postępowania "mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy". Oznacza to, że skarżący kasacyjnie powinien wykazać wpływ naruszenia przez sąd pierwszej instancji przepisów postępowania na wynik przeprowadzonej przez ten sąd kontroli legalności zaskarżonej działalności organu administracji publicznej, uzewnętrzniony w sentencji wydanego wyroku. Brak wskazania konkretnych okoliczności, które potwierdzają identyfikowalne dowody znajdujące się w aktach sprawy, nie pozwala ustalić zależności pomiędzy podniesionym zarzutem naruszenia przepisów postępowania, a rozstrzygnięciem kwestionowanego skargą kasacyjną wyroku. Z tej przyczyny analizowany zarzut nie został uwzględniony. Naprowadzone oceny prawne obligowały Naczelny Sąd Administracyjny do oddalenia skargi kasacyjnej na podstawie art. 184 p.p.s.a.