III SA/Kr 1818/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Michna Asesor WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 6 czerwca 2022 roku sprawy ze skargi D. O. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 13 września 2021 r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia 13 września 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy J z [...] 2021 r., znak: [...] odmawiającą przyznania D. O. (dalej: skarżąca), świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką W. P. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia [...] 2021., organ I instancji odmówił przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. W motywach rozstrzygnięcia wskazano, że matka skarżącej legitymuje się orzeczeniem Obwodowej Komisji Lekarskiej do Spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia z dnia 17.02.1994 r., w którym została zaliczona do pierwszej grupy inwalidów. Inwalidztwo istnieje od listopada 1993 r. i jest trwałe. Z uwagi na treść wyroku Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 – uznano, że dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego bez znaczenia pozostaje data powstania niepełnosprawności i zbadano kolejne przesłanki warunkujące przyznanie prawa do wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego na matkę skarżącej. I tak organ pierwszej instancji wskazał, że skarżąca bezpośrednio przed tym jak zaczęła pobierać świadczenie pielęgnacyjne ( czyli od 19.05.2011 r. ), a później zasiłek dla opiekuna w związku z opieką nad matką była zarejestrowana w Powiatowym Urzędzie Pracy jako osoba bezrobotna. Mając to na uwadze, organ uznał, że skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu opieki nad matką. Z wywiadu środowiskowego wynika natomiast, że skarżąca nigdzie nie pracuje, nie podejmuje prac dorywczych, nie jest ubezpieczona w KRUS, pobiera zasiłek dla opiekuna. Skarżąca przygotowuje posiłki, które jej matka spożywa samodzielnie, podaje jej lekarstwa, pomaga w codziennym utrzymaniu higieny osobistej (matka nie jest w stanie samodzielnie się wykąpać), pomaga przy ubieraniu matki. Matka skarżącej nie używa pieluchomajtek, jest osobą chodzącą, według potrzeb korzysta z balkonika, porusza się pod opieką córki. Skarżąca robi zakupy, umawia wizyty lekarskie w ośrodku zdrowia, w razie potrzeby mierzy ciśnienie, śpi obok w pokoju. Pod nieobecność skarżącej, gdy jest zmuszona wyjść do sklepu po zakupy, do apteki po lekarstwa, nadzór nad matką sprawuje brat skarżącej. Matka skarżącej choruje na: astmę, zakrzepowe zapalenie żył, zwężenie tętnic do mózgu, nadciśnienie, zapalenie żołądka. Pozostaje pod opieką lekarzy specjalistów: neurologa, pulmonologa, chirurga i psychiatry. Oprócz skarżącej zobowiązana alimentacyjnie względem matki jest jeszcze czwórka rodzeństwa. Wobec powyższego organ I instancji stwierdził, że wnioskodawczyni świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie zostały spełnione przesłanki z art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych do przyznania ww. świadczenia. Uznano, że wnioskodawczyni, nie spełnia warunków przyznania świadczenia, ponieważ pomiędzy brakiem aktywności zawodowej strony, a sprawowaniem opieki nad matką nie zachodzi związek przyczynowy - skarżąca nie zrezygnowała z zatrudnienia w celu opieki nad matką. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego mający istotny wpływ na wydanie przedmiotowej decyzji tj. art. 17 ust. 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść art. 17 ust. 1, 1b i ust. 5 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) organ odwoławczy w pełni podzielił ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę rozstrzygnięcia, a także zgodził się z jego oceną prawną dokonaną przez organ pierwszej instancji. Finalnie uznano, że brak jest podstaw aby przyjąć, że zakres opieki jakiej wymaga matka skarżącej (i jaki faktycznie wykonuje skarżąca) był tego rodzaju, że uniemożliwiałoby to podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie godzinowym. Podkreślono, że matka skarżącej nie jest osobą niepełnosprawną ruchowo, niezdolną do poruszania się, samoobsługi, czy samodzielnego spożywania posiłków, a takie czynności jak zakupy, sprzątanie, gotowanie, organizowanie wizyt lekarskich, dawkowanie leków, czy załatwianie spraw urzędowych mieszczą się w ramach szeroko rozumianego prowadzenia gospodarstwa domowego i są wykonywane przez osoby, które pracują zawodowo. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzuciła naruszenie art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez uznanie, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz zakres sprawowanej nad nią opieki nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia przez skarżącą. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. W dniu 28 czerwca 2022 r. do sądu wpłynęło pismo skarżącej informujące, że 11 czerwca 2022 r. zmarł brat skarżącej, który mieszkał razem ze skarżącą i jej matką. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia - "stała" lub "długoterminowa" - wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b ustawy. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął także, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżąca wykonywała przy matce czynności takie jak: przygotowywanie posiłków, które jej matka spożywa samodzielnie, podawanie lekarstw, pomoc w codziennym utrzymaniu higieny osobistej, pomoc przy ubieraniu, robienie zakupów, umawianie wizyt lekarskich w ośrodku zdrowia, w razie potrzeby mierzenie ciśnienia. Ponadto ustalono, że matka skarżącej jakkolwiek niewątpliwie jest osobą schorowaną to jednak nie używa pieluchomajtek, jest osobą chodzącą, według potrzeb korzysta z balkonika. W ocenie Sądu organ odwoławczy zasadnie ocenił, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Zatem rodzaj i zakres tych czynności nie wyklucza jakiejkolwiek aktywności zarobkowej skarżącej. Podkreślić należy, że wraz ze skarżącą i jej matką zamieszkiwał brat skarżącej, który w sytuacjach nieobecności skarżącej w domu był obecny przy matce. Z pisma skierowanego do sądu w dniu 28 czerwca 2022 r. wynika, że brak skarżącej zmarł w dniu 11 czerwca 2022 r. Okoliczność ta jednak nie może mieć wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy ponieważ nastąpiła ona dopiero po wydaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia, a nawet niniejszego wyroku. Nie było zatem możliwości aby fakt ten był uwzględniony przez organy. Nie ma natomiast przeszkód aby wobec zmiany okoliczności faktycznych skarżąca złożyła kolejny wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, który zainicjuje odrębne postępowanie administracyjne i doprowadzi do wydania stosownego rozstrzygnięcia. Wskazać też należy, że oprócz skarżącej zobowiązana alimentacyjnie w równym stopniu co skarżąca jest reszta jej rodzeństwa, tj. brat i dwie siostry. Jako powody, dla których osoby te nie sprawowały opieki nad matką wymieniono zamieszkiwanie za granicą, praca zawodowa, czy problemy osobiste. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), dalej: "k.r.o." obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sąd podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, że wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że dwójka rodzeństwa skarżącej (B. i A.) mieszka w tej samej miejscowości, co skarżąca wraz matką. Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Podkreślić należy, że podobnie jak organy, również Sąd nie kwestionował złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności opiekowania się matką przez córkę, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329), skargę oddalił jako bezzasadną.