I SA/Wa 3042/21

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący: sędzia WSA Magdalena Durzyńska sędzia WSA Jolanta Dargas (spr.) asesor WSA Mateusz Rogala Protokolant specjalista Katarzyna Krynicka po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 23 czerwca 2022 r. sprawy ze skargi A. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] września 2021 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oddala skargę. Zaskarżoną decyzją z dnia 28 września 2021 r. nr KOA/3322/Sw/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Burmistrza Miasta Z. z dnia 14 czerwca 2021 r., nr 471/1SW/2021 w przedmiocie świadczenia nienależnie pobranego. W sprawie ustalono następujący stan faktyczny i prawny: Ww. decyzją Burmistrz Miasta Z. ustalił, iż wypłacona A. S., w okresie od dnia 1 grudnia 2020 r. do dnia 31 marca 2021 r., tytułem świadczenia wychowawczego na dziecko A. S.1 kwota w wysokości 1 000 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał go do jej zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Burmistrz Miasta Z., w wyniku rozpoznania wniosku A. S. z dnia 2 lipca 2019 r. o ustalenie jego prawa do świadczenia wychowawczego na dziecko A. S.1, na okres 2019/2021, pismem z dnia 23 sierpnia 2019 r., nr [...], poinformował go o przyznaniu wnioskowanego świadczenia, na okres od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r., w kwocie po 500 miesięcznie. Następnie Burmistrz Miasta Z., pismem z dnia 1 kwietnia 2021 r., zawiadomił stronę o wszczęciu postępowania w przedmiocie zmiany zakresu jego uprawnienia i decyzją z dnia 27 kwietnia 2021 r., nr 4700/354SW/2021 zmienił uprawnienie A. S. w ten sposób, że przyznał świadczenie wychowawcze na dziecko A. S.1, na okres od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 30 listopada 2020 r. w wysokości 500 zł miesięcznie i w okresie od dnia 1 grudnia 2020 r. do dnia 31 maja 2021 r. w wysokości 250 zł miesięcznie. Decyzja ta, z uwagi na niepodjęcie przesyłki pocztowej przez stronę, została pozostawiona w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia na dzień 27 maja 2021 r. Czternastodniowy termin do wniesienia od niej odwołania upłynął z dniem 10 czerwca 2021 r. Stron nie wniosła odwołania, a co za tym idzie decyzja ta stała się prawomocna i ostateczna z dniem 11 czerwca 2021 r. Organ I instancji w dniu 14 czerwca 2021 r. wydał zaskarżoną decyzję, którą ustalił, że kwota 1 000 zł, wypłacona tytułem świadczenia wychowawczego, w okresie od dnia 1 grudnia 2020 do dnia 31 marca 2021 r., jest świadczeniem nienależnie pobranym i zobowiązał A. S. do zwrotu kwoty ww. wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie. Odwołanie od powyższej decyzji złożył A. S. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie rozpatrując sprawę wskazało, że ustawodawca w przepisie art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz.U.2019.2407 t.j. z dnia 2019.12.16,) wprowadził zasadę, zgodnie z którą osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze zobowiązana jest do jego zwrotu. Nie ulega przy tym wątpliwości, że skoro ustawodawca wprowadził obowiązek zwrotu świadczenia wychowawczego przez osobę, która je nienależnie pobrała, to po stronie organu administracji publicznej, który zobowiązany jest dyscypliną finansów publicznych, istnieje obowiązek dochodzenia przedmiotowych świadczeń. Definicja świadczenia wychowawczego nienależnie pobranego zawarta została w przepisie art. 25 ust. 2 ustawy, który zawiera cztery przypadki, przy zaistnieniu których można mówić o świadczeniu nienależnie pobranym. Zgodnie z przepisem art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie wypłaty świadczenia wychowawczego, jeżeli osoba pobierająca to świadczenie była pouczona o braku prawa do jego pobierania. W świetle tego przepisu warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczenia wychowawczego albo wstrzymanie ich wypłaty. Przepisy art. 5 ust. 1 i 2a i art. 4 ust. 2 pkt 1 ustawy stanowią, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, w wysokości 500,00 zł miesięcznie na dziecko. W przypadku gdy dziecko, zgodnie z orzeczeniem sądu, jest pod opieką naprzemienną obydwojga rodziców rozwiedzionych, sprawowaną w porównywalnych i powtarzających się okresach, kwotę świadczenia wychowawczego ustala się każdemu z rodziców w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc świadczenia wychowawczego. Z treści sentencji, znajdującego się w aktach sprawy wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego Warszawy - Pragi w Warszawie z dnia 19 listopada 2020 r., wynika m. in., że skarżący oraz A. J. sprawować będą nad córką A. S.1, w porównywalnych i powtarzających się okresach, opiekę naprzemienną. Zatem każdemu z rodziców, począwszy od grudnia 2020 r., przysługuje świadczenie wychowawcze w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc, tj. w wysokości 250 zł. W świetle przywołanych przepisów, oraz w ustalonym powyżej stanie faktycznym, nie ulega zatem zdaniem Kolegium wątpliwości, iż skarżącemu, w okresie od grudnia 2020 r. do marca 2021 r. przysługiwało świadczenie w wysokości 250 zł miesięcznie, a zatem wypłacona mu ponad to kwota 1 000 zł (4 miesiące x 250 zł) jest świadczeniem nienależnie pobranym i jako taka podlega zwrotowi wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie - przepis art. 25 ust. 9 ustawy. Nie ma przy tym znaczenia to, że rodzicie dziecka porozumieli się, że skarżący będzie nadal wyłącznym adresatem świadczenia w pełnej wysokości, które następnie przeznaczy na koszty opieki przedszkolnej czy zajęć edukacyjnych dziecka. Przepisy ustawy bowiem nie dopuszczają możliwości dysponowania świadczeniem przez jednego z rodziców, w sytuacji braku jego uprawnienia do świadczenia w pełnej wysokości. Bez wpływu na powyższą ocenę Kolegium ma nadto fakt, iż matka dziecka nie wystąpiła z wnioskiem o ustalenie jej prawa do świadczenia wychowawczego w spornym okresie. Skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wniósł A. S. zarzucając jej naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 5 ust. 2a ustawy z dnia 11 lutego 2016 roku o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i art. 71 ust. 1 zd. 1 Konstytucji RP oraz art. 72 ust. 1 Konstytucji RP poprzez ich niezastosowanie i przyjęcie, że rozwiedzeni małżonkowie są pozbawieni możliwości ustalenia sposobu odbioru przyznanego świadczenia wychowawczego. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że z przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci wynika, że rodzice dziecka mają prawo otrzymać od państwa świadczenie w wysokości 500,00 złotych, którego celem jest częściowe pokrycie wydatków na dziecko. W niniejszej sprawie rodzice otrzymywali w okresie 1.12.202031.03.2021 właśnie kwotę 500,00 miesięcznie, którą przeznaczali w pierwszej kolejności na pokrycie opłat za przedszkole i zajęcia dodatkowe dziecka. Ze względów praktycznych i technicznych rodzice porozumieli się, że kwota ta będzie wypłacana do rąk skarżącego, a ten będzie opłacał przedszkole, a w dalszej kolejności rozliczał się z byłą małżonką. Wobec zawartego porozumienia A. J. nie składała wniosku o wypłatę połowy świadczenia na podstawie art. 5 ust 2a ustawy. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że sąd w zakresie dokonywanej kontroli bada czy organ administracji orzekając w sprawie nie naruszył prawa w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Należy dodać, że zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.) sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi ani powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Rozpoznając sprawę niniejszą w ramach powyższych kryteriów Sąd uznał skargę za niezasadną. Podstawę prawną kwestionowanego skargą rozstrzygnięcia stanowiły przepisy art. 25 ust. 1, ust. 2 pkt 6 i art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (tekst jedn.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2407)- dalej: p.p.w.d., w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji. Zgodnie z art. 25 ust. 1 p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia (art. 25 ust. 2 pkt 6 p.p.w.d.). Wskazać na wstępie wymaga, iż w ustawie p.p.w.d. ustawodawca posłużył się pojęciem "nienależnie pobranego świadczenia", które odnosi się do się do cechy czynności (pobrania), a nie cechy świadczenia (nienależnego), co oznacza, że koniecznym jest rozróżnienie pojęć "nienależnego świadczenia" od "świadczenia nienależnie pobranego". W orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła. Natomiast "świadczenie nienależnie pobrane" jest świadczeniem pobranym przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). Innymi słowy, o świadczeniu nienależnie pobranym można mówić wówczas, gdy nie tylko doszło do jego wypłaty mimo braku podstaw ustawowych do takiego działania, ale przy zaistnieniu świadomości osoby, która świadczenie pobiera, że świadczenie jej nie przysługuje (por. wyrok WSA w Gliwicach z 23 lutego 2022 r., II SA/Łd 1574/21; wyrok WSA we Wrocławiu z 20 listopada 2019 r., IV SA/Wr 205/19; wyrok WSA w Bydgoszczy z 3 września 2019 r., II SA/Bd 379/19; wyrok WSA w Warszawie z 3 września 2019 r., I SA/Wa 1200/19; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie kwestionując powyższego stanowiska podkreślić jednak należy, iż w wyniku dokonanej w roku 2019 nowelizacji przepisów p.p.w.d. pojęcie świadczenia nienależnie pobranego, w większości przypadków nie odnosi się do elementu subiektywnego, czyli stanu świadomości (woli) osoby pobierającej świadczenie wychowawcze. Taka sytuacja ma między innymi miejsce w przypadku uznania świadczenia za nienależnie pobrane w oparciu o przesłankę określoną w art. 25 ust. 2 pkt 6 ustawy. Zarówno w doktrynie prawa, jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych przyjmuje się, że w przypadku regulacji zamieszczonej w przywołanym wyżej przepisie nie bierze się pod uwagę świadomości strony, co do spełniania przesłanek ustawowych, ani nie ocenia się skutków braku pouczenia o prawie do świadczenia wychowawczego, gdyż zawarte w tym przepisie pojęcie "nienależnej pobranego świadczenia" jest pojęciem o charakterze obiektywnym. Na definicję świadczeń nienależnie pobranych w oparciu o analizowany przepis składa się wyłącznie element obiektywny w postaci rzeczywistego skorzystania z określonej formy wsparcia finansowego, mimo braku prawa do jego pobierania. Ustawa nie przewiduje również wymogu uznania świadczenia za nienależnie pobrane od konieczności pouczenia osoby pobierającej świadczenia o braku podstaw do jego pobierania (por. J. Blicharz (red.), J. Glumińska-Pawlic (red.), L. Zacharko (red.), Komentarz do ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, Wyd. II. LEX/el; wyrok NSA z 19 października 2021 r., I OSK 540/21; wyrok WSA w Łodzi z 21 stycznia 2022 r., II SA/Łd 604/21; wyrok WSA w Gliwicach z 12 kwietnia 2022 r., II SA/Gl 67/22; www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Oceny tych okoliczności dokonywać należy w odniesieniu do realiów konkretnej sprawy, w tym w szczególności z uwzględnieniem charakteru świadczenia, które ma zostać uznane za nienależne. W tym aspekcie zauważyć należy, iż stosownie do art. 4 ust. 1 p.p.w.d., świadczenie wychowawcze przeznaczone jest na częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowaniem dziecka, w tym opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb bytowych. Prawo do świadczenia wychowawczego nabywa się ex lege przy łącznym spełnieniu przesłanek wskazanych w ustawie, w tym przesłanki podmiotowej. Zgodnie bowiem z art. 4 ust. 2 pkt p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej. Przy czym w myśl art. 2 pkt 10 p.p.w.d. za opiekuna faktycznego dziecka uznaje się osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu opiekuńczego o przysposobienie dziecka. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy wskazać należy, iż z dokonanych przez organy administracji ustaleń faktycznych bezspornie wynika, że zgodnie z treścią wyroku rozwodowego Sądu Okręgowego Warszawy - Pragi w Warszawie z dnia 19 listopada 2020 r., skarżący oraz A. J. sprawować będą nad córką A. S.1, w porównywalnych i powtarzających się okresach, opiekę naprzemienną. Zatem każdemu z rodziców, począwszy od grudnia 2020 r., przysługuje świadczenie wychowawcze w wysokości połowy kwoty przysługującego za dany miesiąc, tj. w wysokości 250 zł. Przede wszystkim zaś zauważyć należy, że decyzją z dnia 27 kwietnia 2021 r., nr 4700/354SW/2021 Burmistrz Miasta Z. zmienił uprawnienie A. S. w ten sposób, że przyznał świadczenie wychowawcze na dziecko A. S.1, na okres od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 30 listopada 2020 r. w wysokości 500 zł miesięcznie i w okresie od dnia 1 grudnia 2020 r. do dnia 31 maja 2021 r. w wysokości 250 zł miesięcznie. Decyzja ta, z uwagi na niepodjęcie przesyłki pocztowej przez stronę, została pozostawiona w aktach sprawy ze skutkiem doręczenia na dzień 27 maja 2021 r. Czternastodniowy termin do wniesienia od niej odwołania upłynął z dniem 10 czerwca 2021 r. Stron nie wniosła odwołania, a co za tym idzie decyzja ta stała się prawomocna i ostateczna z dniem 11 czerwca 2021 r. Wobec zatem okoliczności braku podstawy prawnej do pobierania przez skarżącego w spornym okresie świadczenia wychowawczego w pełnej wysokości, zasadnie organy orzekające uznały, że świadczenie to w okresie od 1 grudnia 2020 r. do 31 marca 2021 r. było świadczeniem nienależnie pobranym i w związku z tym nakazały jego zwrot wraz z ustawowymi odsetkami. Mając powyższe na uwadze, Sąd na podstawie art. 151 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi orzekł jak w sentencji.