III SA/Kr 41/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie WSA Hanna Knysiak-Sudyka ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu w dniu 4 lipca 2022 r. na posiedzeniu niejawnym sprawy ze skargi W. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 18 listopada 2021 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. Decyzją z dnia 18 listopada 2021 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną z upoważnienia Wójta Gminy K z dnia [...] 2021 r., znak: [...] odmawiającą przyznania W. R. (dalej: skarżąca), świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką A. R. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z [...] 2021r., organ pierwszej instancji odmówił skarżącej przyznania świadczenia w postaci prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką. W uzasadnieniu decyzji organ wywiódł, iż podstawą wydania decyzji odmownej jest fakt, iż matka skarżącej (ur.[...] 1949 r.) została uznana za osobę niezdolną do samodzielnej egzystencji orzeczeniem Lekarza Rzeczoznawcy KRUS z 19 maja 2021 r. przy czym orzeczenie to ma charakter czasowy, do maja 2022 r. W ocenie organu l instancji okoliczność ta powoduje, iż w sprawie nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych albowiem jak wynika z ustaleń organu zawartych w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji niezdolność ta powstała w wieku 53 lat. Nie godząc się z powyższym rozstrzygnięciem skarżąca złożyła odwołanie wskazując, że decyzja ta jest dla niej krzywdząca. Podała także, że ona jest jedyną osobą która tę opiekę może sprawować i sprawuje ją od 2012 r. ponieważ jej rodzeństwo pracuje i ma swoje rodziny zaś ojciec nie żyje. Zaskarżoną decyzją organ odwoławczy utrzymał w mocy decyzję organu I instancji. W motywach rozstrzygnięcia powołując się na treść art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) Kolegium wskazało, że w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy oświadczeniach rodzinnych, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W zakresie ustalenia, czy spełnione zostały pozostałe przesłanki do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego i czy nie występują przesłanki negatywne, które uniemożliwiałyby jego przyznanie stwierdzono, że matka skarżącej jest wdową, niezdolną do samodzielnej egzystencji, leczy się kardiologicznie neurologicznie, ma osteoporozę i padaczkę, w tym ataki padaczkowe nocne. Porusza się jedynie w obrębie domu z uwagi na zaniki pamięci. Mieszka wspólnie ze skarżącą, która sprawuje nad nią opiekę. W jej ramach skarżąca: przygotowuje posiłki, pomaga w higienie osobistej, sprząta, pierze, ogrzewa mieszkania, zawozi matkę do lekarza, wykupuje leki, zapewnia kontakt ze środowiskiem i chodzi na spacery do kościoła. Skarżąca sprawuje opiekę nad matką od 2012 r. Organ odwoławczy stwierdził, że zakres tej opieki obejmuje czynności, które są wykonywane także przez osoby opiekujące się rodzicami i pracujące zawodowo. Czynności takie jak: pomoc przy higienie osobistej, przygotowywanie i podawanie posiłków, robienie zakupów, załatwianie spraw urzędowych, ustalanie wizyt lekarskich czy wykupywanie recept oraz spacery nie należą do tej kategorii czynności które muszą być wykonywane całodobowo. Większość z nich wykonuje się o określonych porach zwykle rano lub wieczorem. Uznano, że matka skarżącej potrzebuje z pewnością opieki ale nie jest osobą obłożnie chorą, zaś nadciśnienie i cukrzyca, osteoporoza to choroby które dotykają także ludzi aktywnych zawodowo i fizycznie. Wskazano też, matka skarżącej posiada jeszcze 2 synów, którzy są zobowiązani do alimentacji matki w takim samym zakresie jak skarżąca. Obaj bracia skarżącej mieszkają w M. Co prawda w ocenie skarżącej jej bracia nie mogą sprawować opieki gdyż pracują zawodowo i mają na utrzymaniu nieletnie dzieci, jednak Kolegium stoi na stanowisku, że synowie są zobowiązani do alimentacji w takim samym stopniu jak skarżąca. Nadto zdaniem Kolegium po stronie żadnego z braci nie występują przeszkody o charakterze obiektywnym (niezależnym od nich), które uzasadniałyby zwolnienie się z obowiązku alimentacyjnego jaki ciąży na nich względem matki. Nadto organ podkreślił, że z akt sprawy nie wynika aby skarżąca kiedykolwiek była aktywna zawodowo, a zatem trudno uznać, iż musiała zrezygnować z pracy w związku ze sprawowaną opieką. Z kolei fakt jej niepodejmowania - zważywszy na zakres tej opieki oraz możliwości pozostałego zobowiązanego do alimentacji rodzeństwa - trudno powiązać przyczynowo ze sprawowaną opieką nad matką. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze wyraziła niezadowolenie z zapadłego rozstrzygnięcia i podała, że z dniem 1 kwietnia 2012 r. zrezygnowała z pracy po to by móc opiekować się rodzicami. Ojciec skarżącej zmarł, a matka z uwagi na stan zdrowia wymaga obecnie jej całkowitej opieki. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organy nie naruszyły także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 ze zm.) – dalej ustawa, w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Te określenia - "stała" lub "długoterminowa" - wskazują zaś na to, że nie może to być opieka świadczona niecodziennie, a nawet jeżeli codziennie, to tylko przez część doby, zatem sporadycznie (zob. wyrok NSA z dnia 2 lutego 2017 r., sygn. akt l OSK 2201/15). Przepis art. 17 ust. 1 ustawy należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został bowiem tak skonstruowany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację lub niepodejmowanie zatrudnienia. Jednak wówczas wnioskujący musi sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo skutkowy. Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, zatem na tej podstawie brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Sądu organ odwoławczy prawidłowo przyjął również, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącą, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżąca w ramach sprawowania opieki nad matką wykonywała takie czynności takie jak: przygotowywanie posiłków, pomoc w higienie osobistej, sprzątanie, pranie, ogrzewanie mieszkania, organizowanie wizyt lekarskich, wykupywanie leków, zapewnienie kontaktu ze środowiskiem, chodzenie na spacery, czy do kościoła. Matka skarżącej jest osobą schorowaną wymagającą opieki nie mniej jednak nie jest osobą obłożnie chorą i – choć z trudnościami - samodzielnie porusza się po mieszkaniu. W ocenie Sądu organ odwoławczy zasadnie ocenił, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Zatem rodzaj i zakres tych czynności nie wyklucza jakiejkolwiek aktywności zarobkowej skarżącej. Podkreślić też należy, że oprócz skarżącej zobowiązana alimentacyjnie w równym stopniu co skarżąca jest reszta jej rodzeństwa, tj. dwóch braci – mieszkających również w M. Jako powody, dla których osoby te nie sprawowały opieki nad matką wymieniono pracę zawodową i posiadanie małoletnich dzieci. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), dalej: "k.r.o." obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa, zamieszkiwanie w innej miejscowości niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że dwójka rodzeństwa skarżącej mieszka w tej samej miejscowości, co skarżąca wraz matką. Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do rodzeństwa skarżącej w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącej z tytułu faktycznego wykonywania przez nią czynności opiekuńczych wobec matki. Nadto z oświadczenia skarżącej wynika, że w 2012 r. zrezygnowała z zatrudnienia aby opiekować się matką, jednak z akt sprawy nie wynika, aby skarżąca kiedykolwiek była aktywna zawodowo. Zatem w ocenie Sądu organy orzekające w niniejszej sprawie w sposób prawidłowy oceniły materiał dowodowy przyjmując, że w przedmiotowej sprawie nie zachodzi związek przyczynowy między rezygnacją z zatrudnienia lub nie podejmowaniem zatrudnienia w związku z koniecznością sprawowania opieki nad matką. Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Podkreślić należy, że podobnie jak organy, również Sąd nie kwestionował złego stanu zdrowia matki skarżącej i konieczności opiekowania się matką przez córkę, jednak sama konieczność sprawowania opieki nie stanowi w świetle art. 17 ust. 1 ustawy, samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r., poz. 329), skargę oddalił jako bezzasadną.