IV SA/Wr 294/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca) Sędziowie: Asesor WSA Marta Pająkiewicz-Kremis Sędzia WSA Katarzyna Radom po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w dniu 8 lipca 2022 r. sprawy ze skargi A. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w L. z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. Skarżąca wniosła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją z zatrudnienia/innej pracy zarobkowej (niepodejmowaniem zatrudnienia/ innej pracy zarobkowej), z uwagi na sprawowanie opieki nad niepełnosprawną córką N. Wydaną z upoważnienia Wójta Gminy R. decyzją odmówiono skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Jako podstawę prawną decyzji wskazano - m.in. - art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r., poz. 111 ze zm. - dalej: u.ś.r.). W odwołaniu skarżąca wniosła o ponowne rozpatrzenie sprawy i przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stosownie do treści orzeczeń sądów administracyjnych dotyczących warunków przyznania prawa do tego świadczenia. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w L. (dalej: Kolegium, SKO) - po rozpatrzeniu sprawy w trybie instancyjnym - utrzymało w mocy skarżoną odwołaniem decyzję. SKO zakwestionowało rozstrzygnięcie organu I instancji w zakresie, w jakim organ ten odmówił przyznania skarżącej wnioskowanego przez nią świadczenia z uwagi na treść art. 17 ust. 1b u.ś.r. Dalej SKO wskazało, że z art. 17 ust. 1 u.ś.r. wynika, iż podstawową przesłanką, jaką musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne, jest rezygnacja z zatrudnienia spowodowana koniecznością sprawowania ciągłej opieki nad osobą bliską o określonym stopniu niepełnosprawności. Zaznaczyło, że na równi z rezygnacją z zatrudnienia należy traktować jego niepodejmowanie. Wyłożyło, że świadczenie nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia pracy z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Dodało, że nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Stwierdziło, że ww. przepis trzeba stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej. Kolegium uznało, że w sytuacji skarżącej brak jest związku między rezygnacją z zatrudnienia i sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną córką. Zauważyło, że skarżąca oświadczyła, iż była zatrudniona w latach 2008-2009, dalej poszukiwała pracy, w 2013 r. urodziła córkę B., następnie zachorowała jej córka N. i musiała sprawować nad nią całodobową opiekę. Stwierdziło, że rezygnacja z zatrudnienia nie była związana ze sprawowaną przez skarżącą opieką nad córką N., której niepełnosprawność w stopniu znacznym została ustalona w 2017 r. Mając na uwadze dokumentację medyczną potwierdzającą stan zdrowia córki, ustalenia wywiadu środowiskowego, sporządzony przez nią plan opieki oraz jej wyjaśnienia SKO przyjęło, że realizowany przez skarżącą zakres opieki względem niepełnosprawnej córki nie jest tak absorbujący, że uniemożliwia jej podjęcie pracy zarobkowej. Zaznaczyło, że z podjętych w sprawie ustaleń nie wynika, aby córka skarżącej była osobą leżącą, miała problemy z poruszeniem rękami, pamięcią, wzrokiem i słuchem, żeby nie była samodzielna w korzystaniu z toalety, spożywaniu posiłków i ubieraniu się. Wyraziło pogląd, że wykonywane przez skarżącą czynności związane bezpośrednio z opieką nad córką, tj. pilnowanie córki, aby zażyła leki, pomoc córce przy porannej i wieczornej toalecie, sprawdzanie w nocy, czy z córką nie dzieje się nic złego, nie przekreślają możliwości podjęcia zatrudnienia. Z kolei wskazana przez skarżącą pomoc polegająca na asekurowaniu córki przy schodzeniu i wchodzeniu po schodach, z tego powodu, że łazienka znajduje się na parterze, a schody mają 16 stopni i są strome i kręte, nie jest - w ocenie SKO - okolicznością, która przemawia za przyznaniem wnioskowanego świadczenia, gdyż podstawą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego nie mogą być warunki, w jakich mieszka osoba niepełnosprawna. Pozostałe wymienione przez skarżącą czynności dotyczą - według Kolegium - prowadzenia gospodarstwa domowego (gotowanie, sprzątanie, zakupy itd.) i - jako takie - nie stanowią przeszkody do podjęcia zatrudnienia, gdyż są wykonywane także przez osoby pracujące. Organ odwoławczy nie podzielił tym samym stanowiska organu I instancji, że zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką stanowi przeszkodę do podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W jego opinii, skarżąca nie spełnia - określonej w art. 17 ust. 1 u.ś.r. - przesłanki rezygnacji z zatrudnienia bądź niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką sprawowaną nad niepełnosprawną córką. W skardze, skarżąc decyzję SKO w całości, skarżąca zarzuciła naruszenie: - prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 17 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez niezasadne uznanie, że jako matka niepełnosprawnej córki nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż zakres opieki, jakiej wymaga podopieczna, nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia; - art. 17 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez niezasadne uznanie, że jako matka niepełnosprawnej córki nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż brak jest związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawną córką; - przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez ich błędną wykładnię, tj.: - art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r., poz. 735 ze zm. - dalej: k.p.a.) przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie - wbrew treści orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, wydanego przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w L. z [...] lipca 2021 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności i konieczności stałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością do samodzielnej egzystencji - że jej niepełnosprawna córka nie wymaga stałej opieki ze strony swojej mamy, która nie musiała rezygnować z zatrudnienia. Skarżąca wniosła o uchylenie w całości zaskarżonej decyzji i ustalenie na jej rzecz świadczenia pielęgnacyjnego od 1 września 2021 r. na czas nieokreślony. Wnioskowała także o zwrot kosztów i rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi zaprezentowała swoje stanowionego w sprawie. W odpowiedzi na skargę SKO wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że nie wystąpiły podstawy do kwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Decyzja ta znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym. Materialnoprawną podstawę skarżonego orzeczenia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. traktujący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Uzasadnione jest twierdzenie SKO, że w przypadku skarżącej wcześniejsza rezygnacja z zatrudnienia, a dalej jego niepodejmowanie, nie jest konsekwencją konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Skarżąca oświadczyła, że: ostatni raz była zatrudniona w latach 2008-2009, następnie poszukiwała pracy, ale nie mogła jej znaleźć; w 2013 r. urodziła młodszą córkę B., w związku z czym nie poszukiwała już pracy; następnie zachorowała jej starsza córka N. i musiała sprawować nad nią całodobową opiekę. Zauważenia wymaga, że skarżąca nie przedłożyła dokumentacji potwierdzającej ww. okresy zatrudnienia. Sąd podziela stanowisko SKO, że nawet przyjmując, iż skarżąca pozostawała w zatrudnieniu w latach 2008-2009, to rezygnacja z tego zatrudnienia nie miała związku ze sprawowaną opieką nad córką N., której niepełnosprawność w stopniu znacznym została ustalona w 2017 r. Z samych wyjaśnień skarżącej wynika, że od 2009 r. do urodzenia młodszej córki w 2013 r. nie podejmowała zatrudnienia, gdyż nie mogła znaleźć pracy. Skarżąca nie podała, z jakich przyczyn nie podejmowała zatrudnienia w okresie po urodzeniu w 2013 r. młodszej córki do czasu orzeczenia niepełnosprawności starszej córki w 2017 r. Powyższe ustalenia nie dają podstaw do przyjęcia, że skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką N. W ocenie Sądu, w skarżonej decyzji zasadnie przyjęto, iż wymiar opieki, jakiej wymaga córka skarżącej, nie jest na tyle angażujący, żeby wykluczał podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Sąd podziela pogląd, że brak jest podstaw do przyjęcia, że samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wystarczającą podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia związku między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenie wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia, czy rodzaj oraz ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Opinia odnośnie charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Nie kwestionując złego stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz konieczności jej wsparcia i udzielania pomocy przy niektórych czynnościach przez opiekuna (do czego jest on zobowiązany zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), należy podkreślić, że sam znaczny stopnień niepełnosprawności przyznany na stałe, jak również sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla rozstrzygnięcia sprawy fundamentalne znaczenie ma zakres wykonywanych czynności i ich częstotliwość. W sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zapatrywania powyższego nie zmienia na tle okoliczności faktycznych sprawy stanowisko wyrażone przez pracownika socjalnego w formularzu wywiadu środowiskowego. Trafnie dowodzi SKO, że to organ administracji ma obowiązek - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. W ocenie Sądu, w skarżonej decyzji zasadnie przyjęto, iż wymiar opieki, jakiej wymaga córka skarżącej, nie jest na tyle angażujący, aby wykluczał podjęcie przez skarżącą zatrudnienia, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Wnioskujący musi tym samym sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny i związaną z tym rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sprawowana opieka winna zatem uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się oświadczenie pielęgnacyjne. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela pogląd wyrażony w innym wyroku tut. Sądu, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować, z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok z 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21; CBOSA). W sprawie, przed wydaniem decyzji, przeprowadzono postępowanie dowodowo-wyjaśniające w kontekście zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną córką. W oparciu o dokumentację medyczną potwierdzającą stan zdrowia córki, ustalenia wywiadu środowiskowego, sporządzony przez skarżącą plan opieki i jej wyjaśnienia ustalono, że: aktywna opieka zaczyna się o godz. 6:50 i polega na sprawdzeniu, czy córka się obudziła, a jeżeli nie, to na budzeniu córki i podaniu jej o godz. 7:00 leków oraz dopilnowaniu, żeby je zażyła; ok. godz. 9-9.30 skarżąca szykuje córce śniadanie i pomaga jej w porannej toalecie; skarżąca asekuruje córkę podczas schodzenia oraz wchodzenia po schodach, gdyż łazienka znajduje się na parterze, a schody mają 16 stopni i są strome oraz kręte; skarżąca pomaga córce w złożeniu pościeli i sprzątnięciu pokoju oraz przygotowuje jej obiad; ok. godz. 13:30 skarżąca wychodzi z córką na spacer, połączony z odebraniem drugiej córki z gimbusa; po obiedzie skarżąca ma chwilę wolnego czasu; gdy jest taka potrzeba, skarżąca składa córce ubrania i chowa je do szafek; ok. godz. 19.00 skarżąca dopilnowuje, aby córka zażyła lekarstwa; ok. godz. 19:30 skarżąca razem z córką szykuje kolację; ok. godz. 21:00 skarżąca pomaga córce w wieczornej toalecie; o godz. 21:30 skarżąca szykuje córkę do spania; między godz. 1:00 a 2:00 w nocy skarżąca sprawdza, czy z córką podczas snu nic się złego nie dzieje. Skarżąca wyjaśniła, że oprócz ww. aktywności jest jeszcze wiele innych drobnych rzeczy, które wykonuje, aby córka - pomimo niepełnosprawności - poczuła się pełnosprawnym człowiekiem. Z podjętych w sprawie ustaleń nie wynika, aby córka skarżącej była osobą leżącą, miała problemy z poruszeniem rękami, pamięcią, wzrokiem i słuchem. Nie stwierdzono przy tym, aby nie była ona samodzielna w korzystaniu z toalety, spożywaniu posiłków, ubieraniu się. Orzeczenie o stopniu niepełnosprawności potwierdza, że córka skarżącej może pracować w warunkach chronionych. Brak jest podstaw do przyjęcia, aby ze względu na stan zdrowia córka skarżącej nie była w stanie sama zażyć leków, o odpowiednich godzinach. Co więcej, podane przez skarżącą godziny przyjmowania przez córkę leków (7:00 i 19:00) wskazują, że ewentualne dopilnowanie tej czynności może odbywać się poza godzinami pracy. Podobnie rzecz się ma odnośnie pomocy przy porannej i wieczornej toalecie Fakt, że skarżąca sprawdza w nocy (między 1:00 a 2:00), czy nic złego nie dzieje się z córką, nie powoduje, iż z tego powodu nie jest możliwe podjęcie przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Słusznie przyjęło SKO, że wskazana przez skarżącą pomoc polegająca na asekurowaniu córki podczas schodzenia oraz wchodzenia po schodach, z tego powodu, że łazienka znajduje się na parterze, a schody mają 16 stopni i są strome i kręte, nie jest okolicznością, która przemawia za przyznaniem świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż podstawą przyznania prawa do tego świadczenia nie mogą być warunki, w jakich mieszka osoba niepełnosprawna. Sąd nie kwestionuje faktu, że córka skarżącej, z uwagi na występujące u niej schorzenia, ma utrudnione codzienne funkcjonowanie. Jednakże, w ocenie Sądu, zakres sprawowanej przez skarżącą opieki nad córką nie stoi na przeszkodzie do podjęcia przez nią zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Szereg podstawowych czynności córka skarżącej wykonuje bowiem samodzielnie. Świadczona przez skarżącą opieka nad córką nie ma charakteru ciągłego, gdyż może być wykonywana o różnych porach dnia. Skarżąca zasadniczo nie wykonuje przy córce czynności pielęgnacyjnych, ściśle związanych z jej osobą, wymagających stałej jej obecności i pomocy, ponieważ córka nie wymaga leczenia odleżyn, ran, pielęgnacji przetok, czy stomii. Ponadto córka skarżącej jest w stanie samodzielnie jeść, nie wymaga karmienia przez sondę, nie używa cewnika, nie potrzebuje pomocy w załatwianiu potrzeb fizjologicznych i nie używa pampersów, czy pieluchomajtek. Zakres sprawowanej przez nią opieki nad córką nie stanowi przeszkody do podjęcia pracy zarobkowej, bowiem czynności wykonywane przez skarżącą względem córki mogłyby być wykonywane również wtedy, gdyby ona pracowała. Pomoc skarżącej zasadniczo sprowadza się do wykonywania zwyczajnych czynności dnia codziennego, jakie wykonuje się zwykle w każdym gospodarstwie domowym, także w tych rodzinach, gdzie wszyscy ich członkowie pracują, ponieważ osoby pracujące prowadzą własne gospodarstwa domowe, robią zakupy, sprzątają mieszkanie, układają w szufladach, przygotowują posiłki, piorą, czy też udają się do lekarzy. Czynności tego typu dowodzą, że sprawowana opieka nie ma charakteru stałego (ciągłego) w znaczeniu sprawowania nieustającej pieczy na tyle absorbującej czasowo, aby uniemożliwić w ogóle zatrudnienie. Doświadczenie życiowe pokazuje, że takie czynności jak zakupy, sprzątanie mieszkania, pranie, czy też wyjścia do lekarza nie muszą być realizowane codziennie, zaś posiłki mogą być przygotowane wcześniej. Uzasadnione jest tym samym twierdzenie Kolegium, że w przypadku skarżącej wcześniejsza rezygnacja z zatrudnienia, a dalej jego niepodejmowanie, nie jest konsekwencją konieczności sprawowania opieki nad niepełnosprawną córką. Reasumując Sąd uznał, że skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia ona warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r. W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 tej ustawy.