III OSK 2700/22

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Stelmasiak Sędziowie: Sędzia NSA Piotr Korzeniowski Sędzia NSA Rafał Stasikowski (spr.) po rozpoznaniu w dniu 5 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej wniosku Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych o wyłączenie sędziego NSA Przemysława Szustakiewicza w sprawie ze skargi kasacyjnej Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 sierpnia 2022 r., sygn. akt II SA/Wa 542/22 w sprawie ze skargi A. sp. z o. o. w G. na decyzję Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia 17 stycznia 2022 r., nr DS.523.738.2021.ZS.AO w przedmiocie przetwarzania danych osobowych postanawia: wyłączyć sędziego NSA Przemysława Szustakiewicza od orzekania w sprawie. 3 Wyrokiem z 4 sierpnia 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uchylił zaskarżoną decyzję w zakresie punktu 1. oraz zasądził od organu na rzecz strony skarżącej zwrot kosztów postępowania. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Prezes Urzędu Ochrony Danych osobowych. Wnioskiem z 10 listopada 2023 r. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych wniósł o wyłączenie od orzekania w sprawie sędziego NSA Przemysława Szustakiewicza, powołując się na art. 19 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634, dalej: "p.p.s.a."). W uzasadnieniu wskazał, że sędzia, którego dotyczy wniosek, orzekał i był sprawozdawcą w sprawie III OSK 2991/21 w której stroną był również Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych. W uzasadnieniu tego wyroku znalazło się sformułowanie odnoszące się do postępowania organu w sprawie o następującej treści: "Takie postępowanie jest bowiem charakterystyczne dla państw autorytarnych i faszystowskich (...)". Zdaniem organu sformułowanie to porównujące zachowanie Prezesa UODO, będące w istocie realizacją jego kompetencji wynikających z art. 70 ustawy z 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz. U. z 2019 r., poz. 1781 oraz art. 58 ust. 2 lit. f rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (Dz. Urz.UE L 119 z 4. 05.2016, str. 1, Dz. Urz. UE L 127 z 23.05.2018, str. 2 oraz Dz Urz. UE L 74 z 4.03.2021, str.35), jest niewątpliwie poniżające, godzące w powagę, autorytet i prestiż Prezesa UODO jako jedynego w kraju organu do spraw ochrony danych osobowych mającego umocowanie do działania tak w prawie krajowym, jak i unijnym. Niewątpliwie stanowi też przekroczenie granicy wolności słowa i naruszenie zasad etyki zawodowej, i jest zachowaniem przynoszącym ujmę powadze i godności urzędu sędziowskiego, jak również niewątpliwie świadczy o emocjonalnym i nie w pełni merytorycznym stosunku do sprawy. Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz w złożonym oświadczeniu wyjaśnił, że nie zachodzą wobec niego okoliczności określone w art. 18 § 1 p.p.s.a., ani inne okoliczności tego rodzaju, że mogłyby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w sprawie (art. 19 ww. ustawy). W piśmie procesowym z 29 listopada 2023 r. skarżąca spółka wyraziła sprzeciw wobec wniosku organu. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wniosek zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjnego w składzie orzekającym podziela stanowisko zawarte w postanowieniu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 24 października 2023 r., sygn. akt III OSK 2581/21. Artykuł 19 p.p.s.a. stanowi, że "[n]iezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość, co do jego bezstronności w danej sprawie. W pierwszej kolejności należy wskazać, że wniosek o wyłączenie sędziego może złożyć organ administracji publicznej będący stroną postępowania sądowoadministracyjnego (art. 32 p.p.s.a.). W tym przedmiocie ustawa nie wprowadza jakichkolwiek ograniczeń. Podstawą wyłączenia sędziego na żądanie strony jest natomiast przesłanka "istnienia okoliczności tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności". Badając rozumienie tego sformułowania, należy wyjaśnić, że art. 19 p.p.s.a. w aktualnym brzmieniu jest skutkiem wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 13 grudnia 2015 r. o sygn. akt SK 53/04 (OTK-A 2005, Nr 11, poz. 134), którym za niezgodne z art. 45 Konstytucji RP uznano poprzednie brzmienie tego przepisu ograniczające przesłankę wyłączenia jedynie do stosunku osobistego z pominięciem innych okoliczności mogących mieć wpływ na ocenę bezstronności sędziego. Uzasadnienie powołanego wyroku stanowi zatem jedno z ważniejszych stanowisk judykatury dotyczących kierunku wykładni art. 19 p.p.s.a. Wyjaśniono w nim m. in. że "[m]echanizmy służące realizacji konstytucyjnej gwarancji prawa do sądu, której jeden z elementów realizowany jest za pomocą instytucji wyłączenia sędziego, powinny godzić wartość, jaką jest niezależność sędziego od stron postępowania czy innych jego uczestników, z realnym zapewnieniem stronie możliwości urzeczywistnienia tego prawa poprzez wpływ na postępowanie za pomocą takich instrumentów procesowych, które pozwolą na eliminację jakichkolwiek uzasadnionych w oczach postronnego obserwatora wątpliwości co do bezstronności sędziego. W konsekwencji o potrzebie zastosowania instytucji wyłączenia nie może decydować jedynie zasadność in casu zarzutu braku obiektywizmu z punktu widzenia konkretnego sędziego, ale ocena, czy dla postronnego obserwatora, a także - jak się wskazuje w orzecznictwie Sądu Najwyższego - z punktu widzenia strony, "zachodzą wystarczające okoliczności, które mogą budzić wątpliwości co do bezstronności sędziego" (postanowienie Sądu Najwyższego z 19 listopada 1981 r., sygn. akt IV PZ 63/81, baza Lex Polonica). Za trafne należy więc uznać stanowisko wyrażone w doktrynie, że "przyczyną wyłączenia jest sama możliwość powstania wątpliwości, i to zarówno u podmiotów zgłaszających wniosek o wyłączenie, jak i u innych występujących w procesie, jak również u osób spoza procesu. Sąd postanowi o wyłączeniu sędziego, jeżeli stwierdzi możliwość istnienia tych wątpliwości, niezależnie od własnego przekonania o ich zasadności". Nawiązując z kolei do jednego z wcześniejszych swoich wyroków, a mianowicie wyroku z 20 lipca 2004 r., sygn. akt SK 19/02, Trybunał zwrócił też uwagę na aspekt tak zwanych zewnętrznych znamion niezawisłości. W tym przedmiocie wyjaśnił, że "[w]yłączenie sędziego służyć ma m.in. realizacji zewnętrznych znamion niezawisłości" oraz że "nakaz zachowywania zewnętrznych znamion niezawisłości dowodzi, że ważne jest nie tylko to, by sędzia orzekający w sprawie zachowywał się zawsze rzeczywiście zgodnie ze standardami niezawisłości i bezstronności, lecz także by w ocenie zewnętrznej zachowanie sędziego odpowiadało takim standardom. Reguły wyłączenia sędziego służą bowiem budowie społecznego zaufania do wymiaru sprawiedliwości. (...) Instytucja wyłączenia sędziego (zarówno z urzędu, jak i na jego własny wniosek) w równej mierze służy zapewnieniu realnej bezstronności sądu, jak i umacnianiu autorytetu wymiaru sprawiedliwości przez usuwanie choćby pozorów braku bezstronności". Z powyższego wynika, że przy ocenie analizowanej przesłanki z art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przekonania samego sędziego co do zachowania swojej bezstronności i obiektywizmu w sprawie, istotny jest także odbiór zewnętrzny tj. czy w ocenie innych postronnych osób dana okoliczność lub powołana podstawa wyłączenia jest tego rodzaju, że może wywołać wątpliwość co do braku bezstronności. Chodzi w tym przypadku obiektywnie o wyeliminowanie sytuacji, która w odbiorze społecznym mogłaby wywołać wątpliwości, co do bezstronności sędziego. Sędzia nie tylko musi mieć własne poczucie bezstronności, lecz jest także zobowiązany do takiego postępowania i takich zachowań, które zapewniają przekonanie u innych o jego bezstronności. Postępowanie sędziego stwarzające choćby tylko pozory braku bezstronności i obiektywizmu godzi bowiem w społeczny odbiór sprawowania wymiaru sprawiedliwości. Doktryna i orzecznictwo wiele miejsca poświęca opisom pewnych zachowań czy wypowiedzi sędziów, które zarówno u stron postępowania, jak i w odbiorze społecznym mogą wywoływać obiektywnie uzasadnione wątpliwości co do braku obiektywizmu lub stwarzać tylko pozór jego braku, a tym samym uzasadniać potrzebę wyłączenia. W tym zakresie wyjaśnia się, że "[b]ezstronność sędziego polega na tym, że traktuje on uczestników postępowania równorzędnie, a więc kieruje się obiektywizmem, nie stwarzając korzystniejszej sytuacji dla żadnej ze stron czy uczestników postępowania"; "bezstronność sędziego jest ściśle związana z obiektywizmem w rozstrzyganiu danej sprawy, a więc wolnego od emocjonalnego stosunku do sprawy będącej przedmiotem rozstrzygania, bądź też emocjonalnego stosunku do strony"; "wątpliwości co do bezstronności mogą wynikać z emocjonalnego zaangażowania sędziego w odniesieniu do strony, gdzie jako przykład wskazuje się m. in. ujawnioną niechęć czy sympatię do strony albo faworyzowanie jednej ze stron"; "[z] uzasadnioną wątpliwością mamy do czynienia gdy sędzia dał temu wyraz czy to w wypowiedzi, czy to w zachowaniu wskazującym na jego do rozpoznawanej sprawy. Gdy sędzia zatem traktował jedną ze stron nieuprzejmie lub lekceważąco, np. pozwalał sobie na ironiczne uwagi pod jej adresem, wyrażał się o niej negatywnie na rozprawie bądź poza rozprawą, demonstrował brak wiary w trafność jej oświadczeń, podstawa wyłączenia jest oczywista" (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz pod red. R. Hausera, M. Wierzbowskiego, Warszawa 2011, s. 158 i przywołane w nim ww. poglądy). W świetle powyższego, oceniając wypowiedź zawartą w uzasadnieniu wyroku z 26 kwietnia 2023 r. w sprawie o sygn. akt III OSK 2991/21, dostępnym w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (cbois.nsa.gov.pl), w której w stosunku do organu, czy raczej jego piastuna, użyto sformułowań o "sprzeniewierzeniu się określonemu w art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie danych osobowych ślubowaniu, w którego rocie wprost zapisano, iż zobowiązuje się on do dochowania wierności Konstytucji RP oraz strzeżenia prawa ochrony danych osobowych" oraz że "[t]akie postępowanie jest bowiem charakterystyczne dla państw autorytarnych i faszystowskich.", przyjąć należało, że wykracza ona poza granice oceny legalności rozstrzygnięcia organu i z racji zawartego w niej elementu emocjonalnego może zarówno u stron postępowania, jak i w odbiorze społecznym, wywoływać uzasadnione wątpliwości co do bezstronności. Z tych przyczyn, na podstawie art. 19 p.p.s.a. w zw. z art. 22 § 2 p.p.s.a., orzeczono jak w sentencji. ----------------------- 3