II OSK 1142/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie sędzia NSA Arkadiusz Despot-Mładanowicz sędzia NSA Mirosław Gdesz po rozpoznaniu w dniu 2 lipca 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 2 lutego 2024 r. sygn. akt VII SA/Wa 2030/23 w sprawie ze skargi M.K., G.K., J.S., P.T. i V.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 12 lipca 2023 r. znak: DWRMNiE-WROOA-65350-4/2019 w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wpisu do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 2 lutego 2024 r., sygn. akt VII SA/Wa 2030/23, w sprawie ze skargi M.K., G.K., J.S., P.T. i V.G. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 12 lipca 2023 r. w przedmiocie umorzenia postępowania w sprawie wpisu do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, uchylił zaskarżoną decyzję. Wyrok został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Wnioskiem z 11 marca 2019 r. M.K., G.K., J.S., P.T. i V.G., będący członkami komitetu założycielskiego reprezentującymi obywateli – wnioskodawców w postępowaniu o wpis do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, zwrócili się o wpisanie [...] do tego rejestru. Decyzją z 12 lipca 2023 r. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji umorzył postępowanie administracyjne w sprawie wpisu [...] do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych. W ocenie organu wnioskodawcy nie udowodnili, że tworzą wspólnotę religijną w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy z 17 maja 1989 r. o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (Dz. U. z 2023 r. poz. 265). Analiza dostarczonych przez wnioskodawców dokumentów dotyczących celów, źródeł, zasad doktrynalnych i obrzędów religijnych [...], doprowadziła organ do konkluzji, że jest to wspólnota ludzi praktykujących starożytną naukę medytacji, system filozoficzny wywodzący się z [...], [...] to ścieżka duchowa samodoskonalenia się, niezwiązana z żadną religią. Nie ma w niej ściśle sprecyzowanej doktryny religijnej, dogmatów i zasad wiary, liturgii, form sprawowania kultu religijnego i udzielania posług religijnych. Skargę na tę decyzję złożyli członkowie komitetu założycielskiego. Podnieśli zarzuty naruszenia przepisów kodeksu postępowania administracyjnego i ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania polegające na przyjęciu, że wspólnota wyznająca wiarę w boga, posiadająca unikatowe praktyki pozwalające na ponowne z nim zjednoczenie, sprawująca obrzędy mające charakter oddawania czci bogu i mistrzom, obchodząca święta, posiadająca skonkretyzowaną doktrynę i obrzęd inicjacji oraz wyświęcająca osoby duchowne, nie jest wspólnotą religijną. Zarzucili także brak przeprowadzenia dowodu z opinii biegłego religioznawcy w sytuacji, gdy rozpoznanie sprawy wymagało wiadomości specjalnych i bezpodstawne umorzenie postępowania zamiast wydania decyzji co do istoty sprawy. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał swoje stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wskazał, że wniosek o wpis do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych, zgodnie z art. 32 ust. 1 pkt 3 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania, powinien zawierać informację o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych oraz obrzędach religijnych. Ustawodawca nie zdefiniował tych pojęć, co powoduje konieczność odwołania się do odpowiednich dziedzin wiedzy takich jak religioznawstwo i socjologia religii, a zatem wymaga wiadomości specjalnych. W ocenie Sądu pierwszej instancji organ naruszył art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., albowiem nie powołał biegłego specjalisty z tych dziedzin, ale, mimo występujących niejasności i wątpliwości, dokonał samodzielnej oceny wniosku strony. Skargę kasacyjną od tego wyroku złożył Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji, zaskarżając go w całości. Podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 145 § 1 pkt 1 pkt 1 lit. c ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r. poz. 1634 ze zm., dalej: p.p.s.a.) w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 k.p.a. poprzez przyjęcie, że ustalenia, iż zgłoszony do rejestracji związek nie ma cech wspólnoty religijnej, były niewystarczające z uwagi na to, że organ nie powołał biegłego z zakresu religioznawstwa lub socjologii religii, w sytuacji gdy materiał dowodowy był wystarczający do dokonania jednoznacznych ustaleń, a przypisane organowi uchybienie nie mogło mieć istotnego wpływu na wynik sprawy. Na podstawie powyższego zarzutu organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi, względnie uchylenie wyroku i przekazanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, a także zwrot kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżący kasacyjnie złożył oświadczenie o zrzeczeniu się rozprawy. W uzasadnieniu wskazano, że organ nie ma obowiązku powołania biegłego nawet gdy w sprawie są wymagane wiadomości specjalne, chyba że odstąpienie od zastosowania tego środka dowodowego prowadziłoby do naruszenia zasady prawdy obiektywnej. Powołano się m.in. na wyrok NSA z 26 października 2016 r., sygn. akt II OSK 950/15 i wyrok NSA z 1 lutego 2006 r., sygn. akt II FSK 512/05. Podniesiono, że Sąd pierwszej instancji nie wyjaśnił, na czym polegała wadliwość ustaleń organu co do braku po stronie wnioskodawców charakteru wspólnoty religijnej. Przeprowadzone przez organ rozumowanie nie wymagało uzyskania opinii biegłego, gdyż opierało się na interpretacji podstawowych pojęć z zakresu religioznawstwa. Podkreślono także, że w zakresie orzekania o rejestracji kościołów i związków wyznaniowych Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji jest organem wyspecjalizowanym, wspieranym przez aparat pomocniczy złożony z ekspertów posiadających niezbędną wiedzę z zakresu religioznawstwa. Zdaniem skarżącego kasacyjnie o braku wpływu na wynik sprawy decyduje to, że wnioskodawcy nie posiadają cech kościoła ani innego związku wyznaniowego, gdyż nie tworzą religii zawierającej określony system wierzeń, lecz jedynie wspólnotę grup medytacyjnych kultywujących wspólne korzenie filozoficzne i praktykujących specyficzną dla siebie duchową technikę medytacji. Pozyskanie przez organ opinii biegłego nie miałoby wpływu na kierunek rozstrzygnięcia, mogłoby tylko potwierdzić ustalenia organu. Dla religijnego charakteru wspólnoty niezbędne jest posiadanie własnych obrzędów religijnych, polegających na oddawaniu czci sacrum, jak również doktryny religijnej, rozumianej jako zespół wierzeń, założeń i twierdzeń na temat boga (bogów), świata i człowieka. Skarżący nie spełniają tych kryteriów. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 1. Skarga kasacyjna nie jest zasadna. 2. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 84 § 1 k.p.a., albowiem ustalenia organu, że skarżący nie mają cech wspólnoty religijnej były niepełne i niewystarczające do umorzenia postępowania administracyjnego w przedmiocie wpisu do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych. Przeprowadzenie tego postępowania wymaga ustalenia, czy wniosek o wpis pochodzi od podmiotu, o którym mowa w art. 2 pkt 1 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania. Zgodnie z tym przepisem obywatele, korzystając z wolności sumienia i wyznania, mogą tworzyć wspólnoty religijne, zwane dalej "kościołami i innymi związkami wyznaniowymi", zakładane w celu wyznawania i szerzenia wiary religijnej, posiadające własny ustrój, doktrynę i obrzędy kultowe. Stwierdzenie, czy wnioskodawcy tworzą wspólnotę religijną, czy też jest to wspólnota innego rodzaju, powinno się odbyć na podstawie analizy dostarczonych przez nich w toku postępowania dokumentów. Stosownie do art. 32 ust. 1 pkt 2, 3 i 5 ustawy, wniosek o wpis do rejestru kościołów i innych związków wyznaniowych powinien zawierać m.in. informację o dotychczasowych formach życia religijnego i metodach działania kościoła lub innego związku wyznaniowego na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej; informację o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych, obrzędach religijnych oraz statut. Statut powinien zaś określać w szczególności teren działania i siedzibę władz; cele działalności oraz formy i zasady ich realizacji; organy, sposób ich powoływania i odwoływania, zakres kompetencji oraz tryb podejmowania decyzji (art. 32 ust. 3 pkt 2, 3 i 4 ustawy). W myśl art. 33 ust. 1 i 2 ustawy organ rejestrowy może żądać od wnioskodawców wyjaśnień treści wniosku, a także żądać uzupełnienia braków lub uchybień. W rozpoznawanej sprawie strona wraz z wnioskiem przedstawiła wymagane powyższymi przepisami dokumenty, które następnie uzupełniła na żądanie organu o dodatkowe dane. Z treści informacji o podstawowych celach, źródłach i zasadach doktrynalnych oraz obrzędach religijnych wynika, że wspólnota "mocno wierzy w Boga", a "Najważniejszą [...] praktyką [...] jest medytacja", "bez Niewidzialnej Istoty, nazywanej Bogiem, [...], istota ludzka [...] nie może funkcjonować" (s. 1-2). Opisane zostały podstawowe źródła i zasady doktrynalne (np. przykazania, których powinien przestrzegać każdy wyznawca, takie jak: "powstrzymanie się od zabijania i ranienia innych istot", "uczciwość, prawdomówność" czy "miłość do Boga, oddanie i poddanie się Bogu", s. 9). Wskazano, że: "Doktryna [...] jest oparta na świętych pismach i traktatach filozoficznych [...]" (s. 11), które zostały następnie wymienione i opisane. Określono podstawowe obrzędy religijne, takie jak: "śpiewanie [...], [...], ceremonie [...], [...], ceremonie [...], oddawanie czci Mistrzom, wznoszenie modlitw do Boga." (s. 20). W toku postępowania organ rejestrowy kilkukrotnie wzywał wnioskodawców do zmian statutu, aby zapewnić jego zgodność z przepisami ustawy, a także do uzupełnienia dokumentacji o dowody na okoliczność, że już od ponad dwóch dekad wyznawana była i szerzona na terenie Polski wiara religijna. Strona w odpowiedzi na te wezwania, nadesłała poprawiony statut oraz dodatkowe informacje. Organ nie odniósł się do dostarczonych przez stronę dokumentów. Nie wyjaśnił, dlaczego uznał, że wymienione przez stronę cele wspólnoty "właściwe są raczej dla wspólnoty ludzi praktykujących starożytną naukę medytacji [...]". Stwierdził też brak "ściśle sprecyzowanej" doktryny religijnej, dogmatów i zasad wiary, liturgii, form sprawowania kultu religijnego i posług religijnych, nie wyjaśniając, co rozumie pod tym pojęciem. Wskazał jedynie, że te tezy znajdują potwierdzenie w celach działalności [...] i zasadach ich realizacji, określonych w preambule statutu, rozdziale II statutu oraz informacji na ten temat złożonej przez wnioskodawców w toku postępowania. Nie wyjaśnił, co rozumie przez "wspólnotę grup medytacyjnych [...] poszukujących drogi do Boga poprzez [...]", i dlaczego nie jest to wspólnota religijna. Nie podał, dlaczego uważa, że organizowane przez członków [...] spotkania są dowodem na to, iż propagowana jest wśród wyznawców nie określona religia, lecz określona praktyka duchowa i nauczanie duchowości. Nie wskazał też, czym różnią się te pojęcia i dlaczego praktyki duchowe nie mogą być odbywane w ramach wyznawanej religii. Organ nie wyjaśnił, dlaczego obrzędy religijne, opisane przez wnioskodawców, jak również przedstawiona przez nich doktryna i zasady religijne, które odwołują się (jak wskazano powyżej) do boga, świata i człowieka, nie spełniają kryteriów ustawowych, określonych w art. 2 pkt 1 ustawy. Mając na uwadze powyższe, Naczelny Sąd Administracyjny wskazuje, że ocena zgłoszonego do rejestracji podmiotu pod nazwą [...] wymaga wiadomości specjalnych z dziedziny religioznawstwa. Stosownie do art. 84 § 1 p.p.s.a. gdy w sprawie są wymagane wiadomości specjalne, organ administracji publicznej może zwrócić się do biegłego lub biegłych o wydanie opinii. Powołanie w postępowaniu administracyjnym dowodu z opinii biegłego pełni funkcję gwarancyjną dla strony. Zapobiega połączeniu przez organ dwóch ról procesowych – podmiotu prowadzącego postępowania i biegłego posiadającego wiadomości specjalne z danej dziedziny. Przeprowadzenie tego dowodu pozwala stronie na odniesienie się w toku postępowania do tez zawartych w opinii. W przeciwnym razie strona ma możliwość odniesienia się do tych zagadnień dopiero w odwołaniu (lub w skardze do sądu administracyjnego, jak to miało miejsce w rozpoznawanej sprawie). Skorzystanie przez organ z tego środka dowodowego sprzyja rzetelnemu i pełnemu ustaleniu stanu faktycznego. Użyte w cytowanym przepisie słowo: "może" oznacza wprawdzie pozostawienie organowi swobody w korzystaniu z tego środka dowodowego, jednak nie należy jej mylić z dowolnością. Granice korzystania z tej swobody są bowiem wyznaczone przez zasadę prawdy obiektywnej, to z niej wypływa obowiązek organu podjęcia wszelkich czynności mających na celu ustalenie rzeczywistego stanu faktycznego sprawy administracyjnej. Prawidłowe ustalenie stanu faktycznego stanowi warunek konieczny do prawidłowego wyjaśnienia sprawy. W sprawach zatem o zawiłym stanie faktycznym, które można wyjaśnić dopiero wtedy, gdy dysponuje się specjalnymi wiadomościami, organ orzekający jest obowiązany wykorzystać ten środek dowodowy (por. B. Adamiak [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego. Komentarz, wyd. 16, Warszawa 2019, s. 519-520; tak też NSA w powołanym w skardze kasacyjnej wyroku z 1 lutego 2006 r., sygn. akt II FSK 512/05). Sąd pierwszej instancji słusznie zwrócił uwagę na zawiłość sprawy i występujące w niej niejasności i wątpliwości, których organ nie usunął. Konieczna jest pełna i szczegółowa analiza wszystkich dostarczonych przez wnioskodawców dokumentów. Potrzebne jest wyjaśnienie, czym różni się wspólnota religijna od wspólnoty ludzi praktykujących naukę medytacji, a także, czy można uznać, że obrzędy i zasady wiary opisane przez stronę mają charakter religijny. Pełne ustalenie stanu faktycznego stanowi warunek konieczny do prawidłowego rozstrzygnięcia sprawy. Dokonana przez organ analiza była pobieżna i miała bardzo ogólny charakter. Na potrzebę przeprowadzenia w toku postępowania w przedmiocie wpisu do rejestru kościołów i związków wyznaniowych dowodu z opinii biegłego specjalisty zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 23 stycznia 1998 r., sygn. akt I SA 1065/97 oraz w wyroku NSA z 27 lipca 2018 r., sygn. akt II OSK 2217/16. Podkreślić przy tym należy, że Naczelny Sąd Administracyjny nie przesądza, czy wnioskodawcy tworzą wspólnotę religijną w rozumieniu art. 2 pkt 1 ustawy. Ze względu na niepełny materiał dowodowy ocena tej przesłanki na obecnym etapie postępowania jest przedwczesna. 3. W takim stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną.