I FZ 60/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Zbigniew Łoboda po rozpoznaniu w dniu 15 maja 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia L. Z. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 24 października 2022 r., sygn. akt III SA/Gl 515/21 w przedmiocie wniosku o wyłączenie sędziów i asesora sądowego w sprawie ze skargi L. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 10 marca 2021 r., nr 2401-IOA.4105.2.2021.BF w przedmiocie podatku akcyzowego za styczeń 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. Postanowieniem z dnia 24 października 2022 r., sygn. akt III SA/Gl 515/21, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach oddalił wniosek L. Z. o wyłączenie od rozpoznawania sprawy ze skargi L. Z. na decyzję Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach z dnia 10 marca 2021 r. w przedmiocie podatku akcyzowego za styczeń 2007 r. sędziów: A. A., B. B., A. C., M. H., M. J., K. K., P. K., A. N., B. O., M. S., R. S., K. W. i asesora sądowego P. P. (punkt 1.) oraz umorzył postępowanie z wniosku L. Z. o wyłączenie od rozpoznawania tej sprawy sędziów: B. K., M. J., M. K., G. J., I. W. (punkt 2.). Z uzasadnienia powyższego orzeczenia wynika, że pismami z 18 lipca 2022 r. i 22 lipca 2022 r. skarżąca wniosła o wyłączenie od rozpoznawania sprawy sędziów: B. B., M. J., K. K., A. C., A. N., R. S., K. W., A. A., M. S., M. H., B. O., P. K., I. W., M. J., B. K., M. K., G. J. oraz asesora sądowego P. P. Skarżąca podniosła, że wymienieni sędziowie wydawali już orzeczenia w sprawach dotyczących jej osoby w przedmiocie podatku akcyzowego, gdyż toczy ona spór z organami podatkowymi w tym przedmiocie co do okresu od stycznia 2005 r. do lutego 2008 r. Skarżąca zaznaczyła, że co prawda wskazani sędziowie nie mieli styczności z tą konkretną sprawą, jednakże mają wypracowany pogląd w zakresie podatku akcyzowego, gdyż orzekali w takich sprawach co do innych okresów podatkowych. Zdaniem skarżącej, istnieje uzasadniona wątpliwość co do ich bezstronności. W zakresie wniosku o wyłączenie asesora P. P., skarżąca wskazała, że był on pełnomocnikiem Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach - organu wydającego zaskarżoną decyzję, a w jednej z jej spraw, dotyczącej podatku akcyzowego za lipiec 2006 r., sporządził odpowiedź na skargę kasacyjną. W ocenie skarżącej nie budzi wątpliwości, że asesor sądowy P. P. ma już określony pogląd na niniejszą sprawę, jeszcze z czasu gdy był pełnomocnikiem organu, stąd konieczne jest jego wyłączenie. Sędziowie orzekający w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach, tj. A. A., B. B., A. C., M. H., M. J., K. K., P. K., A. N., B. O., M. S., R. S., K. W., pisemnie oświadczyli, że w rozpatrywanej sprawie nie zachodzą okoliczności wymienione w art. 18 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm., dalej - "p.p.s.a."), ani inne okoliczności tego rodzaju, które mogłyby wywołać wątpliwości co do ich bezstronności, o jakich mowa w art. 19 p.p.s.a. Oświadczenia nie złożyli pozostali objęci wnioskiem skarżącej sędziowie, gdyż nie orzekają w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach. Asesor P. P. oświadczył, że nie istnieje okoliczność uzasadniająca wyłączenie go od orzekania w niniejszym postępowaniu na podstawie art. 18 § 1 pkt 4 p.p.s.a. oraz art. 19 p.p.s.a. Wskazał, że był pełnomocnikiem organu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawie odmowy wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną w przedmiocie podatku akcyzowego za lipiec 2006 r., jednakże nie był pełnomocnikiem w niniejszej sprawie. Ponadto zaznaczył, że do końca lutego 2021 r. pozostawał w stosunku pracy w Izbie Administracji Skarbowej w Katowicach, zatrudniony na stanowisku radcy prawnego. Po zakończeniu pracy i objęciu urzędu asesora sądowego otrzymywał wynagrodzenie z Izby Administracji Skarbowej w Katowicach, z tytułu zasądzonych kosztów zastępstwa procesowego w sprawach, w których był pełnomocnikiem organu. Asesor podkreślił, że powyższe okoliczności nie mają wpływu na treść wydawanych przez niego wyroków. Sąd pierwszej instancji uznał, że wniosek skarżącej o wyłączenie sędziów: A. A., B. B., A. C., M. H., M. J., K. K., P. K., A. N., B. O., M. S., R. S., K. W. oraz asesora sądowego P. P. nie zasługiwał na uwzględnienie, ponieważ nie zaistniały przesłanki określone w art. 18 i art. 19 p.p.s.a. Sąd podkreślił, że prowadzenie innego postępowania, tożsamego podmiotowo z niniejszą sprawą, które zakończyło się dla strony w sposób niekorzystny, czyli oddaleniem skargi, nie stanowi wystarczającej przesłanki uzasadniającej wyłączenie sędziego na podstawie art. 19 ustawy p.p.s.a. w niniejszej sprawie. Ocena merytoryczna orzeczeń (w tym przypadku wyroków) możliwa jest jedynie w drodze kontroli instancyjnej prowadzonej przez Naczelny Sąd Administracyjny, w ramach przysługujących stronie właściwych środków odwoławczych. Nawet fakt wielokrotnego wydania przez tego samego sędziego rozstrzygnięć w sprawach strony, nawet rozstrzygnięć w jej odbiorze niekorzystnych, nie oznacza, że sędzia utracił przymiot bezstronności. Odnosząc się do wniosku o wyłączenie asesora P. P. Sąd wskazał, że okoliczność, iż P. P. jako radca prawny świadczył usługi prawne na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Katowicach, w tym występował jako pełnomocnik organu przed Naczelnym Sądem Administracyjnym w sprawie odmowy wznowienia postępowania zakończonego decyzją ostateczną w przedmiocie podatku akcyzowego za lipiec 2006 r., nie stanowi podstawy do jego wyłączenia. Przyczyna wyłączenia sędziego wskazana w art. 18 § 1 pkt 4 p.p.s.a. musiałaby zaistnieć na gruncie rozpoznawanej sprawy w znaczeniu materialnym - sędzia był lub jest jeszcze pełnomocnikiem jednej ze stron w przedmiotowej sprawie. Powyższa okoliczność w niniejszym postępowaniu nie zachodzi. Postępowanie z wniosku skarżącej o wyłączenie sędziów B. K., M. J., M. K., G. J., I. W. umorzono, wobec faktu, iż sędziowie ci na dzień wydania postanowienia nie orzekali w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Gliwicach. Na wskazane postanowienie skarżąca wniosła zażalenie, zaskarżając je w zakresie punktu 1. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzuciła naruszenie art. 19 p.p.s.a., poprzez błędną wykładnię, prowadzącą do jego niewłaściwego zastosowania, polegającą na przyjęciu, że wielokrotne orzekanie przez sędziów w sprawach skarżącej, tożsamych pod względem stanu faktycznego i prawnego ze sprawą będącą przedmiotem skargi, nie jest okolicznością wskazującą na uzasadnioną wątpliwość, co do bezstronności w danej sprawie, gdyż już wcześniej sędzia wyrobił sobie zdanie o bezzasadności argumentacji skarżącej. Zdaniem skarżącej, prawidłowa wykładnia zaskarżonego przepisu prowadzi do wniosku, że styczność sędziego z tożsamymi sprawami skarżącej na przestrzeni wielu lat i w kilkudziesięciu postępowaniach stanowi uzasadnioną wątpliwość co do bezstronności w danej sprawie tożsamej z wcześniej rozpoznawanymi. Przepisem, który powinien mieć w sprawie zastosowanie, jest właśnie art. 19 p.p.s.a. Skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonego postanowienia w całości i orzeczenie co do istoty sprawy. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 19 p.p.s.a., niezależnie od przyczyn wymienionych w art. 18, sąd wyłącza sędziego na jego żądanie lub na wniosek strony, jeżeli istnieje okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w danej sprawie. Natomiast w myśl art. 20 § 1 p.p.s.a. wniosek o wyłączenie sędziego strona zgłasza na piśmie lub ustnie do protokołu posiedzenia w sądzie, w którym sprawa się toczy, uprawdopodabniając przyczyny wyłączenia Użyte w art. 19 p.p.s.a. określenie "uzasadniona wątpliwość" oznacza, że chodzi tu o wątpliwość co do bezstronności sędziego, uzasadnioną obiektywnymi powodami. Obowiązek uprawdopodobnienia przyczyn wyłączenia spoczywa na stronie wnioskującej o wyłączenie sędziego. Powinny to być takie przyczyny, które pozostają w związku przyczynowym między ich wystąpieniem, a powstaniem oceny, że prawdopodobne jest, że w danych okolicznościach sędzia może okazać się nieobiektywny. Żądając wyłączenia sędziego w trybie art. 19 p.p.s.a. nie wystarczy powołać się na abstrakcyjne przyczyny, które w przekonaniu wnioskodawcy dają podstawę do wyłączenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zasadnie oddalił wniosek skarżącej o wyłączenie sędziów, gdyż nie uprawdopodobniła ona, że zachodzą okoliczności, które mogłyby mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do ich bezstronności. Wbrew stanowisku przedstawionemu we wniosku, przesłanki wyłączenia sędziów nie stanowił fakt, że brali oni udział w rozpoznawaniu innych spraw ze skarg skarżącej, wyrażając przy tym określone poglądy prawne. Wyrobienie sobie poglądu w odniesieniu do materiału dowodowego, czy też wykładni prawa i sposobu jego zastosowania w konkretnej sprawie, samo w sobie nie świadczy o tym, że w innej sprawie, nawet o tożsamym materiale dowodowym i takiejż problematyce prawnej, sędzia - z powodu wcześniej zajętego stanowiska - nie będzie kierować się obiektywnym oglądem rzeczy. Gdyby nawet miało się okazać, że w tej sprawie, którą sędzia będzie rozstrzygać, wyrazi podobne zapatrywanie, to jest do tego uprawniony w ramach niezawisłości sędziowskiej. Wymaga podkreślenia, że strona zarzuciła sędziom nie tyle negatywny do niej stosunek osobisty (wynikający z emocji, związków przyjacielskich związków ekonomicznych z nią czy ze stroną przeciwną lub pełnomocnikami stron), ale wadliwe w jej ocenie stosowanie prawa materialnego i przepisów postępowania w innych sprawach. Wniosek o wyłączenie sędziów nie może być oparty na subiektywnym przekonaniu strony, iż skoro sędzia wydał w innej jej sprawie niekorzystny dla niej wyrok, to uczyni to w każdej kolejnej. Strona musi przynajmniej uprawdopodobnić, iż to niekorzystne dla niej rozstrzygnięcie wynikało z okoliczności zewnętrznych czy wewnętrznych, leżących po stronie tego sędziego i mających wpływ na obiektywizm jego działania, że okoliczności te dalej istnieją i również dla obiektywnego obserwatora wynik postępowania w sprawie osądzonej przez sędziów, których wniosek dotyczył, będzie zależny od tych właśnie okoliczności (związanych ze stosunkiem osobistym, ekonomicznym). Instytucja wyłączenia sędziów nie ma bowiem służyć umożliwieniu stronie wybierania składów sędziowskich według jej subiektywnego odczucia, a zapobiegać wszelkim sytuacjom, w których powstałaby wątpliwość co do bezstronności sędziego. Zauważyć też należy, iż usuwaniu wadliwości postępowania czy rozstrzygnięcia służą środki zaskarżenia i odwoławcze, zagwarantowane w ustawie. Okoliczność orzekania wskazanych we wniosku sędziów w innej sprawie ze skargi skarżącej byłaby przesłanką ich wyłączenia jedynie w przypadkach określonych w art. 18 § 1 pkt 6 p.p.s.a. (to jest w sprawach, w których brali udział w wydaniu zaskarżonego orzeczenia, jak też w sprawach o ważność aktu prawnego z ich udziałem sporządzonego lub przez nich rozpoznanego oraz w sprawach, w których występowali jako prokurator), art. 18 § 1 pkt 6a p.p.s.a. (to jest w sprawach dotyczących skargi na decyzję albo postanowienie, jeżeli w prowadzonym wcześniej postępowaniu w sprawie brali udział w wydaniu wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie w sprawie) i art. 18 § 3 p.p.s.a. (to jest w przypadku rozpoznawania skargi o wznowienie postępowania sądowego, jeżeli sędziowie ci brali udział w wydaniu orzeczenia objętego tą skargą o wznowienie). Z akt sprawy nie wynika, aby w przypadku objętych wnioskiem sędziów zachodziła którakolwiek z okoliczności określonych ww. przepisach. Naczelny Sąd Administracyjny podziela również stanowisko Sądu pierwszej instancji co do braku podstaw do wyłączenia od rozpoznawania sprawy asesora sądowego P. P. Jedną z przyczyn wyłączenia sędziego (asesora sądowego) z mocy ustawy jest fakt pozostawania, aktualnie bądź w przeszłości, w stosunku pełnomocnictwa z jedną ze stron (art. 18 § 1 pkt 4 p.p.s.a.). Przesłanka wskazana w tym przepisie musiałaby jednak zaistnieć na gruncie niniejszej sprawy w znaczeniu materialnoprawnym. Innymi słowy, wskazany asesor musiałby wcześniej być pełnomocnikiem strony w sprawie dotyczącej podatku akcyzowego za styczeń 2007 r. Analogiczne uwagi odnieść należy do przesłanki wyłączenia sędziego z mocy ustawy, wymienionej w art. 18 § 1 pkt 5 p.p.s.a. (sędzia świadczył usługi prawne na rzecz jednej ze stron lub jakiekolwiek inne usługi związane ze sprawą), z tym zastrzeżeniem, że unormowanie to obejmuje tylko takie sytuacje, gdy dana osoba nie pełni roli pełnomocnika procesowego (a zatem asesor musiałby wcześniej świadczyć na etapie postępowania administracyjnego bądź sądowego w tej sprawie usługi prawne w charakterze pracownika organu). Żadne z powyższych okoliczności nie miały miejsca w rozpoznawanej sprawie. Jednocześnie, nie sposób uznać - jak sugeruje skarżąca - że sam fakt uczestniczenia przez P. P. w postępowaniu w innej sprawie z jej skargi, w charakterze pełnomocnika organu, stanowi okoliczność tego rodzaju, że mogłaby wywołać uzasadnioną wątpliwość co do jego bezstronności w niniejszej sprawie (art. 19 p.p.s.a.). Przyjęcie takiej argumentacji skutkowałoby możliwością wyłączenia asesorów i sędziów od orzekania w wielu sprawach i mogłoby prowadzić do paraliżu wymiaru sprawiedliwości. Niejednokrotnie zdarza się bowiem, że asesorzy i sędziowie sądów administracyjnych powoływani są spośród osób zatrudnionych w administracji publicznej, w tym organach podatkowych. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 p.p.s.a., postanowił jak w sentencji.