I OSK 2010/23

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Karol Kiczka Sędziowie: sędzia NSA Piotr Przybysz sędzia del. WSA Dariusz Chaciński (spr.) po rozpoznaniu w dniu 6 sierpnia 2024 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. M. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 9 marca 2023 r. sygn. akt II SA/Łd 847/22 w sprawie ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z dnia 11 sierpnia 2022 roku nr KO.442.13.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oddala skargę kasacyjną. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi wyrokiem z 9 marca 2023 r. II SA/Łd 847/22, po rozpoznaniu sprawy ze skargi J. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Piotrkowie Trybunalskim z 11 sierpnia 2022 r. nr KO.442.13.2022 w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego: 1. oddalił skargę; 2. przyznał i nakazał wypłacić z funduszu Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi adwokat A. K., prowadzącej Kancelarię Adwokacką w [...] przy Pl. [...] kwotę 240 (dwieście czterdzieści) złotych, powiększoną o należny podatek od towarów i usług, tytułem kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącemu z urzędu. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył J. M. zaskarżając wyrok w całości. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, to jest art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. w zw. z art. 30 ust 2 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (tekst jedn. Dz.U. z 2022 r. poz. 1205, dalej także: p.o.u.a.) , poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na oddaleniu skargi w sytuacji, gdy obecna sytuacji majątkowa i osobista skarżącego uzasadnia umorzenie jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego, nie jest następstwem jego zaniechań i braku aktywności, a wynika z obiektywnych czynników zewnętrznych i skarżący nie ma widoków na poprawę swojej sytuacji majątkowej i osobistej; 2) naruszenie przepisów postępowania mające istotny wpływ na wynik sprawy, to jest art. 1 § 1 i 2 p.p.s.a. w zw. z art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, 77 § 1, 107 § 3 k.p.a., polegające na oddaleniu skargi i nieuchyleniu przez Sąd decyzji organu II instancji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz uznaniu, iż organy postępowania administracyjnego przeprowadziły prawidłowo postępowanie wyjaśniające, w sytuacji gdy organy te dokonały niepełnych i wadliwych ustaleń faktycznych, co do możliwości zarejestrowania się skarżącego w Powiatowym Urzędzie Pracy ustalając dostępność ofert pracy dla osoby posiadającej umiarkowany stopień niepełnosprawności, a nie czyniąc ustaleń, co do możliwości zarejestrowania się w Powiatowym Urzędzie Pracy osoby częściowo niezdolnej do pracy i pobierającej z tego tytułu rentę, co skutkowało wydaniem decyzji na podstawie niepełnego materiału dowodowego. Wskazując na powyższe zarzuty: 1) na podstawie art. 176 § 1 pkt 3 p.p.s.a. w zw. z .art. 188 p.p.s.a. wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i umorzenie należności skarżącego J. M. z tytułu wypłaconych świadczeń alimentacyjnych na rzecz F. M., a w przypadku gdyby powyższy wniosek nie zasługiwał na uwzględnienie, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a. wnoszę o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Łodzi; 2) na podstawie art 182 § 2 p.p.s.a. wniesiono o rozpoznanie skargi na posiedzeniu niejawnym wobec zrzeczenia się rozprawy; 3) na podstawie art. 203 pkt 1 p.p.s.a. wniesiono o zasądzenie od organu na rzecz skarżącego zwrotu niezbędnych kosztów postępowania według norm przepisanych; 4) na podstawie art. 29 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze oraz art. 250 § 1 p.p.s.a., wniesiono o zasądzenie kosztów pomocy prawnej oraz zastępstwa adwokackiego udzielonego skarżącemu z urzędu na etapie postępowania wywołanego skargą kasacyjną, jednocześnie oświadczając, iż nie zostały one opłacone w całości, ani w części. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje. Skarga kasacyjna nie ma usprawiedliwionych podstaw. W niniejszej sprawie pełnomocnik strony skarżącej kasacyjnie, na podstawie art. 176 § 2 p.p.s.a. zrzekł się rozprawy, a żadna ze stron w ustawowym terminie nie wniosła o jej przeprowadzenie. W tej sytuacji rozpoznanie skargi kasacyjnej nastąpiło na posiedzeniu niejawnym, stosownie do art. 182 § 2 i 3 p.p.s.a. Przepis art. 193 zdanie drugie p.p.s.a. wyłącza odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących koniecznych elementów uzasadnienia wyroku, które przewidziano w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zdanie pierwsze p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia więc w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy administracji i Sąd I instancji. Zgodnie z art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak pod rozwagę nieważność postępowania. W niniejszej sprawie nie stwierdzono żadnej z przesłanek nieważności wymienionych w art. 183 § 2 p.p.s.a., wobec czego rozpoznanie sprawy nastąpiło w granicach zgłoszonych podstaw i zarzutów skargi kasacyjnej. Za niezasadny należało uznać zarzut naruszenia art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 77 § 1 oraz art. 107 § 3 k.p.a., którego skarżący kasacyjnie upatruje w niewłaściwej kontroli legalności działalności administracji publicznej, nieuchyleniu przez Sąd decyzji organu II instancji i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji oraz uznaniu, iż organy postępowania administracyjnego przeprowadziły prawidłowo postępowanie wyjaśniające, w sytuacji gdy organy te dokonały niepełnych i wadliwych ustaleń faktycznych, a w konsekwencji dawało to podstawę do umorzenia należności. Wyjaśnić należy, że wynikający z procedury administracyjnej obowiązek organu administracji publicznej zebrania i rozpatrzenia całego materiału dowodowego sprowadza się do zgromadzenia dowodów mających znaczenie prawne dla konkretnej sprawy i do poczynienia w oparciu o nie niezbędnych ustaleń faktycznych. O tym, jakie okoliczności - jako istotne - wymagają wyjaśnienia nie może decydować subiektywne przekonanie strony. Ocena, czy określone fakty mają istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy zależy od tego jak jest sformułowana i powinna być rozumiana norma prawna, która w rozpatrywanej sprawie ma zastosowanie. Dokonane ustalenia faktyczne muszą być zatem analizowane w aspekcie określonego przepisu prawa materialnego, który wyznacza zakres koniecznych ustaleń faktycznych i ma rozstrzygające znaczenie dla oceny, czy określone fakty mają wpływ na treść orzeczenia. W niniejszej sprawie organy wydając rozstrzygnięcie miały na względzie konkretne okoliczności charakteryzujące sytuację rodzinną i majątkową skarżącego kasacyjnie. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego ustalenia dokonane przez organy administracji w oparciu o przeprowadzone postępowanie dowodowe słusznie zostały ocenione przez Sąd I instancji jako miarodajne. Postępowanie dowodowe i poczynione na jego podstawie ustalenia odpowiadają standardom prawem przewidzianym. Rolą organu w toku postępowania administracyjnego jest: podjęcie czynności w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), udokumentowanie poczynionych ustaleń w aktach sprawy (art. 77 § 1 k.p.a.) oraz uzasadnienie w sposób przewidziany w art. 107 § 3 k.p.a. wydanej decyzji. Dokumentacja akt niniejszej sprawy wskazuje, że prawidłowo Sąd I instancji ocenił, że organy prowadzące postępowanie w badanej sprawie tym standardom sprostały. Postępowanie administracyjne zostało przeprowadzone przez organy z poszanowaniem zasady prawdy obiektywnej (art. 7 k.p.a.). W sprawie zebrano wyczerpujący materiał dowodowy (art. 77 § 1 k.p.a.), zostały wyjaśnione istotne w sprawie okoliczności, a organ rozważył cały zebrany w sprawie materiał dowodowy (art. 75 § 1 k.p.a.) oraz dokonał zgodnej z prawem jego oceny (art. 80 k.p.a.), co znalazło odzwierciedlenie w motywach decyzji organów obu instancji. Należy zaakcentować, że skarżący kasacyjnie nie wskazywał dowodów, które podważałyby wiarygodność przyjętych przez organy i zaakceptowanych przez Sąd I instancji ustaleń. Skuteczne zarzucenie naruszenia przepisu art. 80 k.p.a. wymaga wykazania, że uchybiono zasadom logicznego rozumowania lub doświadczenia życiowego. Jedynie to, bowiem może być przeciwstawione uprawnieniu do dokonywania swobodnej oceny dowodów. Nie jest natomiast wystarczające przekonanie o innej niż przyjęta doniosłości poszczególnych dowodów i ich odmiennej ocenie. Dokonana ocena materiału dowodowego może być skutecznie podważona tylko w przypadku, gdy brak jest logiki w wiązaniu wniosków z zebranymi dowodami, lub gdy rozumowanie wykracza poza reguły logiki albo, wbrew zasadom doświadczenia życiowego, nie uwzględnia związku przyczynowo-skutkowego. Taka sytuacja nie ma jednak miejsca w niniejszej sprawie. W sprawie nie doszło zatem do naruszenia kwestionowanych przez skarżącego kasacyjnie przepisów postępowania administracyjnego. Okoliczność zaś, że zaskarżona decyzja nie odpowiadała oczekiwaniom skarżącego kasacyjnie, nie może uzasadniać tezy o naruszeniu wskazanych przepisów. Prawidłowo zatem Sąd I instancji uznał, że organy orzekające w sprawie nie naruszyły granic przepisów postępowania w stopniu mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. Odnosząc się natomiast do zarzutu naruszenia prawa materialnego wskazać należy, że zgodnie z art. 30 ust. 2 p.o.u.a., organ właściwy wierzyciela może na wniosek dłużnika alimentacyjnego umorzyć jego należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego łącznie z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną. Dokonując wykładni użytego przez ustawodawcę sformułowania "uwzględniając sytuację dochodową i rodzinną" dłużnika alimentacyjnego należy mieć na względzie definicję dłużnika alimentacyjnego zawartą art. 2 pkt 3 p.o.u.a. zgodnie z którą dłużnik alimentacyjny to osoba zobowiązana do alimentów na podstawie tytułu wykonawczego, przeciwko której egzekucja okazała się bezskuteczna. Odnosząc się do argumentacji skargi kasacyjnej, w zakresie możliwości finansowych skarżącego, należy wskazać, że ustawodawca nie wychodzi z założenia, że dłużnik alimentacyjny nie uiszcza należnych alimentów wskutek wyłącznie własnej nagannej postawy do prawa (por. A. Korcz-Maciejko, Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Komentarz. Legalis wyd/el 2019). Co do zasady zatem, sam fakt uzyskiwania niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie może być utożsamiane z okolicznością wyjątkową i szczególną na tle innych dłużników alimentacyjnych. Sytuacja dochodowa dłużnika w postępowaniu dotyczącym umorzenia należności z tytułu wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego powinna być zatem rozpatrywana przy uwzględnieniu faktu, że dłużnik alimentacyjny co do zasady jest osobą zmagającą się z trudnościami finansowymi. Sytuacja rodzinna i dochodowa dłużnika ubiegającego się o umorzenie należności musi natomiast wyróżniać go spośród innych dłużników alimentacyjnych. Jednocześnie, umorzenie należności alimentacyjnych rozpatrywane być musi z uwzględnieniem faktu, że dostarczanie środków utrzymania osobom, które nie są w stanie samodzielnie zaspokoić swoich potrzeb, a w szczególności dzieciom, jest w pierwszej kolejności obowiązkiem wskazanych w Kodeksie rodzinnym i opiekuńczym członków ich rodziny. Na podstawie art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. (Dz. U. z 2020 r. poz. 1359 - dalej jako: "k.r.o.") obowiązek alimentacyjny polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania. Zgodnie zaś z art. 133 § 1 k.r.o. rodzice obowiązani są do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest w stanie utrzymać się samodzielnie, a także wtedy, gdy jest w stanie utrzymać się samodzielnie, ale znajduje się w niedostatku. Oznacza to, że zobowiązania rodzica wobec wszystkich jego dzieci są takie same. Umorzenie należności alimentacyjnych może mieć miejsce tylko wówczas, gdy sytuacja dochodowa lub rodzinna nie pozwala dłużnikowi na wywiązanie się z obowiązku alimentacyjnego. Podkreślenia jednak wymaga, że taki stan powinien być efektem wpływu czynników obiektywnych, na które dłużnik alimentacyjny nie ma wpływu. Z materiału zgromadzonego w sprawie wynika, że skarżący kasacyjnie ma lat 58, jest osobą bezrobotną, częściowo niezdolny do pracy (do 30 kwietnia 2023 r.) z uwagi na naruszenie sprawności organizmu. Dysfunkcja ma charakter przewlekły, istnieje znaczna utrata zdolności do pracy na poziomie kwalifikacji, skarżący wymaga dalszego leczenia, rehabilitacji, jednak, jest istotne dla niniejszej sprawy, stan rokuje poprawę (Orzeczenie Lekarza Orzecznika z ZUS z dnia 23 marca 2022 r.). Choć w toku postępowania administracyjnego skarżący w odniesieniu do swojej sytuacji materialno-bytowej powoływał się na trudną sytuację finansową, jednak z akt administracyjnych sprawy nie wynika aby poszukiwał pracy lub korzystał ze świadczeń z pomocy społecznej. Mając na uwadze udokumentowane ustalenia faktyczne, niezasadnie Sądowi I instancji zarzucono naruszenie przepisu art. 30 ust. 2 p.o.u.a. Przepis ten musi być interpretowany w sposób ścisły, a nie rozszerzający. Dokonując zatem wykładni art. 30 ust. 2 p.o.u.a. i tym samym sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika, o której mowa w tym przepisie nie można pominąć, że przy ocenie tej sytuacji należy mieć na uwadze nie tylko aktualną sytuację dłużnika, lecz także należy ocenić, czy istnieją perspektywy poprawy jego sytuacji w przyszłości. Inne są bowiem możliwości spłaty zadłużenia przez osoby np. legitymujące się orzeczeniem o niezdolności do pracy, czy też będące w podeszłym wieku, a inne osoby młodej, nie legitymującej się takim orzeczeniem. Dlatego też nie można zarzucić Sądowi I instancji, że w zaskarżonym wyroku dokonał błędnej wykładni art. 30 ust. 2 p.o.u.a. Organ administracji badając sytuację dochodową i rodzinną dłużnika alimentacyjnego może bowiem, a wręcz powinien oceniać perspektywy i rokowania na przyszłość w tym zakresie, a perspektywy i rokowania co do sytuacji dochodowej i rodzinnej dłużnika mogą leżeć u podstaw uznania administracyjnego w sprawie dotyczącej umorzenia należności z funduszu alimentacyjnego. W niniejszej sprawie o umorzenie należności alimentacyjnych wystąpiła osoba w wieku produkcyjnym, mogąca podjąć zatrudnienie dorywczo, nawet w niepełnym wymiarze pracy. Ze zgromadzonych materiałów dowodowych już na etapie złożonego wniosku dysponował 2 ofertami pracy dla osób niepełnosprawnych na pełny etat posiadających wykształcenie podstawowe, na stanowiskach: pracownik ochrony i sprzątaczka. Aktualna sytuacja skarżącego kasacyjnie, jakkolwiek jest złożona ze względu na stan jego zdrowia, to nie wyklucza możliwości spłaty zadłużenia. Skarżący miał bowiem możliwość podjęcia pracy zarobkowej uwzględniającej jego sytuację zdrowotną. Skarżący kasacyjnie nie wykazał, by jego sytuacja była sytuacją szczególną, wyróżniającą go spośród innych dłużników alimentacyjnych. W tym stanie rzeczy Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny nie rozpoznał wniosku dotyczącego przyznania wynagrodzenia ustanowionemu z urzędu pełnomocnikowi skarżącego, gdyż należne od Skarbu Państwa wynagrodzenie pełnomocnika z urzędu przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny w postępowaniu określonym w art. 258-261 p.p.s.a.