III SA/Kr 1080/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: S WSA Maria Zawadzka (spr.) Sędziowie: S WSA Ewa Michna ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 stycznia 2023 roku sprawy ze skargi B. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 19 maja 2022 r., nr SKO-NP-4115-100/22 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę Decyzją z dnia 19 maja 2022 r., Nr SKO-NP-4115-100/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy K. z dnia 4 lutego 2022r., znak: [...] odmawiającą B. Z. (dalej: skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką K. Z. Zaskarżona decyzja została wydana w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych. Decyzją z dnia 4 lutego 2022 r. Inspektor Ośrodka Społecznej w K., działający z upoważnienia Wójta Gminy K. orzekł o odmowie przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad niepełnosprawną matką. W toku przeprowadzonego postępowania ustalono, że matka skarżącego (ur. 21.01.1939 r.) na podstawie Orzeczenia o Stopniu Niepełnosprawności z dnia 4.11.2015 r. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności. Skarżący nie podejmuje żadnej pracy zawodowej, ponieważ opiekuje się matką, a wcześniej od 1 stycznia 2020 r. zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym, by się nią opiekować. Skarżący pomaga matce w ubieraniu, myciu, podaje leki, mierzy ciśnienie, poziom cukru, przygotowuje i podaje posiłki, pali w piecu, robi zakupy. Ponadto kontaktuje się z lekarzem, umawia wizyty, wykupuje i podaje lekarstwa. Matka skarżącego jest wdową i mieszka sama w oddzielnym budynku mieszkalnym, ale blisko domu skarżącego. Ma problemy w poruszaniu się, sama nigdzie nie wychodzi i wymaga pomocy w ubieraniu się, czy myciu. Matka skarżącego posiada jeszcze ośmioro pełnoletnich dzieci ale żadne z nich nie sprawuje opieki nad mamą ze względu na pracę i życie rodzinne. W ocenie organu l instancji czynności wykonywane przez skarżącego w ramach opieki nad matką nie mają takiego charakteru, że uniemożliwiałyby mu podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej. Ponadto uznano, że w sprawowaniu opieki nad niepełnosprawną matką może mu pomagać liczne rodzeństwo. Podsumowując, przyjęto, że w sprawie nie wykazano istnienia związku przyczynowego pomiędzy koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką skarżącego, a niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Ponadto wskazano, że zgodnie z przedstawionym orzeczeniem lekarskim niepełnosprawność matki skarżącego powstała po 25 roku życia, co jest przesłanką negatywną do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący zarzucił naruszenie przepisów prawa materialnego: art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego niezastosowanie na skutek błędnego uznania, że zakres i rodzaj opieki, jaką sprawuje nad niepełnosprawną matką, nie wyklucza możliwości podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy podczas gdy zakres i rodzaj opieki, jaką sprawuje, wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej, chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez wykładnię polegającą na uznaniu, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności przysługuje jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia, w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej jednak nie później niż do 25 roku życia. Zaskarżoną decyzją orzeczono jak na wstępie. W motywach swojego rozstrzygnięcia organ odwoławczy powołując się na treść art. 17 i art. 17 b ustawy o świadczeniach rodzinnych wskazał, że przy rozważaniu kwestii prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, wyznaczanego przesłankami określonymi w art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, konieczne jest wzięcie pod uwagę treści i skutków płynących z wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13, Dz. U. z 2014 r, poz. 1443; OTK-A 2014/9/104). Zatem podstawą do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego nie mogła być kwestia daty powstania niepełnosprawności u matki skarżącej. Podtrzymując ustalenia poczynione przez organ pierwszej instancji organ odwoławczy stwierdził, że w realiach przedmiotowej sprawy brak jest związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem pracy przez skarżącego, a koniecznością stałej opieki nad matką. Dodano, że do 2020 r. – kiedy to skarżący zrezygnował z prowadzenia gospodarstwa rolnego - łączył opiekę nad niepełnosprawną matką z pracą w gospodarstwie. Z akt sprawy nie wynika natomiast aby od tamtego czasu nastąpiło znaczne pogorszenie stanu zdrowia matki skarżącego. Wskazano też, że czynności, które wykonuje skarżący w związku z opieką nad matką nie mają charakteru tego rodzaju, że należy je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem nie uznano, że ich wykonywanie uniemożliwia skarżącemu podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Organ odwoławczy ocenił, że czynności te są typowymi czynnościami dnia codziennego, które są wykonywane przez osoby, które na co dzień pracują zawodowo, czy też prowadzą gospodarstwo rolne i wykonują je przed rozpoczęciem pracy i po jej zakończeniu. Dodano również, że oprócz skarżącego zobowiązanymi do alimentacji jest ośmioro jego rodzeństwa, które powinno partycypować w opiece nad matką ponieważ nie ma obiektywnych ku temu przeszkód. Biorąc pod uwagę powyższe okoliczności organ odwoławczy uznał, że sama konieczność sprawowania opieki czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc nie stanowiły w świetle art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Uznano, że sprawowane przez skarżącego czynności opiekuńcze nie mają charakteru bezpośredniej, ciągłej i trwałej opieki, która uniemożliwiałby podjęcie zatrudnienia chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Ponadto stwierdzono, że skarżący ma ośmioro rodzeństwa, którzy w równym stopniu co skarżący są zobowiązani alimentacyjnie względem matki i powinni partycypować w opiece nad matką. Na powyższą decyzję skarżący wniósł skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzucił: 1. naruszenie przepisów prawa materialnego, a to art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego niezastosowanie na skutek błędnego uznania, ze zachodzi negatywna przesłanka przyznania mu wnioskowanego świadczenia z uwagi na fakt, iż rodzaj i zakres opieki, jaką sprawuje nad niepełnosprawną mamą, nie pozostaje w związku przyczynowym z koniecznością rezygnacji z pracy w gospodarstwie rolnym w sytuacji, gdy taki związek zachodzi, a nadto na skutek błędnego przyjęcia, że rodzeństwo skarżącego ma możliwość pomagać mu w opiece nad mamą lub finansować tę opiekę, 2. naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a to art. 7, art. 77 § 1, art. 80 K.p.a., poprzez brak wszechstronnego rozważenia wszelkich istotnych dla sprawy okoliczności, błędne ustalenie stanu faktycznego, w szczególności w zakresie rodzaju i charakteru czynności opiekuńczych, jakie wykonuje w związku z opieką nad mamą, oraz w zakresie możliwości udzielania mu pomocy osobistej lub finansowej przez rodzeństwo skarżącego. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja została wydana bez naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Rozstrzygając w sprawie organ odwoławczy nie naruszył także przepisów prawa materialnego. Instytucję świadczenia pielęgnacyjnego reguluje art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615), w którym szczegółowo określono przesłanki, od spełnienia których uzależnione jest pozytywne rozpatrzenie wniosku opiekuna osoby niepełnosprawnej o przyznanie świadczenia mającego choć w niewielkim stopniu rekompensować brak możliwości świadczenia pracy w związku z opieką, jaką sprawuje nad osobą niepełnosprawną. Wskazane przez ustawę przesłanki muszą być spełnione kumulatywnie. Wskazany przepis jednocześnie bezpośrednio wskazuje przesłanki negatywne przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce lub ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom na których zgodnie z przepisami ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z kolei w myśl art. 17 ust 1b ustawy, świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Podkreślić należy, że jakkolwiek ustawa o świadczeniach rodzinnych nie zawiera definicji sprawowania opieki, to jednak z treści art. 17 ust. 1 wynika, że aby można było mówić o opiece w jej rozumieniu musi ona być "stała" lub "długoterminowa". Ustawodawca wymaga zatem, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy, pozostawały w bezpośrednim i ścisłym związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. (por. wyrok NSA z 12 lutego 2020 r. I OSK 516/19). W każdej sprawie właściwy organ musi dokonać oceny, czy w okolicznościach konkretnej sprawy istotnie osoba sprawująca opiekę nie ma możliwości podjęcia zatrudnienia lub zmuszona jest zrezygnować z zatrudnienia (por. wyrok NSA z 13 maja 2015 r., I OSK 2820/13). W okolicznościach przedmiotowej sprawy, jedną z przesłanek odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego przez organ I instancji był brak realizacji przesłanki określonej w art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. W ocenie SKO natomiast, stanowisko organu I instancji względem skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13 było błędne, jednak nie wpłynęło ono na prawidłowość wydanego rozstrzygnięcia. Zdaniem Sądu za prawidłowe uznać należy stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. W ocenie Sądu organ odwoławczy prawidłowo uznał, że w sprawie nie zostały spełnione przesłanki przyznania skarżącemu świadczenia pielęgnacyjnego, tj. nie zaistniała przesłanka w postaci istnienia związku przyczynowego pomiędzy nie podejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Ze stanu faktycznego niniejszej sprawy wynika, że skarżący w ramach sprawowanej opieki wykonywała przy matce takie czynności jak: pomoc w ubieraniu, myciu, podawanie leków, mierzenie ciśnienia, poziomu cukru, przygotowywanie i podawanie posiłków, palenie w piecu, robienie zakupów, kontaktowanie się z lekarzem, umawianie wizyt, wykupywanie i podawanie lekarstw. Taki zakres pomocy przy niepełnosprawnej matce wskazuje, że słusznie przyjął organ, że były to w istocie czynności sprowadzające się do pomocy przy czynnościach codziennych. Tak świadczona pomoc nie wykracza poza standardowe obowiązki domowe, które wykonywane są w każdym gospodarstwie domowym, a zakres, rodzaj i charakter tych czynności mieści się w zakresie prawidłowych relacji rodzinnych jakie występują pomiędzy rodzicem, a dzieckiem. Sąd wziął pod uwagę, że matka skarżącego ma problemy w poruszaniu się i wymaga wsparcia w codziennych czynnościach jednak z akt sprawy nie wynika aby była osobą obłożnie chorą, wymagającą stałej i ciągłej obecności skarżącego. Potwierdza to również okoliczność, że zamieszkuje osobno w innym miejscu niż skarżący. Podkreślić także należy, że skarżący ma jeszcze ósemkę rodzeństwa, gdzie każde z nich jest w równym stopniu zobowiązana alimentacyjnie wobec matki. Jako powody, dla których osoby te nie sprawują opieki nad matką wymieniono takie okoliczności jak praca zawodowa, pozostawaniu w leczeniu czy opieka nad członkami rodziny. Tymczasem, zgodnie z art. 128 ustawy z dnia Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. z 2020 r., poz. 1359 ze zm.), dalej: "k.r.o." obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby również środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 129 § 2 k.r.o. krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym. Sąd w składzie orzekającym podziela dominujący w orzecznictwie pogląd, iż wykonywanie zatrudnienia przez dzieci osoby wymagającej opieki czy nawet zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowią obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że nie są one w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Takimi okolicznościami może być np. przebywanie w zakładzie karnym, przebywanie w zamkniętym zakładzie leczniczym, innym zakładzie administracyjnym, w którym władztwo zakładowe ogranicza sposobność określonego postępowania, a także wiek połączony ze stopniem zniedołężnienia, który obiektywnie nie pozwala na podjęcie się opieki nad osobą niepełnosprawną. Natomiast posiadanie rodziny, praca zawodowa niewątpliwie mogą utrudniać sprawowania opieki matką, jednak jej nie uniemożliwiają. Tym bardziej, że szóstka rodzeństwa zamieszkuje w tej samej miejscowości co matka. Żadne z rodzeństwa skarżącego nie wskazało też aby ich stan zdrowia obiektywnie uniemożliwiał wsparcie skarżącego w sprawowaniu opieki nad matką. Świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Z kolei w doktrynie wskazuje się: "W art. 128 k.r.o. ustawodawca określił również przedmiot świadczenia alimentacyjnego, który stanowią środki utrzymania, a w miarę potrzeby także środki wychowania osoby uprawnionej. W przepisie chodzi o świadczenie pieniężne" (G. Jędrejek, Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz aktualizowany, LEX/el. 2019). Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W konsekwencji powyższego, nie sposób przyjąć, aby w przedmiotowej sprawie istniały obiektywne przeszkody w odniesieniu do licznego rodzeństwa skarżącego w wywiązywaniu się przez nich ze swoich obowiązków alimentacyjnych, choćby poprzez przekazanie stosownych kwot pieniężnych, które bądź umożliwiłyby wynajęcie opiekuna, bądź byłyby wynagrodzeniem dla skarżącego z tytułu faktycznego wykonywania przez niego czynności opiekuńczych wobec matki. Nie bez znaczenia była też okoliczność, że orzeczenie o stopniu niepełnosprawności matki skarżącego pochodzi z 2015 r., natomiast skarżący zaprzestał pracy w gospodarstwie rolnym w 2020 r. To oznacza, że przez okres 5 lat był w stanie godzić pracę w gospodarstwie z opieką nad matką. Z akt sprawy ani zawartych tam dokumentów nie wynika natomiast aby od tego czasu stan matki skarżącego znacząco się pogorszył tak aby dalsze łączenie tych obowiązków nie było możliwe. Prawidłowe jest zatem stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącemu wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad matką. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Reasumując, zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zaskarżona decyzja zawiera wyczerpujące uzasadnienie faktyczne i prawne podjętego przez organ rozstrzygnięcia, które w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił jako bezzasadną.