II SA/Wa 2029/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Sędzia WSA Andrzej Góraj, Asesor WSA Arkadiusz Koziarski (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 9 września 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich W. i A. W. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego M. W. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...]. Decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2022 r. poz. 504), Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych (dalej "Prezes ZUS") przyznał małoletniej A. W. oraz W. W. rentę rodzinną w drodze wyjątku po zmarłej matce J. W.. Postanowieniem z dnia [...] kwietnia 2023 r., skierowanym do M. W. - przedstawiciela ustawowego wskazanych wyżej małoletnich A. W. oraz W. W., Prezes ZUS, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 5, art. 147 i art. 149 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2022 r. poz. 2000), dalej "k.p.a.", wznowił z urzędu postępowanie w sprawie zakończonej wskazaną wyżej decyzją z dnia [...] grudnia 2022 r. W uzasadnieniu tego postanowienia organ wskazał, że zgodnie z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. Dalej organ podał, że do ZUS w [...] wpłynęły nowe dowody, z których wynika, iż od [...] października 2022 r. przedstawiciel ustawowy małoletnich otrzymuje stypendium socjalne, a ponadto od [...] marca 2023 r. podjął on zatrudnienie. Decyzją z dnia [...] kwietnia 2023 r. nr [...], Prezes ZUS, powołując się na art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a., uchylił decyzję z dnia z [...] grudnia 2022 r. nr [...] i na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych odmówił przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci A. i W. W.. W uzasadnieniu tej decyzji Prezes ZUS wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Organ wyjaśnił, że jak wynika z powyższego przepisu przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, - nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, - nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ podniósł, że warunki określone w wyżej cytowanym art. 83 ww. ustawy muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS wskazał, że z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, została przyznana renta rodzinna w drodze wyjątku dla małoletnich dzieci: A. i W. W. po zmarłej matce J. W.. Dalej organ wyjaśnił, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia, o których mowa wyżej nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. Prezes ZUS stwierdził, że aktualny stan faktyczny wskazuje jednak, iż okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z posiadanej dokumentacji rentowej wynika, że dochód rodziny wynosi 6 434,00 zł brutto, a wykazany miesięczny dochód na osobę w rodzinie wynosi 2 144,67 zł brutto i jest wyższy od kwoty najniższej emerytury, która od dnia 1 marca 2023 r. wynosi 1 588,44 zł brutto. Dochód przypadający na osobę w rodzinie może nie zaspokajać wszystkich potrzeb życiowych jednakże trudno uznać, iż nie pozwala na zaspokojenie potrzeb niezbędnych, podstawowych, zatem nie można uznać, że małoletnie dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Organ stwierdził, że w związku z powyższym, w stanie faktycznym przedstawionym w sprawie, nie znajduje podstaw do przyznania małoletnim dzieciom: A. i W. W. renty rodzinnej w drodze wyjątku, na podstawie art. 83 wyżej wymienionej ustawy. Od powyższej decyzji przedstawiciel ustawowy małoletnich złożył wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Decyzją z dnia [...] lipca 2023 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., Prezes ZUS utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu organ podtrzymał argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Ponadto organ wskazał, że z oświadczenia przedstawiciela ustawowego małoletnich z [...] stycznia 2023 r. wynika, że decyzją [...] Szkoły Wyższej zostało mu przyznane stypendium socjalne w okresie od [...] października 2022 r. do [...] lipca 2023 r. w wysokości 1 700 zł brutto. Zatem dochód trzyosobowej rodziny stanowi wynagrodzenie ojca dzieci (średnia z trzech ostatnich miesięcy, tj. kwiecień, maj, czerwiec 2023 r.) z tytułu zatrudnienia w kwocie 5 090 zł brutto, stypendium socjalne w kwocie 1 700 zł oraz zasiłek rodzinny wraz z dodatkami w kwocie 714 zł. Łącznie stanowi to kwotę 7 504 zł brutto miesięcznie. Dochód przypadający na jednego członka rodziny w kwocie 2501,33 zł brutto nie pozwala stwierdzić, że dzieci pozostają bez niezbędnych środków utrzymania. Dalej Prezes ZUS podkreślił, że pojęcie "niezbędnych środków utrzymania" - jako przesłanka do przyznania świadczenia w drodze wyjątku - nie jest zdefiniowane w ustawie emerytalnej. W celu ustalenia tego kryterium należy posiadane środki utrzymania oceniać na tle wysokości najniższej emerytury, która od 1 marca 2023 r. wynosi 1 588,44 zł brutto. Organ zauważył, że przepis art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej uzależnia przyznanie świadczenia w drodze wyjątku od wykazania braku niezbędnych, a nie niewystarczających środków utrzymania. Ocena sytuacji materialnej osób ubiegających się o świadczenie na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej przez pryzmat osiąganych dochodów jest najbardziej obiektywna. Obiektywizmu tej oceny nie zapewniłoby posłużenie się jako kryterium głównym wydatkami. Na powyższą decyzję małoletnie A. W. oraz W. W. reprezentowane przez przedstawiciela ustawowego M. W. (dalej "skarżący") wniosły skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżący podniósł, że decyzja, jaką pierwotnie otrzymał od ZUS, była ważna od grudnia 2022 r. Skarżący zarzucił, że w zaskarżonej decyzji zostały źle obliczone dochody, które powstały w różnych okresach. Do dochodów z grudnia 2022 r. dodano dochody z kwietnia 2023 roku (5 090 zł). Dochody w okresie od grudnia 2022 do marca 2023 wyniosły w zaokrągleniu 805 zł brutto na osobę. Skarżący wskazał, że nie wie czym jest spowodowane takie pomieszanie faktów. Zdaniem skarżącego może to być zwyczajna omyłka. Skarżący wniósł o wypłatę świadczenia od grudnia 2022 do marca 2023. Podniósł, że w tym okresie spełnione zostały przeze niego wszystkie wymagania (warunki) do uzyskania tego świadczenia. W odpowiedzi na skargę Prezes ZUS wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. W piśmie procesowym z dnia [...] kwietnia 2024 r. skarżący wyjaśnił, że aktualny stan dochodów na dzień wydania decyzji, tj. na grudzień 2022 r. wynosił: - stypendium socjalne ([...] Szkoła Wyższa) - 1.700 zł, - zasiłek rodzinny wraz z dodatkami (UM w [...]) - 714 zł, Łączny dochód 2 414 zł. Dochód na jednego członka rodziny przypadający na dzień wydania decyzji, to 804,67 zł. Dalej skarżący wyjaśnił, że powyższy stan utrzymywał się do [...] kwietnia 2023 r. W dniu [...] kwietnia 2023 roku otrzymał pierwsze wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę w firmie [...] S.A. Zdaniem skarżącego pracownik ZUS przy obliczeniu dochodów miesięcznych jego rodziny pomylił się i dochody w kwocie 7 504 zł i uwzględnił za kwiecień, maj, czerwiec 2023. Decyzja wydana została natomiast w grudniu 2022 r. W ocenie skarżącego dochody powinny zostać obliczone na dzień (miesiąc) wydania decyzji, tj. na grudzień 2022 r. Ponadto skarżący zrzucił, że pracownik ZUS obliczając dochody średniomiesięczne jego rodziny (kwiecień, maj, czerwiec 2023), po raz kolejny popełnił błąd, licząc kwotę 714 zł. W okresie tym otrzymywał z Urzędu Miasta w [...] zasiłek pielęgnacyjny na niepełnosprawną córkę w wysokości 215,84 zł. Skarżący wniósł o przyznanie świadczenia za okres od grudnia 2022 r. do marca 2023 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Na wstępie należy wyjaśnić, że złożona w niniejszej sprawie skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935), dalej "p.p.s.a." Zgodnie z powołaną regulacją, sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym, zaś skarżący nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 1267), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości m. in. przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Skarga oceniana w świetle powyższych kryteriów zasługuje na uwzględnienie. Zaskarżona decyzja została wydana w trybie wznowienia postępowania uregulowanym w Rozdziale 12 Działu II Kodeksu postępowania administracyjnego. Wyjaśnić należy, że wznowienie postępowania jest instytucją procesową stwarzającą prawną możliwość ponownego rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej zakończonej decyzją ostateczną, jeżeli postępowanie, w którym decyzję wydano, było dotknięte przynajmniej jedną z kwalifikowanych wad procesowych (przesłanek wznowienia), wyliczonych wyczerpująco w przepisach prawa procesowego. Zaznaczyć przy tym należy, że w związku z tym, że wznowienie postępowania stanowi odstępstwo od zasady trwałości decyzji ostatecznych, przesłanki wznowienia podlegają wykładni ścieśniającej. W uchwale siedmiu sędziów NSA z dnia 2 grudnia 2002 r. sygn. akt OPS 11/02 (ONSA 2003, z. 3, poz. 86) wskazano, że celem wznowionego postępowania jest ustalenie, czy postępowanie zwykłe było dotknięte określonymi wadami i usunięcie ewentualnych wadliwości zakończonego postępowania zwykłego, ustalenie, czy i w jakim zakresie wadliwość postępowania zwykłego wpłynęła na byt prawny decyzji ostatecznej wydanej w postępowaniu zwykłym, oraz w razie stwierdzenia określonej wadliwości decyzji dotychczasowej doprowadzenie do jej uchylenia i wydania nowej decyzji rozstrzygającej o istocie sprawy albo stwierdzenie, że decyzja dotychczasowa wydana została z określonym naruszeniem prawa. Decyzje wydane po wznowieniu postępowania dotyczą zatem w końcowym rezultacie bytu prawnego decyzji ostatecznych wydanych w postępowaniu zwykłym. Podnieść też należy, że wyrażona w art. 16 § 1 k.p.a. zasada trwałości decyzji ostatecznych powoduje, że istnienie przyczyny wznowieniowej musi zostać w postępowaniu wykazane w sposób nie budzący żadnych wątpliwości. Z postanowienia Prezesa ZUS z dnia [...] kwietnia 2023 r. wynika, że wznowienie postępowania w niniejszej sprawie nastąpiło z urzędu na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Zgodnie z tym przepisem w sprawie zakończonej decyzją ostateczną wznawia się postępowanie, jeżeli wyjdą na jaw istotne dla sprawy nowe okoliczności faktyczne lub nowe dowody istniejące w dniu wydania decyzji, nieznane organowi, który wydał decyzję. W postanowieniu tym ponadto organ wyjaśnił, że do ZUS w [...] wpłynęły nowe dowody, z których wynika, że od [...] października 2022 r. przedstawiciel ustawowy małoletnich otrzymuje stypendium socjalne, a ponadto od [...] marca 2023 r. podjął on zatrudnienie. Zgodnie z art. 149 § 2 postanowienie o wznowieniu stanowi podstawę przeprowadzenia postępowania przez właściwy organ co do przyczyn wznowienia oraz co do rozstrzygnięcia istoty sprawy. Przedmiotem tego postępowania jest: 1) ustalenie, czy postępowanie było dotknięte jedną z wad wymienionych w art. 145 § 1 i art. 145a, art. 145aa bądź 145b; 2) przeprowadzenie postępowania wyjaśniającego w celu rozpoznania i rozstrzygnięcia sprawy administracyjnej rozstrzygniętej decyzją ostateczną lub postanowieniem. Z treści przesłanki wznowienia postępowania określonej w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a., wynika że ujawnione okoliczności faktyczne lub dowody muszą charakteryzować się przymiotem nowości, mieć istotne znaczenie dla sprawy (wpływać na zmianę treści decyzji), istnieć w dniu wydania decyzji ostatecznej i być nieznane organowi wydającemu tę decyzję oraz stronie. Przez "nowe okoliczności faktyczne" należy rozumieć zdarzenia faktyczne, które miały miejsce przed wydaniem decyzji ostatecznej, a ujawnione zostały po jej wydaniu, przy czym, bez znaczenia pozostaje, dlaczego organ nie dysponował wiedzą o tych okolicznościach (por.: wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2004 r., sygn. akt FSK 170/04; LEX nr 143703). Ponadto "nową okoliczność istotną" w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. jest taką okoliczność, która mogła mieć wpływ na odmienne rozstrzygnięcie sprawy. Okoliczności te muszą mieć charakter prawotwórczy, z punktu widzenia znajdującego zastosowanie w sprawie przepisu prawa materialnego. Równocześnie taka "nowa, istotna okoliczność" musiała istnieć w dniu wydania decyzji ostatecznej i nie mogła być znana organowi, który wydał decyzję. W wyroku z dnia 26 kwietnia 2018 r., sygn. II OSK 1631/16 (LEX nr 2493404) Naczelny Sąd Administracyjny zauważył, że przez nowe istotne okoliczności dla sprawy w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. należy rozumieć tylko okoliczności o takim znaczeniu, że ich istnienie lub brak bezpośrednio wpływają na treść rozstrzygnięcia. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy przede wszystkim należy podnieść, że w uzasadnieniu wydanych w sprawie decyzji brak jest jakiejkolwiek oceny okoliczności, które organ uznał za nowe w sprawie w sprawie, tj. faktu otrzymywania przez skarżącego stypendium socjalnego w kwocie 1 700 zł oraz wynagrodzenia za pracę w kwocie 5 090 zł brutto, w kontekście tego, czy mogą one stanowić podstawę do wznowienia postępowania określoną w art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Organ pominął całkowicie analizę tego, czy okoliczności te istniały w dniu wydania decyzji z [...] grudnia 2022 r. Zauważyć zaś należy, że skarżący podjął zatrudnienie od [...] marca 2023 r. Na dzień wydania decyzji z dnia [...] grudnia 2022 r. nie mógł on zatem otrzymywać wynagrodzenia z tego tytułu. Nie mogła to zatem być nowa okoliczność w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. stanowiąca podstawę do wznowienia postępowania w przedmiotowej sprawie. Odnośnie zaś faktu otrzymywania przez skarżącego stypendium socjalnego w kwocie 1 700 zł wskazać należy, że nie jest wiadomym, kiedy dokładnie wypłacono skarżącemu środki z tego tytułu. Dołączona do akt sprawy kopia decyzji o jego przyznaniu nie jest oznaczona datą jej wydania. Z jej rozstrzygnięcia wynika, że stypendium zostało przyznane od października 2022 r. Ze znajdującego się w aktach oświadczenia skarżącego z dnia [...] stycznia 2023 r. wynika, że wypłata stypendium nastąpiła w grudniu 2022 r., jednakże skarżący nie wskazał konkretnej daty wypłaty. Nie jest więc jasne, czy na dzień wydania decyzji z [...] grudnia 2022 r. skarżący otrzymał już stypendium. Niezależnie od powyższego, o ile nawet wypłata stypendium nastąpiła przed wydaniem wskazanej wyżej decyzji, to organ winien ocenić, czy sama ta okoliczność uzasadnia jej uchylenie na podstawie art. 151 § 1 pkt 2 k.p.a. i wydanie nowego rozstrzygnięcia o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku. Fakt otrzymywania wynagrodzenia za prace tak jak już podniesiono wyżej nie mógł bowiem stanowić nowej okoliczności w rozumieniu art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Świadczenie w drodze wyjątku przyznawane jest na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku jest zatem brak niezbędnych środków utrzymania. Stąd też w tego rodzaju sprawach istotne jest ustalenia źródeł i wysokości otrzymywanych dochodów przez osobę wnioskującą o przyznanie przedmiotowego świadczenia. Zdaniem Sądu Prezes ZUS nie wykazał w niniejszej sprawie, że wystąpiła przesłanka uzasadniająca wznowienie postępowania administracyjnego na podstawie art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Natomiast brak istnienia przyczyny wznowieniowej tamuje możliwość badania prawidłowości decyzji ostatecznej, co do której wznowiono postępowanie. W ocenie Sądu, w sprawie doszło od naruszenia przepisów postepowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 151 § 1 pkt 2 w zw. z art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Organ przedwcześnie uchylił bowiem poprzednio wydaną decyzję i odmówił przyznania małoletnim świadczenia w drodze wyjątku. Uzasadnienia wydanych w sprawie decyzji nie spełniają przy tym wymogów określonych w art. 107 § 3 k.p.a. Uzasadnienia te skonstruowane są tak jakby organ rozstrzygał sprawę w trybie zwykłym, a nie w trybie wznowienia postępowania. Organ nie przedstawił bowiem żadnego wywodu odnośnie ustalonych w sprawie nowych okoliczności, jaki i nie dokonał ich oceny w kontekście art. 145 § 1 pkt 5 k.p.a. Wobec powyższego konieczne było uchylenie zaskarżonej decyzji jak i poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] kwietnia 2023 r. Ponowne rozpoznanie sprawy winno nastąpić z uwzględnieniem powyższych uwag. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a, orzekł, jak w sentencji wyroku.