II SA/Sz 595/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzena Iwankiewicz (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Patrycja Joanna Suwaj, Asesor WSA Krzysztof Szydłowski po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 12 września 2024 r. sprawy ze skargi W. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie z dnia 27 maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy M. z dnia 29 grudnia 2023 r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Koszalinie na rzecz skarżącego W. J. kwotę [...]([...]) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. Decyzją z dnia 29 grudnia 2023 r. Wójt Gminy M. odmówił W. J. (dalej zwany: skarżącym, wnioskodawcą) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. W uzasadnieniu decyzji organ powołał się na treść art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. 2023 poz. 390 ze zm.), zgodnie z którym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Organ uznał, że niepełnosprawność matki wnioskodawcy nie powstała przed 25 rokiem życia, a także brak podjęcia stałego zatrudnienia przez wnioskodawcę nie wynika ze sprawowanej opieki nad matką w związku z czym nie przysługuje mu świadczenie pielęgnacyjne na matkę. Od powyższej decyzji odwołanie do Samorządowego Kolegium Odwoławczego wniósł W. J. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika. W wyniku rozpatrzenia odwołania Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z dnia 27 maja 2024 r. [...] na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2024 r., poz. 572, dalej jako: "k.p.a."), art. 63 ust. 1, art. 63 ust. 2, art. 63 ust. 3 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U z 2023 r. poz. 1429), art. 17 ust. 1 b, art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm., dalej jako: "u.ś.r.") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Powyższe orzeczenia zostały wydane w następującym stanie faktycznym i prawnym: Wnioskiem z dnia 29 listopada 2023 r. W. J. zwrócił się do organu I instancji o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na mamę H. J., która legitymuje się orzeczeniem wydanym przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K., z dnia 20.06.2013 r., zgodnie z którym niezdolność do samodzielnej egzystencji istnieje od dnia 01.06.2013 r. i wydane jest na stałe. W dniu 13 grudnia 2023 r. został przeprowadzony wywiad środowiskowy z wnioskodawcą. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, iż Pan W. J. nie pracuje zawodowo, sprawuje opiekę nad niepełnosprawną matką, robi zakupy, ubiera ją, myje, przygotowuje posiłki. Prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z matką oraz braćmi. Wnioskodawca ma dwóch braci, z których jeden utracił prawo do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z zaniedbywaniem czynności związanych z opieką nad matką, nie pracuje zawodowo, drugi brat jest na rencie chorobowej i ma problem z poruszaniem się. Z przeprowadzonego wywiadu wynika, iż wnioskodawca sprawuje opiekę nad matką, wywiązuje się z ustaleń zawartych z pracownikiem socjalnym, dba o porządek i warunki pozwalające na zamieszkiwanie. Rodzina mieszka w domu rodzinnym, który wymaga generalnego remontu. Pan W. J. nie posiada stałego źródła dochodu, nie prowadzi gospodarstwa rolnego i nie prowadzi własnej działalności gospodarczej. Organ odwoławczy wskazał, że stosownie do treści art. 63 ust. 1 w/w ustawy o świadczeniu wspierającym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W związku ze złożeniem wniosku przez W. J. wniosku o świadczenie pielęgnacyjne przed dniem 1 stycznia 2024 r., jego wniosek podlegał rozpatrzeniu na zasadach określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Organ II instancji poddał krytyce stanowisko organu I instancji dotyczące stosowania wobec wnioskodawcy przesłanek określonych w art. 17 ust. 1b ww. ustawy wskazując, że przepis ten uznany przez Trybunał Konstytucyjny za niezgodny z prawem, od momentu jego uznania za niekonstytucyjny nie powinien być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Jednakże w ocenie Kolegium zachodzi druga przesłanka odmowna do przyznania wnioskowanego świadczenia mianowicie brak związku przyczynowego pomiędzy faktycznie sprawowaną opieką nad osoba jej wymagającą a niepodejmowaniem zatrudnia lub rezygnacją z zatrudnienia. Organ odwoławczy uznał, powołując się na ustalenia organu I instancji, że wnioskodawca był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w okresie od 16 września 2019 r. do 23 października 2023 r. natomiast jego matka jest uznawana za osobę trwale niezdolną do samodzielnej egzystencji od 1 czerwca 2013 r. na stałe zatem rezygnacja z zatrudnienia nie miała związku z opieką nad chorą matką, ponieważ gdyby tak było, wnioskodawca co najmniej od 2013 r. byłby zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny, a ponadto w 2023 r. nie podejmowałby zatrudnienia skutkującego podleganiem ubezpieczeniu społecznemu. Dalej organ stanął na stanowisku, że jeżeli wnioskodawca podjął takie zatrudnienie, oznacza to, że rozmiar oferowanej przez niego opieki i pomocy chorej matce, nie jest na tyle istotny by wykluczał w ogóle podjęcie pracy. Zdaniem organu rozmiar pomocy polegającej na robieniu zakupów, praniu, pomaganiu przy ubieraniu, doprowadzaniu do toalety, przygotowanie posiłków, pomoc przy poruszaniu się, załatwianie recept, nie mają w takiego nasilenia i natężenia, by wykluczone było podjęcie pracy przez wnioskodawcę. Stanowią one o pomocy chorej matce, ale część z tych czynności, takich jak robienie zakupów, przygotowywanie posiłków, załatwianie spraw urzędowych, sprzątanie, dotyczą każdych gospodarstw domowych, nie tylko tych, w których funkcjonują osoby chore i ich rodziny. W ocenie Kolegium, niepodejmowanie zatrudnienia przez wnioskodawcę nie pozostaje w związku przyczynowym ze sprawowaną opieką. Na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Szczecinie wniósł W. J. reprezentowany przez profesjonalnego pełnomocnika, który zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: - naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej przez skarżącego w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osoba legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniem konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Wobec powyższego zarzutu pełnomocnik wniósł o: - uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji Wójta [...] z dnia 29 grudnia 2023 r. i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ewentualnie przekazanie sprawy organowi I instancji do ponownego rozpoznania - zasądzenie na rzecz skarżącego kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstw procesowego, według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowej Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Szczecinie zważył, co następuje: Na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r. poz. 935– j.t.), dalej jako "p.p.s.a.", sprawa niniejsza została rozpoznana w składzie trzech sędziów w trybie uproszczonym, na posiedzeniu niejawnym. Zgodnie z art. 134 § 1 ww. ustawy, sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Dokonując kontroli zaskarżonego rozstrzygnięcia w oparciu o wyżej wskazane kryteria Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji zostały wydane z naruszeniem przepisów postępowania, a w konsekwencji doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a.). Powyższe obligowało Sąd wyłącznie do uchylenia wydanych decyzji, nie zaś rozstrzygnięcia o uprawnieniu strony, jak wnosi skarżący w skardze, co oznacza powrót sprawy na etap postępowania przed organem I instancji i obowiązek ponownego, merytorycznego rozpoznania wniosku strony skarżącej, zgodnie ze wskazaniami Sądu. Przedmiotem skargi w niniejszej sprawie uczyniono decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego, którą utrzymano w mocy decyzję Wójta Gminy M. odmawiającą przyznania stronie skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną matką. Na wstępie należy wskazać, że organ odwoławczy prawidłowo zastosował przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych bowiem stosownie do treści art. 63 ust. 1 ustawy o świadczeniu wspierającym, w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne i specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie zmienianej w art. 43 w brzmieniu dotychczasowym, do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. W związku ze złożeniem wniosku przez W. J. wniosku o świadczenie pielęgnacyjne przed dniem 1 stycznia 2024 r., jego wniosek podlegał rozpatrzeniu na zasadach określonych w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W pierwszej kolejności wskazać należy, że w świetle wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, przepis art. 17 ust. 1b u.ś.r. uznany został za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności. Skutkiem powyższego wyroku TK nie może wykluczyć prawa do świadczenia pielęgnacyjnego okoliczność powstania niepełnosprawności po ukończeniu 18 roku życia, względnie 25 roku życia, u osoby podlegającej opiece, w przypadku gdy wnioskodawca rezygnuje z pracy lub innej pracy zarobkowej. W związku z powyższym przepis ten nie mógł stanowić podstawy do odmowy przyznania przez organ I instancji wnioskowanego świadczenia w przedmiotowej sprawie, na co słusznie zwróciło uwagę Samorządowe Kolegium Odwoławcze. Przechodząc do rozważań wynikających z treści art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy należy stwierdzić, że okolicznością bezsporną jest to, że w dacie złożenia wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego skarżącego obciążał obowiązek alimentacyjny o jakim mowa w tym przepisie względem matki, legitymującej się wydanym 20 czerwca 2013 r. orzeczeniem wydanym przez Kasę Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w K., w którym zliczono H. J. do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji od 1.06.2013 r. Orzekające w sprawie organy I i II instancji – nie kwestionują sprawowania przez wnioskodawcę opieki nad matką. Kwestionowany jest przez organ odwoławczy zakres sprawowanej opieki oraz czas poświęcony na jej wykonanie. W ocenie Kolegium opieka sprawowana przez skarżącego sprowadza się do prowadzenia gospodarstwa domowego i czynności z tym związanych. Robienie zakupów, sprzątanie, przygotowywanie posiłków, pranie, pomoc przy poruszaniu się, wykup i podawanie leków, czy wożenie do lekarzy, wykonywane jest w każdej rodzinie, również pracującej zawodowo. Zdaniem organu czynności typowo pielęgnacyjne ( pomoc w zachowaniu higieny, ubraniu zaprowadzeniu do toalety itp.), które wymagają pomocy ze strony skarżącego nie wykluczają możliwości podjęcia przez niego pracy zawodowej a co za tym idzie rezygnacji z zatrudnienia. Zatem zdaniem organu odwoławczego odmowę przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należało oprzeć na braku związku przyczynowo - skutkowym między rezygnacją/niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia a sprawowaniem tej opieki. W ocenie Sądu, argumentacja ta w realiach niniejszej sprawy jawi się jako całkowicie nieuzasadniona, a przez to niemożliwa do zaakceptowania. Odnośnie wskazania jako przyczyny odmowy przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego braku (bezpośredniego) związku przyczynowo -skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez niego zatrudnienia, a sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką należy podkreślić, że wniosek ten został oparty na błędnej wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Z zawartej w nim normy prawnej wynika, że podstawowym warunkiem jaki musi spełnić osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne jest rezygnacja z pracy zarobkowej (lub traktowane równorzędnie niepodejmowanie jej) wynikająca z konieczności sprawowania opieki nad wymagającą jej bliską osobą niepełnosprawną. Przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego stanowi bowiem konsekwencję faktycznego braku możliwości podjęcia zatrudnienia (rezygnacji z niego) z powodu konieczności sprawowania opieki i nie może być traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Celem świadczenia pielęgnacyjnego jest udzielenie materialnego wsparcia osobom, które rezygnują z aktywności zawodowej aby opiekować się osobą niepełnosprawną. Stanowi więc ono rekompensatę za sprawowanie faktycznej opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, powodującej w konsekwencji niemożność wykonywania jakiejkolwiek pracy zarobkowej przez opiekuna. Jak wynika z powyższego, między rezygnacją z zatrudnienia lub z jego podjęcia a wykonywaniem opieki nad osobą wskazaną w art. 17 ust. 1 u.ś.r. musi rzeczywiście istnieć wyraźny i bezpośredni związek, jednak jego spełnienie podlega ocenie przez pryzmat daty wystąpienia z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Wynika to pośrednio z art. 24 ust. 2 u.ś.r., zgodnie z którym prawo do świadczeń rodzinnych (a więc i świadczenia pielęgnacyjnego) ustala się począwszy od miesiąca w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami. Art. 17 ust. 1 u.ś.r. nie zakreśla żadnych ram czasowych co do wykazania rezygnacji z zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania opieki (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2020 r. II SA/Łd 218/20 - LEX nr 3029117). Jest to świadczenie przyznawane na wniosek, od wnioskodawcy zależy więc, czy i w jakim czasie po wystąpieniu przesłanek do przyznania świadczenia o nie wystąpi. W okolicznościach sprawy wobec, powyższego, trudno jednak zaakceptować stanowisko Kolegium, które powołując się na ustalenia, "że wnioskodawca był zarejestrowany w Powiatowym Urzędzie Pracy w okresie od 16 września 2019 r. do 23 października 2023 r., a nadto ostatni okres zatrudnienia lub podlegania ubezpieczeniu społecznemu upłynął w roku 2023 r., w związku z czym powyższe dowody potwierdzają, że rezygnacja z zatrudnienia nie miała związku z opieką nad chorą matką, ponieważ gdyby tak było, wnioskodawca co najmniej od 2013 r. byłby zarejestrowany w urzędzie pracy jako bezrobotny, a ponadto w 2023 r. nie podejmowałby zatrudnienia skutkującego podleganiem ubezpieczeniu społecznemu. Jeżeli wnioskodawca podjął takie zatrudnienie, oznacza to, że rozmiar oferowanej przez niego opieki i pomocy chorej matce, nie jest na tyle istotny by wykluczał w ogóle podjęcie pracy przez W. J.. Jest to również potwierdzenie, że stan zdrowia jego matki nie stał na przeszkodzie podjęciu zatrudnienia w 2023 r." Jak już Sąd wcześniej wskazał to kiedy strona chce wystąpić z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego zależy od niej samej i okoliczności, które ją do tego skłaniają a związane z koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Przeprowadzony wywiad środowiskowy i jego ustalenia w zakresie sprawowanej opieki nie zostały podważone przez organy. W ocenie Sądu, logicznym wnioskiem jest, iż podjęcie przez skarżącego zatrudnienia, nawet w niepełnym wymiarze, wykluczyłby stan pełnej dyspozycyjności i jej możliwość reakcji (matka podczas wywiadu podała, że jak zraniła sobie głowę to syn opatrzył jej ranę), w razie ewentualnej potrzeby wykonania jakichkolwiek czynności opiekuńczych. Fakt, że wraz z matką skarżącego zamieszkują też jej pozostali synowie (jeden niepełnosprawny, drugi jest alkoholikiem) to jednak jak sama oświadczyła, nie może liczyć na ich pomoc. Sąd pragnie zwrócić uwagę, że ustawa o świadczeniach rodzinnych w przypadku gdy jest kilka osób zobowiązanych do alimentacji w jednakowym stopniu nie przewiduje pierwszeństwa względem przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego dla jednej z nich w możliwości wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego łącznie przez wszystkich zobowiązanych. Wynika z tego, że jeżeli jest kilka osób zobowiązanych w jednakowym stopniu do alimentacji, to można przyznać świadczenie jednej z nich, jeżeli tylko spełnia przewidziane prawem warunki. Z opisanych wyżej przyczyn skutkujących naruszeniem przez organ administracji przy rozstrzyganiu sprawy prawa materialnego (art. 17 ust. 1 u.ś.r.), które miało wpływ na wynik sprawy, wniesioną skargę należało uznać za uzasadnioną. W związku z tym niezbędne było uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ja decyzji organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a) w zw. z art. 135 p.p.s.a. O kosztach postepowania orzeczono na podstawie art. 200 p.p.s.a. Przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organ uwzględni powyższe rozważania wg. których wywiedzione przez niego przyczyny nie mogą stanowić podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku ze sprawowaną nad matką opieką.