II SA/Gl 550/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Dziuk, Sędziowie Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Nowak, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 3 października 2024 r. sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 14 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/654/2024/4445 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta W. z dnia 23 stycznia 2024 r. nr [...], 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 14 marca 2024 r. nr SKO.PSŚ/41.5/654/2024/4445, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania D. K. (dalej - Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Prezydenta M. S. (dalej - organ I instancji) z dnia 23 stycznia 2024 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Prezydent Miasta decyzją z dnia 23 stycznia 2024 r., po rozpoznaniu wniosku Skarżącej, odmówił przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką L. W.. Organ I instancji uznał, że zachodzą przeszkody dla przyznania świadczenia określone w art. 17 ust. 1 i 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 390 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Mianowicie w ocenie Prezydenta M. jednym z kryteriów uprawniających do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jest powstanie niepełnosprawności osoby wymagającej opieki przed ukończeniem przez tą osobę 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, a niepełnosprawność matki Skarżącej istnieje od 22 maja 2023 r., a więc powstała po ukończeniu przez nią 81 roku życia. Organ I instancji podniósł również, że matka Wnioskodawczyni jest osobą, która jest w stanie funkcjonować przez kilka godzin dziennie bez pomocy innej osoby i zakres sprawowanej nad nią opieki pozwala Skarżącej na podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Prezydent Miasta wskazał, że Wnioskodawczyni nie zrezygnowała z zatrudnienia, aby opiekować się matką, gdyż do 30 czerwca 2023 r. wykonywała pracę zawodową. W odwołaniu z dnia 7 lutego 2024 r. Skarżąca reprezentowana przez adwokata zanegowała rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Zarzuciła organowi I instancji: 1) obrazę art. 32 ust. 1 Konstytucji RP poprzez zróżnicowanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. ze względu na moment powstania niepełnosprawności, pomimo że przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. w sprawie o sygn. akt K 38/13 został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP; 2) obrazę przepisów prawa materialnego mającą wpływ na treść rozstrzygnięcia, tj.: – art. 17 ust. 1b u.ś.r. polegającą na stwierdzeniu, że wnioskowane świadczenie nie przysługuje z uwagi na wiek powstania niepełnosprawności u osoby potrzebującej opieki; – art. 17 ust. 1 u.ś.r. polegającą na stwierdzeniu, że w niniejszej sprawie zakres sprawowanej opieki pozwala Wnioskodawczyni na podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy; – art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. polegającą na stwierdzeniu, że czynności opiekuńcze wykonywane przez Wnioskodawczynię mogą być wykonywane również przez inne osoby wspólnie ze Skarżącą, z uwagi na posiadanie przez nią rodzeństwa; 3) mającą wpływ na treść rozstrzygnięcia obrazę przepisów postępowania, tj. przepisów art. 7 i art. 77 § 1 k.p.a. polegającą na wydaniu zaskarżanej decyzji w oparciu o wybiórcze, a nie kompleksowe ustalenia w zakresie wszelkich okoliczności faktycznych i prawnych sprawy, a w rezultacie niedążeniu do ustalenia przez organ I instancji prawdy obiektywnej. Kolegium nie przychylając się do argumentacji odwołania, decyzją z dnia 14 marca 2024 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. W motywach rozstrzygnięcia organ odwoławczy przedstawił stan faktyczny sprawy oraz obowiązujący stan prawny w zakresie świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium podzieliło ustalenia faktyczne dokonane przez organ I instancji. Jednocześnie organ odwoławczy podkreślił, że w świetle aktualnego orzecznictwa sądów administracyjnych, prezentowane do tej pory stanowisko Kolegium odnośnie art. 17 ust. 1b u.ś.r. uległo zmianie. Jak wynika z orzecznictwa, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Kolegium podzieliło natomiast stanowisko organu I instancji, iż zakres opieki jakiej wymaga matka Wnioskodawczyni nie był tego rodzaju, żeby wykluczał podjęcie przez nią zatrudnienia choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Wskazano, iż opieka ta powinna być tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiało by się odbyć ze szkodą dla niej. Tymczasem zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą oraz poszczególne czynności wykonywane przez nią nie są na tyle angażujące, aby nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia. Ograniczają się one bowiem jedynie do robienia zakupów, przygotowywania posiłków, pomocy w czynnościach higienicznych, załatwiania spraw urzędowych, sprzątania mieszkania, prania, zamawiania wizyt lekarskich oraz zakupu lekarstw. Z okoliczności sprawy wynika zatem, że Wnioskodawczyni nie musiała codziennie, czy całodobowo wykonywać względem matki takich zabiegów opiekuńczych, które wymagałyby jej stałej obecności i nieustannego zaangażowania. Mając na uwadze powyższe Kolegium zdecydowało o utrzymaniu w mocy decyzji organu I instancji. W skardze z dnia 2 kwietnia 2024 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zarzucił decyzji Kolegium: 1) naruszenie przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 7, art. 8 § 1, art. 77, art. 78 § 1, art. 80, art. 107 § 3 i art. 108 k.p.a. poprzez brak wszechstronnego rozpoznania materiału dowodowego, przeprowadzenie postępowania dowodowego w sposób stronniczy, niezebranie materiału dowodowego w sposób wyczerpujący, nieprawidłowe i niewystarczające uzasadnienie faktyczne decyzji; 2) naruszenie przez organ przepisów prawa materialnego, tj. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez błędną wykładnię i wskazanie, że zakres sprawowanej opieki pozwala Wnioskodawczyni na podjęcie pracy chociażby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a wykonywane czynności należą do czynności związanych z prawidłowym funkcjonowaniem rodziny i nie wymagają rezygnacji z zatrudnienia. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz decyzji ją poprzedzającej, a także zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm prawem przepisanych. Ponadto zawarto wniosek o wydanie orzeczenia na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym. W uzasadnieniu skargi podniesiono, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa jako przesłankę przyznania świadczenia nie tylko rezygnację z zatrudnienia, ale także niepodejmowanie zatrudnienia i obie te przesłanki traktuje jako równorzędne. Okoliczność, że Skarżąca nie była aktywna zawodowo przez szereg lat przed złożeniem wniosku, nie wyklucza zatem, co do zasady, przyznania świadczenia w związku z niepodejmowaniem zatrudnienia z uwagi na sprawowanie opieki. Zanegowano przy tym twierdzenie Kolegium jakoby Skarżąca zrezygnowała z zatrudnienia "już dawno", skoro nie podejmuje zatrudnienia od niespełna czterech miesięcy poprzedzających złożenie wniosku. Podkreślono także, iż opieka, o jakiej mowa w art. 17 ust 1 u.ś.r., nie dotyczy przy tym wyłącznie niezdolnej do samodzielnej egzystencji osoby leżącej. Nadto przez "stałą" opiekę nie można rozumieć opieki wykonywanej nieustannie przez 24 godziny na dobę, lecz ma to być opieka stała w sensie trwałości, zaś "długotrwała" w sensie rozciągłości w czasie, jako opieka nad niepełnosprawną osobą, której zakres wyznaczony jest niepełnosprawnością osoby wymagającej opieki, a więc koniecznością wykonywania czynności warunkujących egzystowanie tej osoby w warunkach godności człowieka. Opieka wykonywana przez Skarżącą nad niepełnosprawną matką jest zatem opieką stałą i długoterminową, sprawowaną w sposób ciągły i z taką częstotliwością, która stanowi przeszkodę do podjęcia pracy zarobkowej, choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy, a związek między niepodejmowaniem zatrudnienia przez Skarżącą a opieką nad niepełnosprawną matką jest bezpośredni i ścisły. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w G. zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Spór dotyczy wykładni art. 17 ust. 1 u.ś.r. Mianowicie organ odwoławczy utrzymał w mocy rozstrzygniecie pierwszoinstancyjne z uwagi na to, że Skarżąca – w jego ocenie – dysponuje możliwością podjęcia zatrudnienia. Umotywował to tym, że czynności, jakie wykonuje są czynnościami życia codziennego związanymi z normalnym funkcjonowaniem rodziny. Wywiódł ponadto z materiału dowodowego, że stan matki Skarżącej nie wymaga stałej obecności opiekuna i nieustannego jego zaangażowania. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z nim świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. określa przesłanki podmiotowe i przedmiotowe, które muszą zaistnieć, aby danej osobie mogło być przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Istotne przy tym jest to, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje osobom wymienionym w tym przepisie, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą w nim wskazaną. Nie jest ono przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym, ale za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Wypada w tym miejscu wskazać, iż samo posiadanie orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności (czy orzeczenia o niezdolności do samodzielnej egzystencji) nie przesądza automatycznie, że każdy, zajmujący się osobą legitymującą się takim orzeczeniem, sprawuje opiekę, która uniemożliwia zatrudnienie. Na tej samej zasadzie należy przyjąć, że orzeczenie to automatycznie nie oznacza istnienia związku przyczynowego pomiędzy rezygnacją z pracy, a sprawowaniem opieki nad bliską osobą niepełnosprawną. W tym kontekście należy stwierdzić, że niektóre czynności Skarżącej związane są z normalnym życiem dnia codziennego (sprzątanie, przygotowywanie posiłków, pranie, robienie zakupów itp.). Jednak nie można tracić z pola widzenia tego, że jej matka z racji na chorobę nie jest w stanie ich wykonywać (m.in. nie spożywa samodzielnie posiłków, nie pamięta o przyjęciu leków). Niezależnie do tego organ odwoławczy nie dostrzegł całego spektrum innego rodzaju czynności Wnioskodawczyni, które nie noszą cech czynności związanych z normalnym funkcjonowaniem rodziny. Mianowicie zwrócić należy uwagę, że matka Wnioskodawczyni ma zdiagnozowaną miażdżycę mózgu, demencję, depresję oraz stany lękowe. Z szczególności zwracają uwagę pierwsze dwie jednostki chorobowe. Osoba nimi dotknięta ma problemy z orientacją w czasie i przestrzeni, a także problemy z koncentracją i pamięcią. Ponadto taka osoba traci umiejętność właściwej oceny sytuacji i podejmowania decyzji. Zatem wymaga ona nieustannego "nadzoru" drugiej osoby. Znajduje to potwierdzenie w ustaleniach wywiadu środowiskowego. Otóż podniesiono w jego trakcie, że zachodzi potrzeba ciągłego monitorowania matki Skarżącej, aby ta nie opuściła miejsca zamieszkania. Pozbawienie matki Skarżącej stałej opieki ze strony jej córki wiązałoby się z koniecznością zamknięcia jej w pomieszczeniu i to odpowiednio zabezpieczonym (brak dostępu do urządzeń np. elektrycznych, czy gazowych). Wszystkie te okoliczności uzasadniają twierdzenie, że Skarżąca sprawuje opiekę stałą i długotrwałą. Tym samym oczywistym jest, że nie może ona podjąć zatrudnienia chociażby w ograniczonym zakresie bez uszczerbku dla matki, która wymaga jej wsparcia. Tym samym spełnione zostały przesłanki do przyznania Wnioskodawczyni świadczenia pielęgnacyjnego z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodzić się natomiast należy z Kolegium, że z racji na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, moment powstania niepełnosprawności, o którym mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r., nie stanowi relewantnej przesłanki prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (zob. wyrok NSA z dnia 23 listopada 2021 r. sygn. akt I OSK 786/21, Lex nr 3309547). Oznacza to, że kryterium czasu wystąpienia niepełnosprawności osoby wymagającej opieki nie ma jakiegokolwiek wpływu na prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Z tego też względu w ramach ponownie prowadzonego postępowania – w myśl art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 935 - dalej p.p.s.a.) - organ I instancji uwzględni stanowisko Sądu wyrażone w niniejszym uzasadnieniu. Organ będzie miał na uwadze, że stosownie do art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 7 lipca 2023 r. o świadczeniu wspierającym (Dz.U. z 2023 r. poz. 1429 z późn. zm. – dalej u.ś.w.) w sprawach o świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w u.ś.r. w brzmieniu dotychczasowym (Dz.U. z 2023 r. poz. 390, 658 i 852), do których prawo powstało do dnia 31 grudnia 2023 r., stosuje się przepisy dotychczasowe. Zdaniem Sądu – w składzie orzekającym w rozpatrywanej sprawie – ustalając zakres stosowania wskazanego przepisu przejściowego należy uwzględnić art. 24 ust. 2 u.ś.r. Zgodnie z tą regulacją prawo do świadczeń rodzinnych ustala się, począwszy od miesiąca, w którym wpłynął wniosek z prawidłowo wypełnionymi dokumentami, do końca okresu zasiłkowego. Zasadniczo zatem momentem uzyskania prawa do świadczenia rodzinnego (w rozpatrywanej sprawie – świadczenia pielęgnacyjnego) jest data złożenia wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W konsekwencji art. 63 ust. 1 u.ś.w. należy rozumieć w ten sposób, że w przypadku wniosku o świadczenie pielęgnacyjne złożono skutecznie przed dniem 1 stycznia 2024 r. (tj. przed wejściem w życie art. 43 pkt 4 lit. a u.ś.w. zamieniającego art. 17 u.ś.r.) organy rozpatrując ten wniosek po 1 stycznia 2024 r. zobowiązany jest ustalić i ocenić, czy wnioskodawca spełnia przesłanki do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego określone w przepisach u.ś.r. w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 2023 r. W przypadku spełnienia przez wnioskodawcę tych przesłanek organ winien wydać decyzję przyznającą to świadczenie, biorąc za podstawę przepisy u.ś.r. dotychczas obowiązujące. W razie zaś ustalenia, że przesłanki te nie są spełnione, art. 63 ust. 1 u.ś.w. nie znajdzie zastosowania, a tym samym organ winien rozpatrzyć wniosek na gruncie przepisów obowiązujących w dniu orzekania, tj. uwzględniając nowe brzmienie art. 17 u.ś.r. Wobec powyższego Sąd na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c w związku z art. 135 p.p.s.a. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. Zgodnie z art. 239 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a. nie ma obowiązku uiszczenia kosztów sądowych strona skarżąca działanie, bezczynność organu lub przewlekłe prowadzenie postępowania w sprawach z zakresu pomocy i opieki społecznej. Dlatego też o kosztach postępowania w kwocie [...] zł orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 § 2 p.p.s.a., zaliczając do nich wynagrodzenie adwokata w kwocie [...] zł, ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącej w tym zakresie i brakiem żądania Kolegium o przeprowadzenie rozprawy.