IV SA/Wr 199/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Tomasz Świetlikowski (sprawozdawca), Sędziowie: Asesor WSA Aneta Brzezińska, Sędzia WSA Anetta Makowska-Hrycyk, , po rozpoznaniu w Wydziale IV na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 19 listopada 2024 r. sprawy ze skargi J. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego we Wrocławiu z dnia 31 stycznia 2024 r. nr SKO.4532.18.2024 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę w całości. Przystępując do rozstrzygania, Sąd przyjął stan faktyczny i prawny sprawy jn. J. S. (dalej: wnioskodawczyni, autorka wniosku, strona, skarżąca) wystąpiła o przyznanie jej świadczenia pielęgnacyjnego w związku z rezygnacją/ niepodejmowaniem zatrudnienia (innej pracy zarobkowej) w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką (A. G.). Burmistrz Gminy Trzebnica (dalej: organ pierwszej instancji) wydał decyzję, w której odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. Uznał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2023 r., poz. 390 ze zm. - dalej: u.ś.r.), tj. niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała zbyt późno. Ocenił nadto, iż pomoc, którą wnioskodawczyni świadczy względem matki, nie wyklucza podjęcia przez nią zatrudnienia, czyli że nie zaistniała także przesłanka z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Od ww. decyzji strona wniosła odwołanie. Skarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze we Wrocławiu (dalej: Kolegium, SKO) utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Kolegium dostrzegło, że opiekę nad chorą matką strona sprawuje wspólnie z rodzeństwem, tj. siostrą, która przywozi jedzenie lub przyrządza posiłki na miejscu i bratem, który zaopatruje matkę w środki opatrunkowe, leki, pieluchomajtki, wozi matkę do lekarzy, robi zakupy i dokonuje wszelkich napraw w mieszkaniu. Ponadto, prace porządkowe wykonuje opiekunka w ramach usług opiekuńczych z ośrodka pomocy społecznej. Matka strony nie jest osobą leżącą, sama się myje, ubiera, porusza po mieszkaniu, potrzebuje tylko pomocy gdy korzysta z toalety. W zakres obowiązków strony, którymi dzieli się z siostrą i bratem, wchodzi: sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie, podawanie posiłków, jeżeli jest potrzeba - mycie, podawanie ubrania, jeżdżenie do lekarzy, robienie prania i przypominanie matce o lekach. SKO podkreśliło, że to sama strona oznajmiła, iż utrata przez nią pracy nie wiązała się z koniecznością opieki nad matką (szukała pracy i natrafiła na firmę, która pomaga w nabyciu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego). Zauważyło, iż strona przyznała, że od pięciu lat ma problem alkoholowy (po przeprowadzce do matki przerwała leczenie). Dodało, że w ocenie brata - ze względu na problem alkoholowy - strona nie jest w stanie sprostać obowiązkom związanym z opieką nad matką. W opinii Kolegium, zebrana w sprawie dokumentacja niewątpliwie dowodzi, że utrata przez stronę zatrudnienia nie była związana z opieką nad matką. Nadto, stan zdrowia matki strony oraz zakres pomocy, jaką uzyskuje ona od drugiej córki i syna, a także od opiekunki w ramach usług opiekuńczych, nie wymaga zaangażowania strony i nie wyklucza podjęcia przez nią zajęcia zarobkowego. Kolegium zaakcentowało, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jedynie na rzecz osoby, która daje rękojmię prawidłowego wykonywania obowiązków względem podopiecznego, czego w odniesieniu do strony nie sposób stwierdzić. Podsumowując SKO uznało, że w sprawie nie zaistniały przesłanki z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i dlatego decyzję organu pierwszej instancji należało utrzymać w mocy. Końcowo SKO orzekło - powołując się na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. (K 38/13) - że kryterium momentu powstania niepełnosprawności utraciło przymiot konstytucyjności, a skoro tak, to oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Tym samym oceniło, jako niezasadną, odmowę przyznania świadczenia z powołaniem się na przesłankę określoną w art. 17 ust. 1b u.ś.r. W skardze - reprezentowana przez adwokata - skarżąca zaskarżyła decyzję SKO w całości. Zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego przez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej, z uwagi na sprawowanie opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania/rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowani opieki nad osobą legitymizującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca wniosła o uchylenie obu decyzji. Uzasadniła swoje stanowisko. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wnioskowało o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu zważył, co następuje. Skarga okazała się nieuzasadniona. Po dokonaniu kontroli zaskarżonej decyzji, mając na uwadze stan faktyczny i prawny sprawy, sformułowane w skardze zarzuty i wspierające je argumenty, Sąd stwierdził, że nie wystąpiły podstawy do zakwestionowania stanowiska organu wyrażonego w tej decyzji. Decyzja ta znajduje bowiem podstawy w prawie materialnym, jej wydanie zaś poprzedziło postępowanie, w którym nie uchybiono regułom procesowym. Materialnoprawną podstawę skarżonego orzeczenia stanowi art. 17 ust. 1 u.ś.r. traktujący, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Sąd podziela pogląd, że brak jest podstaw do przyjęcia, iż samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności stanowi wystarczającą podstawę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Ustalenia związku między rezygnacją z zatrudnienia (niepodejmowaniem pracy) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, tj. ustalenia wymiaru faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy, nie można utożsamiać z oceną wskazań dotyczących osoby niepełnosprawnej, wynikających z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Ocena spełnienia przesłanki związku przyczynowo-skutkowego w danym przypadku wymaga ustalenia, czy rodzaj oraz ilość czynności z zakresu faktycznie sprawowanej opieki nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym, wykonywanych przez osobę ubiegającą się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, uniemożliwia tej osobie podjęcie i wykonywanie pracy zarobkowej. Opinia odnośnie charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia wynikającego z treści orzeczenia o niepełnosprawności. Nie kwestionując złego stanu zdrowia osoby niepełnosprawnej oraz konieczności jej wsparcia i udzielania pomocy przy niektórych czynnościach przez opiekuna (do czego jest on zobowiązany zgodnie z regulacjami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), należy podkreślić, że sam znaczny stopień niepełnosprawności (w tym przyznany na stałe), czy też sama niezdolność do samodzielnej egzystencji, jak i sama konieczność sprawowania opieki, czy też wykonywanie czynności stanowiących w istocie codzienną pomoc, nie stanowią w świetle art. 17 ust. 1 u.ś.r. samodzielnej podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Dla rozstrzygnięcia sprawy fundamentalne znaczenie ma zakres wykonywanych czynności i ich częstotliwość. W sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej (ciągłej) lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. To organ administracji ma obowiązek - rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - ustalić, czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) i sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym to organ musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. System świadczeń rodzinnych został tak pomyślany, aby rekompensować utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny wymuszającej rezygnację z zatrudnienia lub jego niepodejmowanie. Wnioskujący musi tym samym sprawować stałą opiekę nad osobą niepełnosprawną i być jej niezbędny w tak znacznym wymiarze, że w związku z tym rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, a między obiema tymi okolicznościami zachodzi bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za sprawowanie faktycznej opieki (do której członkowie rodziny są zobowiązani na podstawie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego), ale rekompensatą za utratę dochodów z powodu konieczności pielęgnacji członka rodziny i związaną z tym rezygnacją z zatrudnienia lub jego niepodejmowaniem. Sprawowana opieka winna zatem uniemożliwiać wykonywanie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej osobie ubiegającej się o świadczenie pielęgnacyjne. Sąd w składzie orzekającym w tej sprawie podziela pogląd wyrażony w innym wyroku tut. Sądu, że pojęcie opieki, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., utożsamiać należy ze stałą i bezpośrednią troską o zapewnienie osobie niepełnosprawnej realizacji jej podstawowych potrzeb życiowych i społecznych, których sama nie jest ona w stanie zrealizować, z uwagi na swoją niepełnosprawność. Opieka ta powinna być przy tym tak absorbująca, że podjęcie jakiejkolwiek aktywności zawodowej przez opiekuna musiałoby się odbyć ze szkodą dla niej (por. wyrok z 18 marca 2021 r., IV SA/Wr 51/21; CBOSA). Zdaniem Sądu, w sprawie przeprowadzono wystarczające postępowanie dowodowo-wyjaśniające w kontekście zakresu sprawowanej przez skarżącą opieki nad niepełnosprawną matką. Na podstawie ustaleń tego postępowania trzeba jednoznacznie stwierdzić, że przyczyną utraty przez stronę zatrudnienia i dalej powodem jego niepodejmowania nie jest bynajmniej konieczność sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką. Stosownie do ustaleń organu pierwszej instancji, potwierdzonych wywiadem środowiskowym przeprowadzonym 23 listopada 2023 r., strona wprowadziła się do matki 25 października 2023 r. Wcześniej mieszkała z mężem, z którym pozostaje w separacji. Opiekę nad matką strona sprawuje wspólnie z rodzeństwem, tj. siostrą, która przywozi jedzenie lub przyrządza posiłki na miejscu i bratem, który zaopatruje matkę w środki opatrunkowe, leki, pieluchomajtki, wozi do lekarzy, robi zakupy i dokonuje wszelkich napraw w mieszkaniu. Prace porządkowe w mieszkaniu matki strony wykonuje też opiekunka w ramach usług opiekuńczych z ośrodka pomocy społecznej. Matka strony nie jest obecnie osobą leżącą, sama się myje, ubiera, porusza po mieszkaniu, jednak potrzebuje pomocy przy korzystaniu z toalety. Z datowanego na 23 listopada 2023 r. oświadczenia strony wynika, że utrata przez nią zatrudnienia nie wiązała się bezpośrednio z koniecznością opieki nad matką (szukała pracy i natrafiła na firmę, która pomaga w nabyciu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego). W oświadczeniu tym strona podała, że w zakres jej obowiązków, którymi dzieli się z siostrą i bratem (drugi brat mieszka za granicą), wchodzi: sprzątanie, robienie zakupów, gotowanie, podawanie posiłków, jeżeli jest taka potrzeba - mycie, podawanie ubrania, jeżdżenie do lekarzy specjalistów, robienie prania i przypominanie matce o lekach. Strona przyznała, że od pięciu lat ma problem alkoholowy (leczyła się we W., jednak z powody przeprowadzki do matki do T. przerwała leczenie). W ocenie brata strony (oświadczenie z 23 listopada 2023 r.), strona - ze względu na problem alkoholowy - nie jest w stanie sprostać obowiązkom związanym z opieką nad matką. Według Sądu, zebrana w sprawie dokumentacja, w tym oświadczenie strony, jednoznacznie dowodzi, że utrata zatrudnienia i jego niepodejmowanie przez stronę nie jest (nie było) związane z opieką nad matką. Ponadto, stan zdrowia matki strony oraz zakres pomocy, jaką uzyskuje ona od drugiej córki i syna, a także od opiekunki w ramach usług opiekuńczych, nie wymaga zaangażowania strony i nie wyklucza podjęcia przez nią zajęcia zarobkowego. Sąd podziela pogląd SKO, że świadczenie pielęgnacyjne może być przyznane jedynie osobie, która daje rękojmię należytego wykonywania obowiązków względem podopiecznego, czego w odniesieniu do skarżącej - mającej problemy alkoholowe - nie sposób stwierdzić. Reasumując Sąd uznał, że skarżącej świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, gdyż nie spełnia on warunków z art. 17 ust. 1 u.ś.r., który to przepis został w sprawie - wbrew zarzutom skargi - prawidłowo zastosowany. Niezależnie od powyższego Sąd stwierdza, że Kolegium prawidłowo także uznało (wbrew stanowisku organu pierwszej instancji), że bez znaczenia dla wyniku sprawy pozostaje moment powstania u matki skarżącej niepełnosprawności. Kolegium uzasadniło swoje stanowisko, które Sąd w pełni podzielił. W tym stanie sprawy Sąd orzekł na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2024 r., poz. 935 ze zm.), jak w sentencji wyroku. Sąd rozpoznał sprawę na posiedzeniu niejawnym, w postępowaniu uproszczonym, stosownie do art. 119 pkt 2 tej ustawy.