II SA/Wa 1270/24

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Góraj, Sędzia WSA Ewa Radziszewska-Krupa, Asesor WSA Mateusz Rogala (spr.), , Protokolant specjalista Monika Gieroń, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 3 grudnia 2024 r. sprawy ze skargi małoletnich: I., M. i H. S. reprezentowanych przez przedstawiciela ustawowego H. S. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji z dnia [...] października 2023 r. nr [...] Zaskarżoną do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzją z dnia [...] maja 2024 r. nr [...] Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2024 r., poz. 572, powoływanej dalej jako k.p.a.), utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] października 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich: I. S., M. S. oraz H. S., w imieniu których działa przedstawiciel ustawowy – H. S., po zmarłym ojcu A. S.. W uzasadnieniu swojego rozstrzygnięcia organ podał, że przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2023 r., poz. 1251 ze zm.) jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Organ wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W związku z tym w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą, a następnie przez wnioskodawcę - członka rodziny osoby zmarłej. Prezes ZUS wskazał, że jak wynika z akt sprawy, wnioskodawczyni udokumentowała 5 lat, 6 miesięcy, 21 dni okresów składkowych i nieskładkowych ojca dzieci, który zmarł w wieku 47 lat. W 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowano 1 rok, 4 miesiące, 9 dni okresów składkowych, natomiast w 10-leciu przypadającym przed dniem śmierci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia na zasadach ogólnych - udokumentowano 2 lata, 4 miesiące, 8 dni okresów składkowych. Z posiadanej dokumentacji wynika, że w okresach od [...].02.2000 r. do [...].12.2003 r. od [...].08.2004 r. do [...].06.2017 r. ojciec dzieci nie wykonywał pracy ani innej działalności podlegającej opłacaniu składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia. Nie zostały również udokumentowane inne zdarzenia zewnętrzne, niezależne od woli ojca dziecka, których nie można było przewidzieć i którym nie można było zapobiec. Odnosząc się do podnoszonej przez stronę argumentacji, organ wyjaśnił, że wykonywanie pracy na podstawie umowy o dzieło, bez obowiązku odprowadzania składek na ubezpieczenie społeczne nie powoduje zaistnienia szczególnych okoliczności w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, które stanowią jedną z przesłanek przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Wykonywanie zatrudnienia w tej formie nie może być uznane za okoliczność szczególną, na której zaistnienie sam zainteresowany nie miał wpływu. Podejmowanie zatrudnienia bez ubezpieczenia jest świadomym wyborem osoby zainteresowanej, a tym samym nie może być uznane za okoliczność szczególną w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej. Organ podniósł ponadto, że przy rozpatrywaniu uprawnień do renty rodzinnej w drodze wyjątku ocenie podlegała również sytuacja materialna z tym, że nie stanowi ona jedynego kryterium przesądzającego o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku. Podnoszone trudne warunki materialne nie stanowią wystarczającego uzasadnienia do przyznania świadczenia w drodze wyjątku. H. S., działając w imieniu małoletnich: I. S., M. S. oraz H. S., wniosła na powyższą decyzję skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie w całości, o uchylenie decyzji I instancji oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Przedstawicielka ustawowa skarżących zarzuciła organowi naruszenie prawa materialnego, tj. art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, poprzez jego błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie polegające na niezasadnym przyjęciu, że nie została spełniona przesłanka w postaci szczególnych okoliczności do uzyskania świadczenia w drodze wyjątku - w sytuacji, gdy choroba nowotworowa ojca dzieci i spowodowana nią przedwczesna śmierć może stanowić szczególną okoliczność uprawniającą do uzyskania renty w drodze wyjątku - jako zdarzenie o charakterze zewnętrznym, obiektywnym i niezależnym od woli ubezpieczonego, mające bezpośredni wpływ na nieuzyskanie przez niego uprawnień rentowych w trybie zwykłym, a także na uzależnieniu możliwości przyznania świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego, podczas gdy przepis art. 83 ust. 1 ustawy nie uzależnia uprawnień do świadczenia w drodze wyjątku od długości stażu ubezpieczeniowego. Przedstawicielka ustawowa skarżących postawiła również zarzuty naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy tj. art. 7, art. 77 § 1, art. 80 i art. 107 § 3 k.p.a., poprzez: a) niedokonanie wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów w kontekście ustalenia, czy choroba nowotworowa ojca dzieci i spowodowana nią przedwczesna śmierć może stanowić szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; b) niedostateczne i niedokładne rozpatrzenie wszystkich okoliczności sprawy, a w szczególności pominięcie faktu, że w okresie ostatnich trzech lat przed śmiercią A. S. aktywnie prowadził działalność gospodarczą i odprowadzał składki na ubezpieczenie społeczne, pomimo stwierdzonej pod koniec 2018 r. choroby, starał się kontynuować pracę zawodową aż do ostatnich dni przed śmiercią w grudniu 2019 r., aby zapewnić utrzymanie rodzinie, w tym trójce małoletnich dzieci, a tym samym podjął wszelkie kroki w celu wypracowania stażu ubezpieczeniowego niezbędnego do zapewnienia renty rodzinnej w trybie zwykłym, co w świetle poglądów prezentowanych szeroko w orzecznictwie stanowić powinno istotne okoliczności w kontekście uznania spełnienia przesłanek do przyznania świadczenia w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS; c) niezbadanie przez organ sprawy z uwzględnieniem całokształtu okoliczności faktycznych, w tym poprzez całkowite pominięcie powołanych przez stronę skarżącą aspektów dotyczących sytuacji zawodowej ojca dzieci uzasadniających brak wypracowania stażu ubezpieczeniowego we wcześniejszym okresie życia; d) niedokonanie wszechstronnej i wyczerpującej oceny zebranych w sprawie dowodów, w szczególności dokumentacji przedłożonej przez stronę skarżącą w toku postępowania, na potwierdzenie powoływanych okoliczności; e) lakoniczne i szablonowe uzasadnienie decyzji w zakresie oceny okoliczności przedstawionych przez stronę skarżącą we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, w szczególności: skupienie się na okresach składkowych przed śmiercią ojca dzieci bez wskazania przyczyn, z powodu których innym okolicznościom i dowodom organ odmówił wiarygodności i mocy dowodowej, brak odniesienia się przez organ do okoliczności niniejszej sprawy, brak wskazania motywów, które uzasadniają w dostateczny sposób podjęte rozstrzygnięcie. W uzasadnieniu skargi przedstawicielka ustawowa skarżących podniosła, że organ całkowicie pominął istotną i podnoszoną przez nią okoliczność, iż ojciec dzieci prowadził zarejestrowaną działalność gospodarczą w okresie od maja 2017 r. do grudnia 2019 r. (a więc do ostatnich dni przed śmiercią), z tytułu której odprowadzane były składki na ubezpieczenie społeczne. Podkreśliła, że A. S. zachorował na chorobę nowotworową w 2018 r., będąc w wieku 46 lat i został uznany za całkowicie niezdolnego do pracy od dnia [...] października 2018 r., a więc w chwili, gdy był w pełni aktywny zawodowo. Pomimo przeszkód i trudności związanych z postępującą chorobą starał się kontynuować pracę zawodową, aby zapewnić utrzymanie rodzinie, w tym trójce małoletnich dzieci oraz podjął wszelkie kroki w celu wypracowania stażu ubezpieczeniowego niezbędnego do zapewnienia dla trójki swoich dzieci renty rodzinnej w trybie zwykłym. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie oraz o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, choć z innych przyczyn niż w niej wskazywane. Zaskarżona w niniejszej sprawie decyzja z dnia [...] maja 2024 r. utrzymała w mocy decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2023 r. odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich: I. S., M. S. oraz H. S.. Postępowanie administracyjne w tej sprawie zostało wszczęte wnioskiem złożonym przez H. S. – przedstawicielkę ustawową małoletnich dzieci, który wpłynął do organu w dniu [...] sierpnia 2022 r. (k. 30 akt administracyjnych). W toku tego postępowania organ ustalał w pierwszej kolejności spełnienie przesłanek wskazanych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS przez zmarłego ojca dzieci i uznał, że w tej sprawie nie wystąpiła przesłanka szczególnych okoliczności, wskutek których zmarły ojciec dzieci nie uzyskał prawa do świadczeń w trybie zwykłym. Należy jednak zauważyć, że przedstawicielka ustawowa skarżących zwracała się już uprzednio do organu o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku w dniu [...] września 2020 r. (wniosek - k. 16 akt administracyjnych). Po rozpatrzeniu tego wniosku organ wydał w dniu [...] października 2020 r. decyzję odmawiającą przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku dla małoletnich: I. S., M. S. oraz H. S. po zmarłym ojcu A. S.. Jak wynika z uzasadnienia wydanej w niniejszej sprawie decyzji z dnia [...] października 2023 r., ustalony przez organ stan faktyczny, stanowiący podstawę rozstrzygnięcia nie zmienił się co do istotnych okoliczności w stosunku do stanu faktycznego będącego podstawą wydania przez organ decyzji z dnia [...] października 2020 r. Powyższe oznacza, że wydając decyzję z dnia [...] października 2023 r. organ wydał rozstrzygnięcie w sprawie, która została już zakończona inną decyzją ostateczną. Zgodnie zaś z art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. taka okoliczność (powaga rzeczy osądzonej) stanowi kwalifikowaną wadę, która skutkuje koniecznością stwierdzenia nieważności obarczonej nią decyzji. Okoliczność, czy powaga rzeczy osądzonej w danym przypadku występuje, wymaga ustalenia tożsamości porównywanych spraw pod względem podmiotowym oraz przedmiotowym. Tożsamość podmiotowa ma miejsce wtedy, gdy w sprawie występują te same strony, co w niniejszej sprawie bezspornie miało miejsce, bowiem obydwa wnioski do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych złożyli reprezentowani przez H. S. małoletni: I. S., M. S. oraz H. S.. Natomiast tożsamość w zakresie przedmiotu sprawy występuje, gdy dotyczy ona tego samego przedmiotu i tego samego stanu prawnego w niezmienionym stanie faktycznym tej sprawy. Przy czym przez stan faktyczny sprawy należy rozumieć, stan faktyczny mający znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, a więc mieszczący się w ramach hipotezy normy prawnej, która stanowiła podstawę do rozstrzygnięcia sprawy zakończonej decyzją ostateczną. W ocenie Sądu, w niniejszej sprawie zaistniała również tak rozumiana tożsamość przedmiotowa. H. S. w obydwu wnioskach zwróciła się do organu o przyznanie jej małoletnim dzieciom renty rodzinnej w drodze wyjątku na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Organ wydając zarówno decyzję z dnia [...] października 2020 r., jak i decyzję z dnia [...] października 2023 r, wziął pod uwagę te same okoliczności, tj. długość wypracowanego przez ojca dzieci okresu składkowego i nieskładkowego oraz niewystąpienie szczególnych okoliczności skutkujących nieuzyskaniem prawa do świadczenia w trybie zwykłym. We wniosku z dnia [...] sierpnia 2023 r. nie podano z kolei żadnych okoliczności przemawiających za ponownym badaniem przez Prezesa ZUS sprawy w kontekście przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Samo powołanie się przez wnioskodawczynię, że zmarły ojciec wykonywał umowy o dzieło nie może być uznane za nową okoliczność, istotną z punktu widzenia rozstrzygnięcia sprawy, która nie była brana pod uwagę przez organ wydający decyzję z dnia [...] października 2020 r. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał wszak, że "przez pojęcie szczególnych okoliczności rozumie się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia". Na tak rozumiane nowe szczególne okoliczności strona w kolejnym wniosku o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku się nie powołała. W tej sytuacji należało stwierdzić, że okoliczności, na które powoływała się przedstawicielka ustawowa małoletnich w kolejnym wniosku zostały już wzięte pod uwagę w postępowaniu zakończonym decyzją ostateczną z dnia [...] października 2020 r. Nie stanowią one nowych, istotnych okoliczności, które należałoby wyjaśnić i które mogłyby spowodować wydanie innej w swej istocie decyzji niż ww. decyzja ostateczna. Wydanie w niniejszej sprawie decyzji administracyjnej, w której doszło do ponownej oceny, czy A. S. spełnia przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, skutkuje tym, że decyzja ta obarczona jest wadą wskazaną w art. 156 § 1 pkt 3 k.p.a. dającą podstawę do stwierdzenia jej nieważności. Stwierdzenie tego rodzaju wady obligowało Sąd do stwierdzenia nieważności obydwu wydanych w sprawie decyzji niezależnie od podnoszonych w skardze zarzutów. Biorąc wszystkie powyższe okoliczności pod uwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 w zw. z art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2023 r., poz. 1634 ze zm.), orzekł jak w sentencji.