II SA/Gl 1127/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Wojciech Gapiński (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Krzysztof Nowak, Sędzia WSA Renata Siudyka, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 26 października 2023 r. sprawy ze skargi K. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 12 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1168/2023/9705 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach (dalej – organ odwoławczy, Kolegium) decyzją z dnia 12 maja 2023 r. nr SKO.PSŚ/41.5/1168/2023/9705, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 775 z późn. zm. - dalej k.p.a.), po rozpoznaniu odwołania K. J. (dalej – Skarżąca, Wnioskodawczyni), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy L. (dalej – organ I instancji) z dnia 27 marca 2023 r. nr [...] odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Przedmiotowa decyzja zapadła w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wójt Gminy decyzją z dnia 22 kwietnia 2022 r. odmówił Wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem K. S. Uzasadniając negatywne rozstrzygnięcie organ I instancji powołał się na art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 z późn. zm. - dalej u.ś.r.). Stwierdził bowiem, że skoro ojciec Skarżącej pozostaje w związku małżeńskim, to jego żona w pierwszej kolejności zobowiązania jest do opieki nad nim. Tym samym jej obowiązek alimentacyjny wyprzedza obowiązek alimentacyjny Wnioskodawczyni, co stanowi przeszkodę w przyznaniu jej świadczenia. Zaznaczono, że żona osoby wymagającej opieki nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez polski organ. Stanowisko to zostało podtrzymane przez Kolegium w decyzji z dnia 2 czerwca 2022 r. nr SKO.PSŚ.41.5/1548/2022/7898/LZ. WSA w Gliwicach uwzględniając skargę Wnioskodawczyni wyrokiem z dnia 21 października 2022 r. uchylił decyzję Kolegium z dnia 2 czerwca 2022 r. oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Sąd wyjaśnił, że brak potwierdzenia stanu zdrowia matki Skarżącej i zarazem żony osoby wymagającej opieki stosownym orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie może jeszcze przesądzać, że umożliwia on sprawowanie opieki nad mężem, a tym samym uniemożliwia ubieganie się o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego przez Skarżącą jako córkę osoby wymagającej opieki. W międzyczasie żona osoby wymagającej opieki uzyskała w dniu 23 czerwca 2022 r. orzeczenie o niepełnosprawności wydane przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w W. do dnia 30 czerwca 2023 r. Kolejną decyzją z dnia 27 marca 2023 r. organ I instancji ponownie odmówił Wnioskodawczyni prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu Wójt Gminy stanął na stanowisku, że opieka nad ojcem nie wymaga od Skarżącej rezygnacji z zatrudnienia. Opierając się na ustaleniach wywiadu środowiskowego wskazał, że jej ojciec jest osobą sprawną ruchowo oraz intelektualnie. Ponadto jest w stanie samodzielnie wykonywać czynności życia codziennego, np. samodzielnie się porusza, ubiera, myje, spożywa posiłki, wychodzi z domu. Zwrócono również uwagę, że jego małżonka pomimo orzeczonej niepełnosprawności jest zdolna do wspomagania swojego męża. Zatem – w ocenie Wójta Gminy – wsparcie ojca w pozostałym zakresie nie koliduje z możliwością podjęcia zatrudnienia. Jednocześnie wskazano, że Skarżąca pracowała jedynie w latach 2005 – 2009. Od 2010 r., jak sama oświadczyła, zajmuje się wychowaniem dzieci, gdyż mąż "pracuje w delegacji". Organ I instancji podniósł także, że Wnioskodawczyni posiada status rolnika, co oznacza, że nie został spełniony warunek rezygnacji z zatrudnienia. W odwołaniu z dnia 5 kwietnia 2023 r. pełnomocnik Skarżącej zarzucił rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnemu naruszenie: – przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. i niezasadne uznanie, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z zatrudnienia a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym ojcem; – przepisów prawa materialnego, przez błędną wykładnię art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z art. 6, art. 7, art. 8, art. 77 i art. 80 k.p.a. polegającą na pominięciu celów ustawy i przyjęciu, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą nie wymaga rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej pomimo, że osoba nad którą sprawuje opiekę została zaliczona do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe i jest niezdolny do samodzielnej egzystencji; – przepisów postępowania, które miało wpływ na wynik sprawy przez błędną wykładnię, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77 i art. 80 k.p.a. w związku z art. 107 § 3 k.p.a. przez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego i uznanie za niewiarygodne oświadczenie Skarżącej odnośnie zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej. Kolegium decyzją z dnia 12 maja 2023 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie pierwszoinstancyjne. Argumentując swoje stanowisko SKO wskazało po pierwsze, że Skarżąca będąc rolnikiem nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego. Podkreśliło, że ciężar wykazania faktu zaprzestania prowadzenia działalności rolniczej ciąży na rolniku, a jego oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. podlega ocenie jako dowód na zasadach ogólnych. Zwróciło również uwagę, że następstwem złożenia oświadczenia o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa jest utrata statusu osoby objętej ubezpieczeniem społecznym rolników. Tymczasem według informacji uzyskanej z KRUS-u Wnioskodawczyni podlega owemu ubezpieczeniu od 3 marca 2017 r. do chwili obecnej. Po drugie, zdaniem Kolegium, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rezygnacją, czy też niepodejmowaniem zatrudnienia a opieką nad ojcem. SKO twierdzi, że zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą oraz poszczególne czynności wykonywane przez nią nie są na tyle angażujące, aby nie mogła podjąć choćby częściowego zatrudnienia. Ograniczają się one bowiem w głównej mierze do wspomagania ojca w czynnościach życia codziennego, a tym samym nie mogą stanowić o realizacji stałej lub długotrwałej opiece. W skardze z dnia 14 czerwca 2023 r., wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach, pełnomocnik Wnioskodawczyni zarzucił decyzji Kolegium naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: – art. 17 ust. 1 w związku z art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. poprzez niezasadne uznanie, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego; – art. 17 ust. 1 pkt 4 w związku z art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez niezasadne uznanie, że Skarżąca nie jest uprawniona do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż nie ma związku między rezygnacją przez nią z prowadzenia działalności rolniczej, a sprawowaną opieką nad niepełnosprawnym ojcem. Wobec tych zarzutów pełnomocnik Skarżącej wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania sądowego, w tym kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. W motywach skargi pełnomocnik podniósł, że organ dokonał nie tylko błędnej, ale i dowolnej oceny dowodów. Stwierdził bowiem, że skoro Skarżąca złożyła oświadczenie pod rygorem odpowiedzialności karnej, iż zaprzestała prowadzenia działalności rolniczej, a brak jest jakichkolwiek dowodów, które by temu przeczyły, to brak jest podstaw do odmawiania jej świadczenia. Dodał ponadto, że sam fakt opłacania składek KRSU nie oznacza automatycznie, iż Skarżącą taką działalność prowadzi, tym bardziej gdy zajmuje się stale swoim niepełnosprawnym ojcem. Pełnomocnik zanegował również stanowisko organu, iż nie zachodzi związek pomiędzy rezygnacją przez Wnioskodawczynię z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a opieką nad ojcem. Podkreślił bowiem, że Skarżąca złożyła oświadczenie o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej. Organ odwoławczy w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko oraz argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 17b ust. 1 pkt 1 u.ś.r. Zgodnie z nim w przypadku, gdy o świadczenie pielęgnacyjne ubiegają się rolnicy świadczenie to przysługuje w przypadku zaprzestania prowadzenia przez nich gospodarstwa rolnego. Analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że przesłanka pozwalająca na przyznanie rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego nie opiera się o domniemanie prowadzenia gospodarstwa rolnego, lecz wynika z rzeczywistego stanu rzeczy. Podkreślenia wymaga, że ciężar dowodu wykazania tego faktu ciąży na rolniku (zob. wyrok NSA z dnia 30 października 2020 r. sygn. akt I OSK 1273/20, Lex nr 3090598). Ustawodawca ściśle określił, jaki rodzaj dowodu będzie służyć temu celowi. Takim środkiem dowodowym, podlegającym ocenie na zasadach ogólnych, jest oświadczenie składane w trybie art. 17b ust. 2 u.ś.r. pod rygorem odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Zauważyć należy, że składający oświadczenie jest obowiązany do zawarcia w nim klauzuli następującej treści: "Jestem świadomy odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia". Jak zaznaczył ustawodawca, klauzula ta zastępuje pouczenie organu o odpowiedzialności karnej za składanie fałszywych zeznań. Skoro więc oświadczenie rolnika o zaprzestaniu prowadzenia gospodarstwa rolnego stanowi dowód w sprawie, to oczywistym jest, że podstawowym obowiązkiem organu jest ocena tego dowodu na zasadach ogólnych zgodnie z obowiązującymi w tym zakresie regułami procesowymi zdefiniowanymi w przepisach art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Wobec powyższego prawidłowo postąpiły organy obu instancji dokonując w tym zakresie ustaleń i poddając ocenie wspomniane oświadczenie Skarżącej złożone w dniu 28 lutego 2023 r. Wnioskodawczyni we wspomnianym oświadczeniu oznajmiła, że jest rolnikiem, a także, że zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego od dnia 17 lutego 2022 r. Twierdzeniom Skarżącej przeczą jednak informacje pozyskane przez organ I instancji z KRUS-u Placówki Terenowej R. (pismo z dnia 3 marca 2023 r.). Mianowicie KRUS wskazał, że Skarżąca podlega ubezpieczeniu społecznemu rolników od dnia 3 marca 2017 r. (składki zostały opłacone za okres od marca 2017 r. do marca 2023 r.). Stwierdzono również, że Skarżąca nie złożyła do organu ubezpieczeniowego informacji o zaprzestaniu prowadzenia działalności rolniczej. Zasadnie zatem przyjęły organy, że skoro Wnioskodawczyni wciąż podlega z mocy ustawy ubezpieczeniu społecznemu rolników, to tym samym nie można przyjąć, aby zaprzestała prowadzenia gospodarstwa rolnego. W konsekwencji tego zaistniała przesłanka negatywna dla przyznania Skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Niezależnie od powyższego podnieść należy, że w myśl art. 17b ust. 1 u.ś..r. podstawową przesłanką przyznania rolnikowi świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego, w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Między rezygnacją z prowadzenia gospodarstwa rolnego, a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną, istnieć musi bezpośredni związek, co oznacza, że rezygnacja z prowadzenia gospodarstwa rolnego podyktowana musi być właśnie sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. W postępowaniu prowadzonym w przedmiocie ustalenia świadczenia pielęgnacyjnego organ administracji winien ustalić, czy starający się oświadczenie opiekun (wnioskodawca) jest zdolny do pracy i czy wyłączną przyczyną rezygnacji z zatrudnienia jest konieczność sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Opieka ta bowiem musi stanowić oczywistą przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, tj. w realiach tej sprawy, musi powodować faktyczny brak możliwości prowadzenia gospodarstwa rolnego. Związek między rezygnacją z pracy bądź niepodejmowaniem zatrudnienia (lub zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego) przez wnioskodawcę, a sprawowaną przez niego opieką nad osobą niepełnosprawną, musi być bezpośredni i ścisły. Na gruncie kontrolowanej sprawy dowiedziono, że nawet przy założeniu, że doszło do zaprzestania prowadzenia gospodarstwa rolnego (co nie miało miejsca), nie można przyjąć aby pomiędzy tą okolicznością a opieką nad ojcem zachodził bezpośredni związek przyczynowo-skutkowy. Inaczej rzecz ujmując, trafne jest stwierdzenie, że zakres opieki sprawowanej przez Skarżącą nad ojcem nie uzasadnia twierdzenia, że z tego względu niemożliwym jest prowadzenie gospodarstwa rolnego. Wypada w tym miejscu wskazać, iż przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r. w żaden sposób nie precyzuje pojęcia opieki, ani jakich wykonywanych czynności ona dotyczy. Ustawodawca nie posłużył się bowiem jakimkolwiek twierdzeniem konkretyzującym zakres lub charakter sprawowanej opieki. Co istotne nie określił, aby opieka musiała być stała, rozumiana pod pojęciem opieki całodobowej. Istota świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje bowiem, iż w powyższym przepisie chodzi raczej o ustawiczną opiekę sprawowaną nad osobą niepełnosprawną, a punkt ciężkości w tym zakresie tkwi w stałości opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Powyższe oznacza, że opieka powinna być sprawowana codziennie. Nadto opiekun musi pozostawać do dyspozycji podopiecznego - udzielając pomocy oraz wykazując ciągłą gotowość niesienia tej pomocy. Sprawowanie tego rodzaju opieki nie musi oznaczać, że podopieczny nie może podejmować adekwatnych dla swego stanu zdrowia aktywności, a opiekun musi wykonywać swoje obowiązki bez przerwy, oraz że powinien zamieszkiwać ze swoim podopiecznym (zob. wyrok WSA w Łodzi z dnia 9 czerwca 2022 r. sygn. akt II SA/Łd 196/22, Lex nr 3358069). Wskazać w tym miejscu wypadnie, iż nie zawsze jednak ustalenie znacznego stopnia niepełnosprawności automatycznie pozwala przyjąć, że osoba niepełnosprawna wymaga opieki w takim rozmiarze, który uniemożliwia opiekunowi podjęcie aktywności zawodowej nawet w niepełnym wymiarze czasu pracy. Opieka rozumiana przez pryzmat art. 17 ust. 1 u.ś.r., w sposób oczywisty winna jednak stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej. Powyższe oznacza, że warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest bezpośredni i ścisły związek między rezygnacją z zatrudnienia lub niepodejmowaniem go przez opiekuna, a sprawowaną opieką (zob. wyrok NSA z dnia 21 kwietnia 2022 r. sygn. akt I OSK 1333/21, Lex nr 3349289). Zdaniem Sądu, organ wyprowadził trafną konstatację, że taki związek przyczynowo-skutkowy w niniejszej sprawie nie zachodzi, a sprawowana przez Skarżącą opieka pozbawiona jest takich znamion, które by uniemożliwiały zatrudnienie jej choćby w częściowym wymiarze czasu pracy, czy też prowadzenie gospodarstwa rolnego. Materiał dowodowy, a w szczególności wywiad środowiskowy z dnia 9 marca 2023 r., wskazuje, iż ojciec Skarżącej, mimo stwierdzonej choroby, jest osobą sprawną ruchowo oraz intelektualnie. Wbrew twierdzeniom Wnioskodawczyni jest on na tyle sprawny, aby samodzielnie ubrać się i dokonać czynności z zakresu higieny osobistej. Ponadto nie jest kwestionowane, że porusza się on nie tylko po domu, ale także po podwórku, a w towarzystwie kolegi chodzi także do sklepu. Jednym słowem wymaga on wsparcia tylko przy niektórych czynnościach życia codziennego. Takie czynności jak: przygotowywanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów, dowóz do lekarza, zakup lekarstw, czyli czynności typowe dla prowadzenia każdego gospodarstwa domowego (pranie, sprzątanie, zakupy) nie mogą być uznane za czynności, które wymagają pełnej dyspozycyjności Skarżącej. Nie absorbują one na tyle, by należało zapewnić podopiecznemu ciągłą obecność, czy też nieustający nadzór ze strony Skarżącej. Wymienione powyżej czynności mogą być bowiem wykonywane z pewnym wyprzedzeniem czasowym lub też stanowią zasadniczo czynności związane z codziennym prowadzeniem każdego gospodarstwa domowego i nie mogą usprawiedliwiać niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Nie sposób nie wspomnieć, że ojciec Skarżącej zamieszkuje z małżonką, która wprawdzie również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jednak brak jest informacji, aby wymagała ona wsparcia. Zatem jest w stanie powiadomić lekarza o sytuacji, gdyby jej mąż wymagał pomocy w przypadku ataku padaczki, na którą cierpi. Wskazano, że okresowo wyjeżdża ona do [...], gdzie otrzymuje emeryturę oraz korzysta z opieki zdrowotnej, jednak nie zostało to w jakikolwiek sposób udokumentowane przez Skarżącą. W trakcie wywiadu środowiskowego osoba ta oznajmiła ponadto, że samodzielnie przygotowuje dla siebie posiłki, z kolei posiłki mężowi mają być przynoszone przez córkę. Jednocześnie brak jest wyjaśnienia, czym jest to powodowane, że mąż nie spożywa posiłków przygotowywanych przez żonę. Dlatego też poddać należy pod wątpliwość to, że Skarżąca zapewnia posiłki swemu ojcu. Powyższe okoliczności jednoznacznie wskazują na brak związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia, czy też zaprzestaniem prowadzenia gospodarstwa rolnego a sprawowaną opieką, co jak już wskazano powyżej, stanowi negatywną przesłankę do przyznania wnioskowanego świadczenia. Wobec powyższego Sąd nie dopatrzył się naruszenia art. 17 ust. 1 oraz art. 17b ust. 1 u.ś.r., jak również uchybień proceduralnych. W tej sytuacji skarga jako nieuzasadniona podlegała oddaleniu na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 1634 z późn. zm. - dalej p.p.s.a.). Na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym, a to w związku z wnioskiem Skarżącej i brakiem żądania Kolegium o przeprowadzenie rozprawy.