II SA/Wa 1718/20

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas, Sędzia WSA Andrzej Wieczorek (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 19 kwietnia 2021 r. sprawy ze skargi I. W. na postanowienie Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych z dnia [...] sierpnia 2020 r., nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego 1. uchyla zaskarżone postanowienie, 2. zasądza od Prezesa Urzędu Ochrony Danych Osobowych na rzecz I. W. kwotę 100 zł ( słownie: sto złotych), tytułem zwrotu kosztów postępowania. Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych (dalej organ/Prezes UODO) postanowieniem z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] po rozpoznaniu wniosku Pana I. W. (dalej skarżący) z dnia [...] września 2017 r. w przedmiocie przetwarzania danych osobowych przez Instytut Pamięci Narodowej - Komisję Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (dalej IPN) odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie zamieszczenia danych osobowych skarżącego na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Skarżący pismem z dnia [...] września 2017 r. wnosił o nakazanie IPN usunięcia uchybień w procesie przetwarzania jego danych osobowych poprzez ich usunięcie z publicznego katalogu oraz nałożenie administracyjnej kary pieniężnej na IPN. Wskazał, że Biuro Lustracyjne Instytutu Pamięci Narodowej na stronie internetowej Biuletyn Informacji Publicznej "Katalog pracowników, funkcjonariuszy, żołnierzy organów bezpieczeństwa państwa - art. 52a pkt. 6 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U.2016.1575 j.t.)" opublikowało jego dane osobowe bez dostatecznej podstawy faktycznej sprzecznie z zapisami ustawy. Wskazał, że wobec publicznego pomówienia skarżącego przez Instytut Pamięci Narodowej o służbę w organach bezpieczeństwa państwa PRL w dniu [...] września 2017 r. złożył oświadczenie lustracyjne do Sądu Okręgowego w [...], wraz z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania lustracyjnego, w którym oświadczył, że nie pracował, nie pełnił służby ani nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa PRL. Wyrokiem sygn. akt [...] ([...]) z dnia [...] czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy w [...] stwierdził, że oświadczenie lustracyjne skarżącego jest zgodne z prawdą. Prokurator Oddziałowego Biura Lustracyjnego w [...] wniósł apelację, którą rozpatrzył Sąd Apelacyjny w [...] i wyrokiem sygn. akt [...] z dnia [...] września 2019 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji (odpis wyroku w aktach sprawy). Podkreślił, że forma w jakiej publikowany jest katalog funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa, w szczególności informacje jakie są wskazane w jego treści, nie uwzględniają jego sytuacji, kiedy najpierw był posądzony o służbę w organach bezpieczeństwa państwa PRL, a następnie pozytywnie zlustrowany. Wskazał, że postępowanie lustracyjne (autolustracja), któremu się poddał jest jedyną procedurą, która umożliwia oczyszczenie się z zarzutu służby lub pracy w organach bezpieczeństwa PRL. Jego zdaniem umieszczenie w publicznym katalogu funkcjonariuszy organów bezpieczeństwa PRL jego danych osobowych, kiedy zgodnie z wyrokiem autolustracyjnym nie był funkcjonariuszem tych organów i nie pełnił w nich służby, nie leży w interesie publicznym oraz nie chroni praw i wolności innych osób. Wskazał, że skoro w ustawie lustracyjnej brak jednoznacznej regulacji umożliwiającej usunięcie informacji nieprawdziwych, to taką podstawę należy upatrywać w treści art. 20 ust. 5 ustawy lustracyjnej, który umożliwia wszczęcie postępowania autolustracyjnego. Organ w zaskarżonym postanowieniu z dnia [...] sierpnia 2020 r. stwierdził, że z treści skargi wynika, że dotyczy ona przetwarzania danych osobowych skarżącego przez IPN. Wskazał, że Prezes UODO nie posiada uprawnień do rozpatrywania sprawy dotyczącej przetwarzania danych osobowych w bazach danych prowadzonych przez Prezesa IPN innych niż Baza Materiału Genetycznego zdefiniowana w art. 53 f ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2019 r. poz. 1882 ze zm. ustawa IPN). Powołując się na orzecznictwo Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, a mianowicie wyroki: z dnia 18 września 2019 r. (sygn. akt II SA/Wa 338/19 - orzeczenie nieprawomocne), z dnia 12 września 2019 r. (sygn. akt II SA/Wa 1796/18) i z dnia 26 czerwca 2019 r. (sygn. akt II SA/Wa 178/19 - orzeczenie nieprawomocne), podkreślił, że przepisy RODO mają zastosowanie wyłącznie do Bazy Materiału Genetycznego. W tym stanie rzeczy organ działając na podstawie art. art. 61 a § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm.), w zw. z art. 7 ust. 1 ustawy z dnia 10 maja 2018 r. o ochronie danych osobowych (Dz.U. z 2019 r. poz. 1781) oraz art. 71 i art. 53f ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o Instytucie Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu (Dz.U. z 2019 r. poz. 1882 ze zm.), odmówił wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie skargi skarżącego dotyczącej przetwarzania jego danych osobowych przez IPN, poprzez zamieszczenie jego danych osobowych na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Skargę na powyższe orzeczenie wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie skarżący, zarzucając naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) 2016/679 z dnia 27 kwietnia 2016 r. w sprawie ochrony osób fizycznych w związku z przetwarzaniem danych osobowych i w sprawie swobodnego przepływu takich danych oraz uchylenia dyrektywy 95/46/WE (ogólne rozporządzenie o ochronie danych) (Dz. Urz. UE L 119 z 04.05.2016, str. 1) oraz przepisów art. 6, art. 7 i art. 61 a § 1 Kpa. Wskazał, że wobec publicznego pomówienia skarżącego przez Instytut Pamięci Narodowej o służbę w organach bezpieczeństwa państwa PRL w dniu [...] września 2017 r. złożył oświadczenie lustracyjne do Sądu Okręgowego w [...], wraz z wnioskiem o przeprowadzenie postępowania lustracyjnego, w którym oświadczył, że nie pracował, nie pełnił służby ani nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa PRL. Wyrokiem sygn. akt [...] ([...]) z dnia [...] czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy w [...] stwierdził, że oświadczenie lustracyjne skarżącego jest zgodne z prawdą. Prokurator Oddziałowego Biura Lustracyjnego w [...] wniósł apelację, którą rozpatrzył Sąd Apelacyjny w [...] i wyrokiem sygn. akt [...] z dnia [...] września 2019 r. utrzymał w mocy wyrok Sądu I instancji (odpis wyroku w aktach sprawy). Jego zdaniem zgodnie z treścią art. 365 k.p.c. związanie tym wyrokiem oznacza, że orzeczenie prawomocne wiąże nie tylko strony i sąd, który je wydał, lecz również inne sądy oraz inne organy państwowe, i organy administracji publicznej, a w wypadkach w ustawie przewidzianych także inne osoby. Podniósł, że rozstrzygnięcie zawarte w prawomocnym orzeczeniu stwarza stan prawny taki, jaki z niego wynika. Wskazał, że postępowanie lustracyjne (autolustracja) jest jedyną procedurą, która umożliwia oczyszczenie się z zarzutu służby lub pracy w organach bezpieczeństwa PRL. Wskazał, że postępowanie lustracyjne (autolustracja) jest jedyną procedurą, która umożliwia oczyszczenie się z zarzutu służby lub pracy w organach bezpieczeństwa PRL. Wobec czego uznał, że nie jest możliwe, aby w tym stanie prawnym i faktycznym obywatel nie uzyskał ochrony prawnej. W uzasadnieniu skargi rozwinięto powyższe zarzuty. W związku z powyższym skarżący wnosił o uchylenie postanowienia Prezesa UODO z [...] sierpnia 2020 r. w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego. W odpowiedzi na skargę organ podtrzymał stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie, ale z innych powodów niż wskazane w jej uzasadnieniu. Przedmiotem skargi jest postanowienie Prezes UODO z dnia [...] sierpnia 2020 r. nr [...] odmawiające wszczęcia postępowania administracyjnego w sprawie zamieszczenia danych osobowych skarżącego na stronie internetowej Biuletynu Informacji Publicznej Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r. poz. 2167), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem. Innymi słowy, kontrola aktów lub czynności z zakresu administracji publicznej dokonywana jest pod względem ich zgodności z prawem materialnym i przepisami procesowymi, nie zaś według kryteriów słuszności. Oznacza to, że kontrola ta sprowadza się do badania, czy organ administracji wydając zaskarżony akt nie naruszył prawa. W wyniku takiej kontroli decyzja lub postanowienie mogą zostać uchylone w razie stwierdzenia, że naruszono przepisy prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy lub doszło do takiego naruszenia przepisów prawa procesowego, które mogłoby w istotny sposób wpłynąć na wynik sprawy, ewentualnie w razie wystąpienia okoliczności naruszających prawo i przez to mogących być podstawą wznowienia postępowania (art. 145 § 1 pkt 1 lit. a-c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 - dalej P.p.s.a.) lub też wystąpiło naruszenie prawa będące podstawą stwierdzenia jej nieważności (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Stosownie zaś do treści art. 134 P.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Sąd nie może przy tym wydać orzeczenia na niekorzyść strony skarżącej, chyba że dopatrzy się naruszenia prawa skutkującego stwierdzeniem nieważności zaskarżonego aktu lub czynności. Podstawę prawną zaskarżonego do Sądu postanowienia stanowił art. 61a § 1 Kpa. Przepis ów daje organowi administracji możliwość odmowy wszczęcia postępowania w sytuacji, w której postępowanie chce zainicjować osoba niebędąca stroną, lub gdy z innych przyczyn postępowanie to nie może być wszczęte. W niniejszej sprawie, to właśnie owe "inne przyczyny" stanowiły przesłankę zastosowania przez organ tej regulacji. Organ w uzasadnieniu zaskarżonego postanowienia powołał się na art. 7 ust. 1 u.o.d.o. oraz na art. 71 i art. 53f ust. 1 ustawy o IPN. Przepisy te, jego zdaniem, stanowiły materialnoprawną podstawę do uznania braku swojej właściwości w rozpoznaniu wniosku skarżącego, a w konsekwencji do odmowy wszczęcia postępowania. Jak trafnie podniósł Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu swojego wyroku, zarówno w doktrynie jak i w orzecznictwie sądów administracyjnych panuje co do zasady zgoda, że "inną przyczyną" będącą podstawą do odmowy wszczęcia postępowania administracyjnego może być: - zawisłość tożsamej sprawy przed sądem administracyjnym lub wydanie rozstrzygnięcia w takiej sprawie; - brak materialnoprawnej podstawy do rozpatrzenia podania w trybie administracyjnym; - przedawnienie związane z upływem terminu o charakterze materialnoprawnym; - uprzednie rozstrzygnięcie sprawy administracyjnej. Z treści postanowienia wynika, że organ, po analizie złożonego wniosku będącego w istocie skargą na brak modyfikacji nieprawdziwego, zdaniem skarżącego, wpisu dotyczącego jego osoby w Biuletynie Informacji Publicznej IPN, dostrzegł brak podstaw normatywnych do jego rozpatrzenia, a w konsekwencji uznał się niewłaściwym do procedowania w przedmiotowej sprawie. Biorąc pod uwagę okoliczności sprawy a zwłaszcza obowiązujący stan prawny, Sąd doszedł do przekonania, że zaskarżone postanowienie obarczone jest wadą, której zaistnienie rzutowało na całe dalsze postępowanie. Zgodnie z treścią art. 51 ust. 4 Konstytucji RP, każdy ma prawo do żądania sprostowania oraz usunięcia informacji nieprawdziwych, niepełnych lub zebranych w sposób sprzeczny z ustawą. Brzmienie przywołanego przepisu nie pozostawia wątpliwości co do tego, że z jednej strony norma ta przewiduje swoiste roszczenie o modyfikację lub usunięcie danych nieprawdziwych, niepełnych lub zgromadzonych niezgodnie z ustawą, z drugiej natomiast kreuje po stronie organów lub podmiotów administrujących bazami danych obowiązek uwzględnienia oczekiwań obywatela, jeżeli rzeczywiście informacje te są obarczone wskazanymi wyżej wadami. Wobec tego każda norma hierarchicznie niższego rzędu (ustawa, rozporządzenie, akt prawa miejscowego), regulująca tego rodzaju kwestie, musi być interpretowana zgodnie z treścią przywołanego przepisu Konstytucji. Przechodząc do istoty sprawy wskazać przyjdzie, że zgodnie z treścią art. 7 ust. 1 u.o.d.o., w postępowaniu przed Prezesem UODO stosuje się, w zakresie nieuregulowanym tą ustawą, przepisy Kpa. Zgodnie zaś z art. 60 u.o.d.o., postępowanie w sprawie naruszenia przepisów o ochronie danych osobowych prowadzone jest przez Prezesa Urzędu. Jest to więc ten rodzaj postępowania, o którym mowa w art. 7 ust. 1 tej ustawy. Jeżeli zaś chodzi o podstawy prawnomaterialne, to przypomnieć trzeba, że w obowiązującym porządku prawnym, w zakresie ochrony danych osobowych istotną, a wręcz zasadniczą rolę odgrywa rozporządzenie RODO. In fine RODO wskazuje, iż jego regulacje w całości znajdują bezpośrednie zastosowanie we wszystkich państwach członkowskich. Jednakże zastrzec należy, iż nie mają zastosowania do przetwarzania danych osobowych w ramach działalności nieobjętej zakresem prawa Unii (art. 2 ust. 2 lit. a RODO). Wniosek strony skarżącej, zmierzający do zainicjowania postępowania mającego na celu doprowadzenie informacji zawartych w zbiorach IPN do stanu zgodnego z rzeczywistością, stanowi wyraz realizacji gwarantowanego Konstytucją prawa do uzupełnienia, sprostowania lub usunięcia danych nieodpowiadających prawdzie. W opisywanym stanie prawnym Prezes UODO, mając przede wszystkim na względzie treść art. 51 ust. 4 Konstytucji RP, winien rozważyć, kto i w jakim trybie jest władny prowadzić postępowanie zmierzające do osiągnięcia oczekiwanego przez wnioskodawcę skutku. Tymczasem organ, przyjęte przez siebie stanowisko oparł na poglądzie, zgodnie z którym RODO nie obejmuje swoim zakresem zagadnień dotyczących ochrony dziedzictwa narodowego, czy też upamiętniania walki o pamięć historyczną oraz dokumentowania zbrodni dokonywanych przez reżimy totalitarne. Argumentem przemawiającym za taką interpretacją przepisów był po pierwsze fakt wyraźnego umożliwienia stosowania RODO tylko do Bazy Materiału Genetycznego (wskazanej w art. 53f ustawy o IPN) - art. 71 ustawy o IPN, po wtóre zaś wskazaniem na treść art. 2 ust. 2 lit. a RODO, który wyłącza zastosowanie tego aktu względem działalności nieobjętej zakresem prawa Unii Europejskiej. Zdaniem Sądu dane znajdujące się w rejestrach Instytutu Pamięci Narodowej nie pozostają poza jakąkolwiek kontrolą organów powołanych do przetwarzania i ochrony danych osobowych. W rezultacie, w odniesieniu do danych niepełnych lub nieprawdziwych brak byłoby jakiegokolwiek trybu ich weryfikacji. Norma zawarta w art. 51 ust. 4 Konstytucji RP pozostaje w bezpośrednim związku z regulacją art. 47 Konstytucji, przyznającym każdemu prawo do ochrony prawnej życia prywatnego, rodzinnego, czci i dobrego imienia (...). W tej konkretnej sprawie, Sąd Okręgowy w [...] wyrokiem z dnia [...] czerwca 2019 r. sygn. akt [...] stwierdził, że oświadczenie lustracyjne skarżącego oświadczającego, że nie pracował, nie pełnił służby ani nie był współpracownikiem organów bezpieczeństwa państwa PRL, jest zgodne z prawdą. Wyrok ten został utrzymany w mocy wyrokiem Sądu Apelacyjnego w [...] z dnia [...] września 2019 r. sygn. akt [...]. Wobec tego nie jest możliwe uznanie, że Instytut Pamięci Narodowej zobowiązany do publikacji listy funkcjonariuszy pełniących służbę w organach bezpieczeństwa państwa PRL może publikować dane nierzetelne. Wobec tego należy zwrócić uwagę na naruszenie przez organ przepisów postępowania administracyjnego, które rzutowało na ocenę zaskarżonego postanowienia. Przypomnieć wypada, że przepis art. 61a § 1 Kpa. ma zastosowanie tylko wtedy, gdy postępowania zainicjowanego wnioskiem strony nie da się prowadzić. Innymi słowy, gdy okoliczności prawne wykluczają podjęcie przez organ działań zmierzających do załatwienia sprawy administracyjnej. Organ twierdzi, że nie posiada uprawnień do rozpatrywania sprawy dotyczącej przetwarzania danych osobowych w bazach danych prowadzonych przez Prezesa IPN innych niż Baza Materiału Genetycznego zdefiniowana w art. 53 f ustawa IPN. W ocenie Sądu organ odmawiając wszczęcia postępowania administracyjnego nie może argumentować swojego działania brakiem właściwości, co miało miejsce w niniejszej sprawie. Jeżeli bowiem organ, który otrzymał wniosek uzna się za niewłaściwy, wówczas zastosowanie znajduje art. 65 lub 66 Kpa. W konsekwencji, po zbadaniu treści podania i stwierdzeniu braku właściwości organ winien albo przekazać sprawę organowi właściwemu (art. 65 § 1 Kpa.), albo, jeżeli takowego nie jest w stanie ustalić lub gdy właściwy jest sąd powszechny – zwrócić podanie wnoszącemu (art. 66 § 3 Kpa.). W żadnej mierze nie może być to jednak przesłanka do odmowy wszczęcia postępowania, jak miało to miejsce w niniejszej sprawie, gdyż oba tryby (odmowa wszczęcia postępowania oraz przekazanie podania według właściwości) są względem siebie niezależne i niekonkurencyjne. Reasumując poczynione wyżej uwagi, Prezes UODO powinien raz jeszcze poddać analizie wniosek skarżącego i nadać mu odpowiedni bieg, zgodnie z treścią żądania strony, przy uwzględnieniu powołanych wyżej przepisów i ich wykładni. Z tych przyczyn Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 c) P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji wyroku. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny na podstawie art.145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.