I OSK 891/24

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Siegień Sędziowie: NSA Marek Stojanowski (spr.) NSA Jolanta Rudnicka po rozpoznaniu w dniu 24 lutego 2025 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S.P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie z dnia 7 lutego 2024 r., sygn. akt II SA/Rz 1343/23 w sprawie ze skargi S.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krośnie z dnia 5 czerwca 2023 r., nr SKO.4110.56.1487.2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do zasiłku okresowego oddala skargę kasacyjną. WOJEWÓDZKI SĄD ADMINISTRACYJNY W RZESZOWIE WYROKIEM Z 7 LUTEGO 2024 R. ODDALIŁ SKARGĘ S.P. NA DECYZJĘ SAMORZĄDOWEGO KOLEGIUM ODWOŁAWCZEGO W KROŚNIE Z 5 CZERWCA 2023 R. W PRZEDMIOCIE ODMOWY PRZYZNANIA PRAWA DO ZASIŁKU OKRESOWEGO. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku złożył skarżący reprezentowany przez pełnomocnika. Pełnomocnik zaskarżył to rozstrzygnięcie w całości, wniósł o jego uchylenie i zasądzenie zwrotu kosztów postępowania, w tym "kosztów zastępstwa prawnego z urzędu", które nie zostały uiszczone w całości ani w części. Dodatkowo wniósł o rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym. Zaskarżonemu rozstrzygnięciu zarzucił naruszenie art. 38 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 41 pkt 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. z 2023 r. poz. 901), dalej: u.p.s., przez ich błędną wykładnię skutkujące zaniechaniem rozważenia czy z okoliczności sprawy wynika, że sytuacja życiowa i materialna dawała podstawy do przyznania zasiłku okresowego pomimo przekroczenia kryterium dochodowego przez skarżącego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, dalej: p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wymienione w art. 183 § 2 p.p.s.a. w niniejszej sprawie nie występują. Oznacza to, że przytoczone w skardze kasacyjnej przyczyny wadliwości prawnej zaskarżonego postanowienia determinują zakres kontroli dokonywanej przez sąd drugiej instancji, który nie bada całokształtu sprawy, ale ogranicza się do weryfikacji zasadności zarzutów podniesionych w skardze kasacyjnej. Biorąc pod uwagę tak uregulowany zakres kontroli instancyjnej sprawowanej przez Naczelny Sąd Administracyjny, stwierdzić należy, że skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Spór w rozpoznawanej sprawie dotyczy zasadności odmowy przyznania skarżącemu prawa do zasiłku okresowego w sytuacji, gdy przekroczył on ustawowy próg dochodowy, a organy nie przyznały mu tego prawa z pominięciem wspomnianego kryterium dochodowego z uwagi na szczególnie uzasadniony przypadek. W toku postępowania organy ustaliły bowiem, że skarżący z tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego uzyskuje miesięczny dochód w wysokości 472,16 PLN oraz dopłaty rolnicze bezpośrednie do gruntów rolnych w kwocie 325,43 PLN miesięcznie, co powoduje przekroczenie kryteriów dochodowych ustalonych w art. 8 ust. 1 u.p.s. Mając powyższe na uwadze, wyjaśnić należy, że w myśl art. 38 ust. 1 pkt 1 u.p.s. zasiłek okresowy przysługuje w szczególności ze względu na długotrwałą chorobę, niepełnosprawność, bezrobocie, możliwość utrzymania lub nabycia uprawnień do świadczeń z innych systemów zabezpieczenia społecznego osobie samotnie gospodarującej, której dochód jest niższy od kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. Jednocześnie zgodnie z art. 41 pkt 2 tej ustawy w szczególnie uzasadnionych przypadkach osobie albo rodzinie o dochodach przekraczających kryterium dochodowe może być przyznany zasiłek okresowy, zasiłek celowy lub pomoc rzeczowa, pod warunkiem zwrotu części lub całości kwoty zasiłku lub wydatków na pomoc rzeczową. Analiza powyższych przepisów wskazuje, że instytucja opisana w art. 41 pkt 2 u.p.s. znajduje zastosowanie w sytuacji, w której organy stwierdzą, że wnioskodawca występujący o przyznanie świadczenia wymienionego w tym przepisie ze środków pomocy społecznej przekracza kryterium dochodowe określone w art. 8 ust. 1 tej ustawy. Jednocześnie należy odnotować, że przyznanie pomocy w formie opisanej w art. 41 pkt 2 u.p.s. uzależnione jest od spełnienia określonych przesłanek wskazanych w tym przepisie, tj. wykazania, że beneficjent pomocy znajduje się w szczególnie trudniej sytuacji uzasadniającej przyznanie takiej pomocy. W tym miejscu należy odnotować, że pełnomocnik skarżącego kasacyjnie uzasadniając zarzut naruszenia tego przepisu, nie powołał się na żadne szczególne okoliczności wskazujące na wystąpienie szczególnie uzasadnionego, tj. nadzwyczajnego, przypadku. Jednocześnie zauważyć należy, że argumentacja przytoczona przez autora skargi kasacyjnej na uzasadnienie zarzutu skargi kasacyjne sprowadza się do nieustalenia pełnego stanu faktycznego sprawy, błędnej jego oceny i pominięcie w toku rozpatrywania wniosku warunków skarżącego, jego możliwości zarobkowych, stanu zdrowia czy podeszłego wieku. Argumentacja ta wymagała zatem postawienia przez autora skargi kasacyjnej zarzutu naruszenia przepisów postępowania, a w szczególności art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego, dalej: k.p.a., czego pełnomocnik skarżącego nie zrobił. Wyjaśnienia w tym miejscu wymaga, że zgodnie z utrwalonym w orzecznictwie sądów administracyjnych poglądem zarzut naruszenia prawa materialnego nie może być skutecznie uzasadniony próbą zwalczania ustaleń faktycznych, bowiem próba taka mogłaby ewentualnie odnieść zamierzony skutek wyłącznie w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 22 października 2004 r., sygn. akt GSK 811/04). Jednocześnie należy wskazać, że dyspozycja zacytowanego powyżej art. 183 p.p.s.a. wyklucza możliwość uzupełnienia i modyfikacji zarzutów skargi kasacyjnej przez Naczelny Sąd Administracyjny i zastępowania w tym zakresie profesjonalnego pełnomocnika procesowego działającego w warunkach tzw. przymusu adwokacko-radcowskiego. Skoro zatem w rozpoznawanej sprawie brak było podstaw do uznania, że wystąpiły nadzwyczajne okoliczności wskazujące na zaistnienie szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w przepisach ustawy o pomocy społecznej, to w ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego brak było podstaw do uwzględnienia narzutu naruszenia art. 38 ust. 1 pkt 1 w zw. z art. 41 pkt 2 u.p.s. Na marginesie powyższego należy także odnotować, że okoliczności takie jak możliwości zarobkowe, stan zdrowia czy podeszły wiek wnioskodawcy występującego o przyznanie świadczeń ze środków pomocy społecznej, należą, do normalnych okoliczności i ich wystąpienie nie przemawia samo z siebie za wystąpieniem szczególnie uzasadnionego przypadku, o którym mowa w art. 41 pkt 2 u.p.s. Ponadto należy odnotować, co prawidłowo zrobił Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie, że przyznanie świadczenia ze środków pomocy społecznej poza wyjątkami przewidzianymi wprost w przepisach, do których nie zaliczono przyznania świadczeń w trybie art. 41 pkt 2 u.p.s., wymaga utrwalenia stanu faktycznego sprawy w zakresie sytuacji wnioskodawcy w formie wywiadu środowiskowego. Zgodnie z art. 107 ust. 4a u.p.s. niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W rozpoznawanej sprawie pracownicy organów pomocy społecznej dwukrotnie podjęli próbę przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w związku ze złożeniem przez skarżącego wniosku o przyznanie pomocy finansowej na zakup żywności. Brak współdziałania skarżącego w toku postępowania wyjaśniającego i odmowa przeprowadzenia wywiadu środowiskowego stanowiły zatem dodatkową, samoistną przeszkodę w przyznaniu wnioskowanej formy pomocy. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny uznał, że zaskarżony wyrok odpowiada prawu, wobec czego działając na podstawie art. 184 w zw. z art. 182 § 2 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego w rozpoznawanej sprawie nie zachodzą także podstawy do orzekania o przyznaniu pełnomocnikowi procesowemu skarżącego kasacyjnie wynagrodzenia za czynności podejmowane w ramach prawa pomocy. Zauważyć bowiem należy, że postanowieniem z 21 marca 2024 r., sygn. akt II SPP/Rz 72/24, odmówiono zmiany postanowienia z 25 kwietnia 2023 r., sygn. akt II SPP/Rz 306/23, o odmowie ustanowienia radcy prawnego. Oznacza to, że pełnomocnik skarżącego nie był pełnomocnikiem ustanowionym w ramach prawa pomocy, o czym świadczy fakt złożenia do akt sprawy pełnomocnictwa procesowego udzielonego przez skarżącego.