I SA/Wa 1063/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Łukasz Trochym, sędzia WSA Joanna Skiba (spr.), sędzia WSA Przemysław Żmich, Protokolant referent Agnieszka Stefańska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2022 r. sprawy ze skargi W. L. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w W. z dnia [...] lutego 2022 r. nr [...] w przedmiocie ustalenia i zobowiązania do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia rodzinnego oddala skargę. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie (dalej również jako SKO) decyzją z 23 lutego 2022 r., nr KOA/19/Sr/22 utrzymało w mocy decyzję Burmistrza [...] z dnia 30 listopada 2021 r. nr OPS-SR.5211.DEC.232.2021. Decyzja SKO została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Burmistrz [...] decyzją nr OPS-SR.5211.DEC.232.2021 z dnia 30 listopada 2021 r. ustalił, że w okresie od 22 września 2017 r. do 31 maja 2021 r. W. L. (zwany dalej "skarżący) pobrał nienależnie świadczenie pielęgnacyjne na brata L. L. w łącznej kwocie 73 174,80 zł i uznał to świadczenie jako nienależnie pobrane. W uzasadnieniu decyzji organ I instancji wskazał, że decyzją Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2015 r. nr OPS-4702.ŚP.33.2015 skarżący miał przyznane świadczenie pielęgnacyjne w wysokości po 1200 zł miesięcznie od 1 października 2015 r. do odwołania na rzecz brata L. L.. Decyzja ta była wielokrotnie zmieniana wraz ze wzrostem kwoty świadczenia pielęgnacyjnego. W dniu 22 czerwca 2021 r. organ powziął wiadomość, że skarżący ma przyznane prawo do emerytury od 22 września 2017 r., a więc ustało prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzją z dnia 4 sierpnia 2021 r. nr OPS-SR.5211.DEC.216.2021 Burmistrz [...] uchylił decyzję z dnia 9 listopada 2015 r. nr OPS-4702.ŚP.33.2015. W tej sytuacji zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenie wypłacone od 22 września 2017 r. do 30 czerwca 2017 r. należało uznać za świadczenie nienależnie pobrane. Skarżący nie zgodził się z decyzją organu I instancji wnosząc od niej odwołanie. Po rozpatrzeniu powyższego odwołania zaskarżoną decyzją z dnia 23 lutego 2022r. nr KOA/19/Sr/22 Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W uzasadnieniu Kolegium najpierw przedstawiło przebieg zdarzeń poprzedzających wydanie przez organ I instancji zakwestionowanej powyższym odwołaniem decyzji. Nadto organ przytoczył treść art. 30 ust. 2 ustawy o świadczeniach rodzinnych, który znalazł zastosowanie w przedmiotowej sprawie. Organ podniósł, że prowadząc postępowanie w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia, jest zobowiązany do ustalenia tylko tych okoliczności faktycznych, które mają bezpośredni wpływ na rozstrzygnięcie końcowe sprawy. Bezspornym w sprawie jest okoliczność pobierania przez W. L. świadczenia emerytalnego od dnia 22 września 2017r. (por. pismo ZUS z dnia 22 listopada 2021 r.) mimo, że zgodnie z art. 17 ust, 5 pkt 1a ustawy świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, m.in. jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury. Ponadto wnioskodawca był pouczony o wynikającym z art. 25 ust. 1 ustawy obowiązku niezwłocznego powiadomienia organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia rodzinnego. Przy czym w pouczeniach wskazano zarówno obowiązek informowania o zmianie, jak również konsekwencjach zaniechania w postaci powstania nienależnie pobranych świadczeń i obowiązku ich zwrotu. Pouczenie w tym zakresie znajduje się zarówno we wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, jak również w decyzjach Burmistrza [...] z dnia 9 listopada 2015 r., z dnia 11 stycznia 2017 r., z dnia 23 stycznia 2018 r., z dnia 7 stycznia 2019 r., z dnia 2 stycznia 2020 r. i z dnia 4 stycznia 2021 r. Zdaniem organu złożenie podpisu pod pouczeniem i oświadczeniem stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Należało zatem przyjąć, że w sprawie zaistniała przesłanka, o której mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy, tj. świadczenie rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Zgodnie z art. 30 ust. 1 ustawy osoba, która pobrała nienależnie świadczenia rodzinne, jest obowiązana do ich zwrotu. W tej sytuacji, zdaniem Kolegium, prawidłowo przyjęto, że skarżący jako osoba, która nienależnie pobrała świadczenia, mimo prawidłowego pouczenia, zobowiązany jest do ich zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami naliczonymi od dnia wypłaty do dnia spłaty nienależnie pobranych świadczeń. W końcowej części uzasadnienia SKO odniosło się zarzutu podniesionego w odwołaniu, a dotyczącego braku możliwości orzekania jednocześnie o uznaniu świadczenia za nienależne oraz o obowiązku jego zwrotu. Skargę na powyższą decyzję wniósł W. L. . W skardze zarzucił naruszenie: 1. art. 138 par. 1 pkt 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. w zw. z art 77 par. 1 k.p.a. w zw. z art. 107 par. 3 k.p.a. - poprzez niewyczerpanie inicjatywy dowodowej i zaniechanie przesłuchania W. L. i B. L. na okoliczność tego, czy oraz kiedy poinformował urzędników OPS w [...] o przyznaniu mu prawa do emerytury oraz zapewnienia Skarżącego przez pracownika OPS w [...] , że mimo nabycia prawa do emerytury świadczenie pielęgnacyjne nadal mu przysługuje i będzie wypłacane na dotychczasowych zasadach, podczas gdy okoliczność ta została wprost opisana przez skarżącego w odwołaniu od decyzji, a jest kluczowa dla oceny, czy W. L. został w sposób prawidłowy i skuteczny pouczony o tym, że nabycie prawa do emerytury wyłącza prawo do świadczenia pielęgnacyjnego, co z kolei determinuje treść merytorycznego rozstrzygnięcia sprawy; 2. naruszenie art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz art. 30 ust. 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez wydanie decyzji o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia w sytuacji, w której nie zostało dotąd rozstrzygnięte w sposób ostateczny, czy dane świadczenie może być w ogóle uznane za nienależnie pobrane. W oparciu o powyższe zarzuty wniósł o uchylenie w całości decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 23 lutego 2022 r. (KOA/19/Sr/22) i przekazanie sprawy temu organowi do ponownego rozpatrzenia oraz o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania wg norm przepisanych W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 stawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2022 r. poz. 329 - dalej p.p.s.a.), wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć wpływ na wynik sprawy. Należy również podkreślić, że sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest wyłącznie w granicach danej sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną art. 134 § 1 p.p.s.a.). Oceniając zaskarżoną decyzję w kontekście wskazanych wyżej przepisów, wniesiona skargę należy uznać za niezasadną. Przedmiotem objętej skargą decyzji jest nienależne pobranie świadczenia pielęgnacyjnego oraz zobowiązanie W. L. do jego zwrotu wraz z ustawowymi odsetkami. Materialnoprawną podstawę decyzji organów obu instancji stanowiły przepisy ustawy z dnia 29 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ( Dz.U z 2020 r. poz. 111 z późń. zm. dalej u.ś.r.). Stosownie do art. 30 ust. 1 u.ś.r. osoba, która pobrała nienależnie świadczenie rodzinne, obowiązana jest do jego zwrotu. Natomiast zgodnie z art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne, wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do tych świadczeń lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Z treści art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., wynika, że warunkiem uznania świadczenia za nienależnie pobrane jest wystąpienie w trakcie jego realizacji okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie ich wypłaty. Wystąpienie okoliczności powodujących ustanie prawa do świadczeń oznacza w istocie odpadnięcie jednej z przesłanek warunkujących ich nabycie. W ramach postępowania wyjaśniającego ustalono, że skarżący od 22 września 2017 r. pobiera świadczenie emerytalne, a jednocześnie pobierał świadczenie pielęgnacyjne przyznane decyzją z dnia 9 listopada 2015 r. W tej sytuacji organ I instancji wszczął postępowanie w sprawie weryfikacji prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie składu orzekającego, nie budzi wątpliwości, że skarżący wystąpił z wnioskiem o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego należnego osobie sprawującej opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, która to osoba w związku ze sprawowaniem opieki nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia. Z kolei zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 1 lit. a u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba sprawująca opiekę ma ustalone prawo do emerytury, renty, renty rodzinnej z tytułu śmierci małżonka przyznanej w przypadku zbiegu prawa do renty rodzinnej i innego świadczenia emerytalno-rentowego, renty socjalnej, zasiłku stałego, nauczycielskiego świadczenia kompensacyjnego, zasiłku przedemerytalnego, świadczenia przedemerytalnego lub rodzicielskiego świadczenia uzupełniającego, o którym mowa w ustawie z dnia 31 stycznia 2019 r. o rodzicielskim świadczeniu uzupełniającym. W przedmiotowej sprawie okolicznością bezsporną jest to, że skarżący w okresie od 22 września 2017 r. do 31 maja 2021 r. pobierał jednocześnie świadczenie emerytalne oraz świadczenie pielęgnacyjne, co jest w świetle ww. przepisu niedopuszczalne i co w konsekwencji spowodowało wydanie decyzji z 4 sierpnia 2021 r. orzekającej o uchyleniu decyzji przyznającej skarżącemu prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Sąd nie neguje oczywiście sprawowanej przez skarżącego opieki nad niepełnosprawnym bratem i jej prawidłowości, jednakże pobieranie przez skarżącego świadczenia emerytalnego jest przeszkodą do dalszego pobierania świadczenia określonego w art. 17 ust. 1 u.ś.r. W ocenie Sądu, skarżący był także prawidłowo pouczony o braku prawa do pobierania świadczenia pielęgnacyjnego w przypadku zmiany okoliczności uzasadniających jego przyznanie. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że skuteczne pouczenie, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. to takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania nienależnego świadczenia (wyrok NSA z dnia 18 kwietnia 2013 r., sygn. I OSK 1701/12; wszystkie przywołane wyroki dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń i Informacji o Sprawach pod adresem: orzeczenia.nsa.gov.pl). Analizując treść skierowanych do skarżącego pouczeń stwierdzić należy, że skarżący został w jasny sposób pouczony o ciążącym na nim, jako świadczeniobiorcy, obowiązku poinformowania organu o każdej zmianie sytuacji mającej wpływ na prawo do tego świadczenia, w tym o uzyskaniu prawa do emerytury. Skarżący podpisał się pod oświadczeniem zawartym w "Części II" formularza wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, iż "osoba, której wniosek dotyczy, nie ma ustalonego prawa do emerytury", a także pod pouczeniem, iż świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje "osobie, która ma ustalone prawo do emerytury". Takie same pouczenia zawarte są w decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne oraz w pięciu decyzjach zmieniających jego wysokość. Złożenie podpisu pod tak sformułowanym pouczeniem i oświadczeniem, stanowi dowód na zrozumienie i przyjęcie do wiadomości podpisanej treści. Tym samym skarżący nie może skutecznie zasłaniać się brakiem wiedzy, iż posiadanie uprawnienia do świadczenia emerytalnego wyklucza możliwość otrzymywania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Sad nie zgodził się również z zarzutami podniesionymi w skardze, że wyłączną winę za powyższą sytuację ponosi organ realizujący świadczenia rodzinne, bo o możliwości jednoczesnego pobierania emerytury i świadczenia pielęgnacyjnego poinformował go pracownik organu pomocowego. W tym miejscu należy podkreślić, że ocena świadomości skarżącego w dacie składania wniosku oraz w okresie późniejszym musi być dokonywana w oparciu o kryteria obiektywne. Treść art. 30 ust. 1 u.ś.r. jest jednoznaczna, a skutek w postaci obowiązku zwrotu pobranego nienależnie świadczenia jest wynikiem stwierdzenia określonych okoliczności. Przesłanki winy czy świadomości nienależności pobieranego świadczenia nie zostały bowiem ujęte w przepisie art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r. Oznacza to, że obowiązek zwrotu świadczenia rodzinnego powstaje w sytuacji, gdy świadczenie to zostało wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie lub zawieszenie prawa do tych świadczeń (tu uzyskania przez skarżącego prawa do świadczenia emerytalnego) lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Nawet w sytuacji, gdy strona takiego postępowania nie miała świadomości nienależności pobieranego świadczenia ani nie przyczyniła się do wydania decyzji przyznającej nienależne świadczenie" (podobnie wyrok NSA z dnia 13 kwietnia 2021r., I OSK 2851/20, wyrok NSA z dnia 17 czerwca 2021r., I OSK 348/21). Dlatego kwestia udzielenia skarżącemu nieprawidłowej informacji przez pracownika organu pomocowego jest w realiach niniejszej sprawy irrelewantna prawnie. Tym samym niezasadne są również podniesione w skardze zarzuty naruszenia prawa procesowego, dotyczące wadliwego przeprowadzenia postępowania dowodowego w zakresie ustalenia treści pouczenia udzielonego skarżącemu w Ośrodku Pomocy Społecznej w [...]. Niezasadny jest także drugi zarzut podniesiony w skardze. Skarżący wywodzi obowiązek wydania przez organ dwóch decyzji: pierwszej - uznającej dane świadczenie za nienależnie pobrane i drugiej - nakazującej jego zwrot. Autorowi skargi umknęło jednakże, że organ nie mógł pominąć nowych regulacji wprowadzonych ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. poz. 1302). Ustawa ta weszła w życie od dnia 18 września 2015 r. Poczynając od tej daty dopuszczalne jest w jednej decyzji ustalenie kwoty nienależnie pobranego świadczenia oraz obowiązku jej zwrotu. Również w najnowszym orzecznictwie nie budzi wątpliwości fakt, że w obowiązującym stanie prawnym obie te kwestie powinny być rozstrzygnięte jedną decyzją (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 01 grudnia 2017 r, sygn. I OSK 2232/17 oraz z 08 listopada 2017 r. sygn. I OSK 1042/17). Końcowo wskazać należy, że Sąd rozpoznający niemniejszą skargę ma świadomość, iż orzeczona do zwrotu łączna kwota nienależnie pobranego przez skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego jest kwotą wysoką, a sytuacja życiowa, jak majątkowa strony jest trudna. Niemniej jednak, okoliczności te nie mają wpływu na ocenę legalności decyzji wydanych w przedmiocie uznania przedmiotowego świadczenia za świadczenie nienależnie pobrane. Okoliczności te mogą być natomiast brane ewentualnie pod uwagę w odrębnym postępowaniu dotyczącym sposobu i zakresu spłaty zadłużenia przez skarżącą, o którego wszczęcie strona może wnioskować na podstawie art. 30 ust. 9 u.ś.r. Reasumując, wbrew zarzutom skargi, okoliczności faktyczne mające zastosowanie w przedmiotowej sprawie zostały jednoznacznie wyjaśnione, a w konsekwencji organy obu instancji dopełniły obowiązkom wynikającym z art. 7, art. 77§1 oraz art. 80 k.p.a. Przed wydaniem rozstrzygnięcia organy wyczerpująco zebrały bowiem, a następnie rozpatrzyły całość materiału dowodowego, dokonując analizy wszelkich istotnych okoliczności faktycznych występujących w sprawie, a następnie do tak ustalonego stanu faktycznego zastosowały prawidłowe normy prawa materialnego celem podjęcia rozstrzygnięcia, przy czym swoje stanowisko przedstawiły w uzasadnieniu decyzji, odpowiadającym wymogom art. 107 § 3 k.p.a. Mając na uwadze powyższe, Wojewódzki Sąd Administracyjny, działając na podstawie art. 151 ustawy - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji.