III SA/Kr 31/23

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia Tadeusz Kiełkowski Sędziowie WSA Katarzyna Marasek-Zybura ASR WSA Magdalena Gawlikowska (spr.) Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 czerwca 2023 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 15 czerwca 2022 r. nr SKO-NP-4115-612/21 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia oddala skargę Skarżąca J. J. złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad ojcem T. G., legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym na stałe. Decyzją Prezydenta Miasta Nowego Sącza z 7 września 2021 r., znak: MOPS.III.524.Od.003394.SP.09.2021, odmówiono skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej związku ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawnym ojcem. Organ pierwszej odmowę przyznania wnioskowanego świadczenia uzasadnił niespełnieniem przesłanki z art. 17 ust. 1b ustawy o świadczeniach rodzinnych, która uzależnia ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego od wieku powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżąca, wskazała, że od kilku lat opiekuje się swoim tatą, który ma rozrusznik serca, problemy z krzepnięciem krwi, zawroty głowy, problemy z gardłem (uniemożliwienie połykania), nosi pampersy i wykazuje przejawy zaników pamięci. Jak stwierdziła opieka nad ojcem uniemożliwia jej w zupełności podjęcie jakiejkolwiek pracy. Odwołująca podniosła, że cała jej uwaga codziennie skupiona jest na ojcu, począwszy od przebrania pampersa, poprzez podanie posiłków, podanie leków, higienę osobistą, przebranie pościeli, kropienie oczu specjalnymi kroplami, tata ma wszczepione soczewki, podanie obiadu, przebranie, podanie kolacji, leków. Ponadto odwołująca wskazała, że jest matką trójki dzieci. Najmłodszy syn musiał zostać zapisany do przedszkola, ponieważ nie ma możliwości zająć się nim kiedy całą uwagę poświęca ojcu. Z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, skarżąca zakwestionowała możliwość wydania decyzji odmownej w oparciu o brak spełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych. Decyzją z 15 czerwca 2022 r., nr SKO-NP-4115-612/21 Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W motywach rozstrzygnięcia stwierdzono, że jakkolwiek w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, to jednak zaskarżona decyzja odpowiada prawu. Jak wskazano, ojciec skarżącej jest osobą głównie leżącą, częściowo pampersowaną, która wymaga całodobowej opieki. Skarżąca sprawując opiekę podaje leki, herbatę, robi śniadanie, pomaga przy posiłku, podaje resztę leków, przebiera pościel, pomaga w toalecie porannej, goleniu, pomaga się ubrać, układa w łóżku, następnie przygotowuje obiad, pomaga tacie skorzystać z toalety, kiedy obiad jest gotowy pomaga przy posiłku, gdy źle się czuje dzwoni do lekarza, zawozi do lekarza, odbiera recepty, pilnuje zażywania leków, chodzi z ojcem na kontrolę rozrusznika, pomaga w codziennych czynnościach, jeżeli jest w stanie przeprowadza go do toalety. Wizyty lekarskie i konsultacje odbywają się co najmniej raz w miesiącu. Jak podała skarżąca stan ojca w ostatnim czasie się pogorszył i praktycznie nie można go zostawić samego. Zakres opieki jaki świadczy na rzecz ojca, zdaniem skarżącej, uniemożliwia jej podjęcie zatrudnienia w jakimkolwiek wymiarze czasowym. Organ odwoławczy nie zakwestionował faktu sprawowania opieki przez skarżącą, niemniej jednak wskazano, że oprócz skarżącej, jest jeszcze jej czwórka rodzeństwa w równym stopniu zobowiązana do alimentacji na rzecz niepełnosprawnego ojca. Z. B., L. G., J. J. i J. oświadczyli, że nie są w stanie podjąć się opieki nad ojcem i całkowitą opiekę nad tatą sprawuje skarżąca. Na tej podstawie organ uznał, że brak jest przeszkód aby osoby zobowiązane do alimentacji w stosunku do ojca skarżącej współuczestniczyły z nią w opiece nad ojcem. Zatem uznano, że organ pierwszej instancji - pomimo częściowo błędnego uzasadnienia i błędnej wykładni przepisu art. 17 ust. 1 b ustawy o świadczeniach rodzinnych - słusznie odmówił skarżącej przyznania wnioskowanego świadczenia. Na powyższą decyzję skarżąca wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie. W skardze zarzuciła: 1) naruszenie prawa materialnego, a to art. 17 ust. 1 pkt 4 w zw. z art. 17 ust. 1a w zw. z art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615 ze zm.) w zw. z art. 7 w zw. z art. 2 Konstytucji RP, poprzez błędną wykładnię polegającą na przyjęciu, iż posiadanie przez skarżącą rodzeństwa, na którym również ciąży obowiązek alimentacyjny względem wspólnego ojca wyklucza przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy o świadczeniach rodzinnych, mimo iż przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych ani też inne nie przewidują takiej przesłanki wykluczającej przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, 2) naruszenie prawa procesowego, a to 7 k.p.a., art. 8 § 1 k.p.a., art. 77 § 1 i 2 k.p.a., art. 80 k.p.a. poprzez dowolne założenie, iż pozostałe, poza skarżącą, dzieci T. G. mogą uczestniczyć w opiece nad nim lub ponosić nakłady finansowe i nie przeprowadził w tym zakresie żadnego postępowania dowodowego, co miało wpływ na treść zaskarżonej decyzji gdyż ustalenie powyższe stało bezpośrednim powodem odmowy przyznania skarżącej świadczenia. Do skargi dołączono: 1/ oświadczenie L. K., z którego wynika, że nie jest w stanie opiekować się ojcem bo zajmuje się schorowanymi teściami. Ponadto pracuje jako sanitariuszka w szpitalu i wspiera finansowo teściów w leczeniu. W związku z tym nie jest w stanie finansowo wesprzeć skarżącej w opiece nad ojcem. Do oświadczenia dołączyła dokumentację medyczną leczenia E. K. i B. K.; 2/ oświadczenie Z. B., z którego wynika, że pracuje na ¾ etatu jako sprzedawca w sklepie i zarabia 2400 zł, mieszka wraz z rodziną wynajmowanym mieszkaniu, za które płaci 1500 zł miesięcznie. Ponadto wszystkie środki przeznacza na wpieranie pasji syna jaką jest piłkarstwo. Dlatego też nie jest w stanie pomagać skarżącej przy opiece nad ojcem. Do oświadczenia dołączyła umowę o pracę; 3/ oświadczenie L. G., z którego wynika, że od stycznia 2022 r. choruje na złośliwy nowotwór przełyku. Jest po operacji resekcji przełyku z rekonstrukcją żołądka , jest po chemioterapii i wymaga opieki ze strony żony i dzieci. Wymaga też wsparcia finansowego albowiem jego leczenie jest bardzo kosztowne. Z tego powodu nie jest w stanie pomóc skarżącej w opiece nad ojcem w jakiejkolwiek formie. Do oświadczenia dołączył dokumentację medyczną potwierdzającą jego stan zdrowia. 4/ oświadczenie B. J., z którego wynika, że opiekuje się dwoma dorosłymi, niepełnosprawnymi synami. Z tego powodu nie jest w stanie podjąć żadnej pracy zarobkowej i utrzymuje się wyłącznie z rent synów. Ponadto sama ma problemy z kręgosłupem. Do oświadczenia dołączyła dokumentację medyczną dotyczącą jej sytuacji zdrowotnej, zaświadczenie, że jeden z synów korzysta z terapii zajęciowej oraz orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności drugiego z nich. Z tego powodu – jak wskazała – nie jest w stanie pomóc skarżącej w opiece nad ojcem w jakiejkolwiek formie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie podtrzymując swoje dotychczasowe stanowisko. Postanowieniem na rozprawie Sąd dopuścił dowody z dokumentów załączonych do skargi oraz przedstawionych przez skarżącą na rozprawie, tj. decyzję z dnia 26 czerwca 2014 r. o przyznaniu skarżącej zasiłku dla opiekuna z tytułu opieki nad ojcem bezterminowo oraz dowody wpłat na składkę członkowską w klubie sportowym syna Z. B. wraz z fakturą za obóz sportowy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje. Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Materialną podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 17 ust. 1 i ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r., poz. 615) dalej także jako: "u.ś.r.". Zgodnie treścią art. 17 ust. 1 i ust. 1b cyt. ustawy świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Odnosząc powyższe do okoliczności niniejszej sprawy Sąd zauważa, że słuszne jest stanowisko Kolegium, zgodnie z którym, w obecnej sytuacji prawnej nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b cyt. ustawy, której niekonstytucyjność stwierdził Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13. W wyroku tym wskazano bowiem, że art. 17 ust. 1b cyt. ustawy w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji. Tym samym w stosunku do opiekunów tych dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała później niż w okresach wskazanych w ust. 1b pkt 1 i 2 cyt. ustawy, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, utraciło przymiot konstytucyjności. W odniesieniu do tych osób oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego trzeba dokonywać zatem z pominięciem tego kryterium. Wobec powyższego, Kolegium prawidłowo uznało, że moment powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wobec czego brak było podstaw do odmowy przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego tylko z tego powodu, że nie został spełniony warunek z art. 17 ust. 1b cyt. ustawy. W ocenie Sądu organ odwoławczy – nie kwestionując stanu zdrowia ojca skarżącej oraz faktu sprawowania nad nim opieki przez skarżącą - prawidłowo przyjął także, że sam fakt sprawowania opieki nad ojcem legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie jest wystarczający do przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W tym miejscu organ trafnie powołał okoliczność, że skarżąca ma czwórkę rodzeństwa. Sąd podziela tę część orzecznictwa sądów administracyjnych, z której wynika, że możliwość współdziałania rodzeństwa wnioskodawcy w opiece nad niepełnosprawnym rodzicem jest postrzegana jako element związku przyczynowego pomiędzy niepodejmowaniem aktywności zawodowej wnioskującego, a potrzebą sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny (por. wyrok WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1235/22, z 15 marca 2023 r., sygn. III SA/Kr 1335/22, czy z 5 grudnia 2022 r., sygn. III SA/Kr 918/22). Jak wskazano z kolei w wyroku WSA w Krakowie z 7 marca 2023 r., sygn. akt III SA/Kr 1280/22 "(...) w sytuacji gdy istnieją inne osoby zobowiązane do alimentacji, w stosunku do których brak jest obiektywnych przeszkód w realizacji ww. ustawowego obowiązku, brak jest związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem (rezygnacją) z zatrudnienia a opieką nad osobą niepełnosprawną, ponieważ w opiece powinny uczestniczyć również pozostałe osoby zobowiązane do alimentacji, a zatem nie zachodziła konieczność rezygnacji przez skarżącą z zatrudnienia, a dokładniej nie było przeszkód aby takie zatrudnienie podjęła. Co więcej, nie do pogodzenia z interesem społecznym, a w interesie społecznym jest przestrzeganie całego obowiązującego porządku prawnego, byłaby taka wykładnia art. 17 ust. 1 u.ś.r., z której wynikałoby, że obowiązki Państwa obejmujące pomoc rodzinie, wyprzedzałyby obowiązki alimentacyjne dzieci względem rodziców, ponieważ w takiej sytuacji doszłoby do przerzucenia realizacji tych obowiązków na całe społeczeństwo, w sytuacji gdy powinny one zostać zrealizowane przez członków rodziny. Doprowadziłoby to też do – z jednej strony - uprzywilejowania tych, którzy nie wywiązują się ze swych obowiązków wobec rodziców (gdyż to Państwo będzie płacić jednemu z wielu dzieci za opiekę nad rodzicem, zwalniając pozostałych faktycznie i finansowo z zapewnienia opieki rodzicowi) oraz – z drugiej strony - dodatkowego obciążenia tych, którzy wywiązują się ze swych obowiązków względem swoich rodziców a mimo to, ich podatki przeznaczane byłyby na pomoc osobom, których dzieci z tych obowiązków się nie wywiązują. Zdaniem Sądu, godziłoby to w konstytucyjną zasadę równości wobec prawa, wyrażoną w art. 32 ust. 1, czy też zasadę sprawiedliwości społecznej (art. 2 Konstytucji RP). Pominięcie przy wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. regulacji k.r.i.o. w zakresie konieczności wywiązania się z obowiązku alimentacyjnego dzieci względem rodzica naruszałoby też zasadę praworządności (art. 7 Konstytucji RP), czy obowiązek przestrzegania prawa RP (art. 83 Konstytucji RP). Wobec tego "limitowanie" dostępu do świadczenia pielęgnacyjnego w oparciu o kryterium konieczności wypełnienia przez wszystkie dzieci obowiązku alimentacyjnego względem rodzica nie może zostać uznane za naruszenie kryteriów przyznania tego świadczenia wyrażonych w ustawie o świadczeniach rodzinnych. Ustawa ta jest jedną z wielu ustaw obowiązujących w polskim systemie prawnym i w żaden sposób nie uchyla, czy nie ogranicza obowiązków dzieci wobec rodziców. Dlatego, zdaniem Sądu wsparcia państwa wymaga jedynie ten opiekun osoby z niepełnosprawnością, który sprawując faktycznie opiekę nad rodzicem, wykaże, że nie może uzyskać (wyegzekwować) pomocy od rodzeństwa i z tego względu zmuszony jest zrezygnować z pracy, czy też nie może jej podjąć (vide: wyroki WSA w Krakowie z dnia 24 października 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 669/22, czy z 5 grudnia 2022 r. sygn. akt III SA/Kr 918/22)". Sąd w składzie orzekającym podziela też pogląd, że praca zawodowa czy zamieszkiwanie w innej miejscowości nie stanowi obiektywnej okoliczności przesądzającej o tym, że dzieci niepełnosprawnego nie są w stanie sprawować opieki nad rodzicem (zob. np. wyrok WSA w Opolu z dnia 22 czerwca 2021 r., sygn. akt II SA/Op 79/21, wyrok WSA w Poznaniu z dnia 12 maja 2021 r., sygn. akt IV SA/Po 66/21, wyrok WSA w Gdańsku z dnia 11 marca 2021 r., sygn. akt III SA/Gd 1201/20). Przesłanki obiektywne bowiem to takie, które są niezależne od woli, a na ich wystąpienie nie ma się żadnego wpływu. Nadto wskazać należy, że świadczenie alimentacyjne nie musi polegać na fizycznym sprawowaniu opieki nad osobą jej wymagającą, lecz może polegać np. na finansowaniu usług opiekuńczych. Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 24 maja 1990 r., sygn. akt III CZP 21/90, stwierdził, że: "Obowiązek alimentacyjny należy do kategorii stosunków obligacyjnych, a ze względu na swe źródło należy do zobowiązań prawnorodzinnych. Polega on na czynnościach mających na celu zaspokojenie potrzeb osoby, która sama utrzymać się nie może, a więc na różnorakich świadczeniach. Obejmuje on dostarczanie środków utrzymania, a w razie potrzeby także środków wychowania". Zatem niemożność sprawowania osobistej opieki przez dzieci osoby wymagającej opieki przez wzgląd na pracę, nie stanowi zwolnienia z obowiązku alimentacyjnego, którego celem jest dostarczanie środków niezbędnych do egzystencji osoby uprawnionej. Obowiązek alimentacyjny nie jest bowiem związany z osobistą opieką (zob. także wyrok WSA w Gliwicach z dnia 3 marca 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 1440/20). W realiach niniejszej sprawy, biorąc również pod uwagę oświadczenia i dokumenty przedstawione w toku postępowania sądowego - jedynie w przypadku L. G. - istniały obiektywne przeszkody w wywiązywaniu się ze swoich obowiązków alimentacyjnych względem ojca. L. G. boryka się z poważnymi kłopotami zdrowotnymi, co generuje też duże nakłady finansowe na leczenie. Podobnie jest w przypadku B. J., która oprócz problemów z kręgosłupem sprawuje opiekę nad dwójką niepełnosprawnych, dorosłych dzieci. Nie mniej jednak Sąd zaznacza, że siostra ta nie pracuje i mieszka na tej samej ulicy (ul. [...] w N.) co skarżąca z ojcem. To w ocenie Sądu, nie wyklucza w sposób definitywny jej choćby doraźnej pomocy w opiece nad ojcem. Sąd nie uznał aby jakiekolwiek przeszkody zachodziły w przypadku Z. B. i L. K. Pierwsza z sióstr pracuje w niepełnym wymiarze czasu pracy i również zamieszkuje w N. Natomiast drugiej z sióstr nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego względem ojca fakt sprawowania i finansowania opieki nad teściami, względem których nie jest zobowiązana alimentacyjnie. Siostra ta mieszka w T., zatem w niedalekiej odległości od N., gdzie mieszka ojciec. Zatem, okoliczności faktyczne sprawy nie wskazują, aby brak było możliwości takiego ułożenia stosunków rodzinnych, żeby pozostałe córki niepełnosprawnego - w wybranej przez siebie formie i możliwym zakresie - współuczestniczyły w opiece nad ojcem. Spełnienie przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki, powinno być oceniane przy uwzględnieniu ogółu okoliczności sprawy. "Związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem), a sprawowaną opieką musi być bezpośredni i ścisły. Ocena spełnienia przesłanek z art. 17 ust. 1 u.ś.r. powinna być aktualna, to jest odnosząca się do czasu, w którym wnioskodawca wystąpił o przyznanie świadczenia" (wyrok WSA w Szczecinie z dnia 28 października 2021 r., II SA/Sz 560/21, CBOSA). Okoliczności sprawy niniejszej – postrzegane nie tyle z osobna, ile łącznie – pozwalają uznać konkluzję organu odwoławczego za w pełni zasadną. W tym kontekście trzeba mieć na względzie też, że skarżąca nie była osobą aktywną zawodowo i dzieliła swój czas na opiekę nad ojcem i wychowywanie trójki dzieci. Reasumując, prawidłowe jest stanowisko organu odwoławczego, że okoliczności stanu faktycznego sprawy uzasadniały odmowę przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego, w związku z opieką nad ojcem. Zarzuty skargi w tym względzie są nieuzasadnione. Zdaniem Sądu, zaskarżone rozstrzygnięcie zostało oparte na prawidłowej analizie zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego, który pozwolił na wyczerpujące ustalenie istotnych okoliczności sprawy. Poczynione ustalenia znalazły odzwierciedlenie w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, która w ocenie Sądu w całości odpowiada prawu. Mając powyższe na uwadze, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postepowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r., poz. 259 ze zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.