I SA/Ke 192/22

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Ewa Rojek Asesor WSA Magdalena Stępniak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 25 sierpnia 2022 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia [...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych oddala skargę. 1. Decyzją z [...] nr [...] P. K. R. U. S. (K.) odmówił J. C. umorzenia zadłużenia z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od 8 marca 2015 do 6 lutego 2020 r. w kwocie [...]zł w tym: - na ubezpieczenie emerytalno-rentowe w kwocie [...]zł (za okres od 2015.[...] do 2020.[...]); - na ubezpieczenie wypadkowo, chorobowe i macierzyńskie w kwocie [...]zł (za okres od 2015.[...] do 2020.[...]). 1.1 W uzasadnieniu decyzji wskazano, że J. C. zwrócił się o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Wniosek motywował m.in. opieką nad chorą matką, brakiem środków na opłacanie składek K. oraz własną sytuacją zdrowotną. Nadto wskazał, że sprzedał 1.7 ha ziemi aby mieć na jedzenie i opłaty. Uszczegóławiając wniosek oświadczył, że jedynym dochodem jest zasiłek z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. Z. w kwocie [...]zł. Wskazał, że ponosi wydatki na: energię elektryczną - [...] zł (miesięcznie), gaz - [...] zł (butla), która wystarcza na 1,5 miesiąca co wynosi [...] zł (miesięcznie), wywóz szamba - [...] zł (co 2-miesiące ), co wynosi średnio miesięcznie [...] zł, wodę - [...] zł (kwartalnie), co wynosi średnio miesięcznie [...] zł, zakup opału - przeciętnie [...] zł (miesięcznie), zaś środki przeznaczane na żywność wynoszą [...] zł. Dodatkowo oświadczył, że nie zbiera faktur i paragonów i nie jest w stanie udokumentować nimi ponoszonych wydatków. 1.2 Organ weryfikując przedstawioną przez wnioskodawcę sytuację otrzymał informację z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. Z. , z której wynika, że wymieniony korzysta z pomocy Ośrodka i z uwagi na umiarkowany stopień niepełnosprawności pobiera zasiłek stały w kwocie [...]zł. Natomiast z pisma Urzędu Miasta i Gminy w B. Z. z 31 stycznia 2022 r. wynika, że jest podatnikiem podatku od nieruchomości. Z ewidencji księgowej wynika, że podatek jest regularnie opłacany i z tego tytułu nie widnieją zaległości. Zdaniem K. ponoszone wydatki znajdują pokrycie w uzyskiwanym dochodzie i nie zagrażają egzystencji zobowiązanego. Granicą skrajnej biedy jest minimum egzystencji, które opiera się na przekonaniu, że życie ludzkie jest wartością najważniejszą. Minimum egzystencji to taki poziom wydatków, który zapewnia utrzymanie człowieka przy życiu, w stanie zdrowia i zdolności do pracy. Zakres i poziom zaspokajania potrzeb zgodnie z tą kategorią określa granicę, poniżej której występuje biologiczne zagrożenie życia człowieka, a także jego rozwoju psychofizycznego. Przyznane świadczenie z MGOPS pozwala na zaspokojenie niezbędnych potrzeb życiowych. Pomoc udzielana płatnikom mającym trudności z opłacaniem należności polega przede wszystkim na umożliwieniu przez K. spłaty należności w odroczonych terminach płatności, bądź zaległości w korzystnych układach ratalnych. W dalszej dopiero kolejności podejmowane są rozstrzygnięcia o umorzeniu tych zobowiązań. Udzielenie ulgi w postaci umorzenia należności ma charakter wyjątkowy, stosowany jest w szczególnych okolicznościach i zastrzeżony jest dla skrajnie trudnej sytuacji bytowej. 1.3 Prezes K. powołał treść art. 41a ust. 1 pkt. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (j.t. [...], poz. 266 z późn. zm. ) dalej "u.u.s.r." określający przesłanki umorzenia należności składkowych oraz wskazał na uznaniowy charakter decyzji w przedmiocie umorzenia. Podkreślił, że ważnym interesem płatnika, dającym podstawy do udzielenia ulg lub umorzenia całości lub części zadłużenia jest potwierdzenie jego szczególnie trudnej sytuacji bytowej, w której konieczność opłacenia należności zagrażałoby podstawom egzystencji. Mając na uwadze przeprowadzoną analizę dochodów – zdaniem organu obecnie w takiej sytuacji strona się nie znajduje. Nadto podniósł, że umorzenie nieopłaconych należności składkowych może mieć niekorzystny wpływ na wysokość przyszłego świadczenia emerytalnego lub rentowego. Powołując się na przepisy ustawy z 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. j. Dz.U z 2021 r. poz. 735 ze zm.), dalej "k.p.a." i art. 59 ust. 3 u.u.s.r. wskazał, że zobowiązany 21 lutego 2022 r. zgłosił się do Placówki Terenowej K. w B. Z. i złożył oświadczenie, z którego wynika, że wszystko co miał złożyć w sprawie umorzenia to już złożył. Jednocześnie wyjaśnił, że żadnych oszczędności nie posiada i obecnie nie leczy się z uwagi na brak środków finansowych. 2. Na powyższą decyzję Prezesa K. J. C. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach, wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji. Zarzucił błędną interpretację pojęcia ubóstwa i co z tym się wiąże uznanie, że pobierając zasiłek stały z pomocy społecznej w kwocie po [...] zł miesięcznie jest w stanie dokonać niezbędnych opłat związanych z utrzymaniem, zakup żywności, pokrycie kosztów leczenia, zakup środków higienicznych, a także na spłatę powstałego zadłużenia w opłacie składek K.. 2.1 W uzasadnieniu skarżący wskazał, że jest osobą samotną, niepełnosprawną w stopniu umiarkowanym z tytułu zdrowia psychicznego. Nie jest w stanie pracować i osiągać innych dochodów. Jedynym źródłem dochodu jest zasiłek stały pobierany z Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. Z. w kwocie [...]zł miesięcznie. Kwota ta nie zawsze wystarcza na pokrycie wszystkich niezbędnych potrzeb biologicznych w miesiącu i nie ma z czego spłacić zaległości wobec K., które powstały w okresie kiedy nie pracował, ponieważ opiekował się niepełnosprawną mamą. 2.2 W odpowiedzi na skargę Prezes K. podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: 3.1 Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j. t. Dz. U. z 2021 r., poz. 137) oraz art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j. t. Dz. U. z 2022 r., poz. 329 - dalej "p.p.s.a.") sąd administracyjny sprawuje kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, stosując środki przewidziane w ustawie. Natomiast zgodnie z art. 134 § 1 p.p.s.a. sąd rozstrzyga w granicach sprawy, nie będąc jednak – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi. Rozpatrując sprawę w tak zakreślonych granicach sąd stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie, ponieważ zaskarżona decyzja nie narusza prawa. 3.2 Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r., zgodnie z którym prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub w części. Użyty w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. zwrot "może" oznacza, że organ przy rozpatrywaniu sprawy i wydaniu rozstrzygnięcia działa w ramach uznania administracyjnego. W przypadku stwierdzenia przesłanki może zatem wniosek uwzględnić lub odmówić jego uwzględnienia, ma prawo wyboru rozstrzygnięcia. Zaznaczyć jednak trzeba, że wybór taki nie może być dowolny i musi wynikać z wszechstronnego oraz dogłębnego rozważenia wszystkich okoliczności faktycznych sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 3 k.p.a. Sposób interpretacji pojęcia "ważnego interesu zainteresowanego" na gruncie art. 41 ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. był przedmiotem licznych orzeczeń sądów. Zgodnie z ugruntowanym już stanowiskiem w tej kwestii ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuacje materialną ubezpieczonego istnieje wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty składek i możliwościami egzystencjalnymi zobowiązanego istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawowych potrzeb życiowych (por. m.in. wyrok NSA z 14 grudnia 2010 r.; II GSK 1061/09; LEX nr 746053; wyrok WSA w Szczecinie z 29 czerwca 2010 r., I SA/Sz 236/10, LEX nr 648374). W orzecznictwie zwraca się również uwagę, że ważny interes charakteryzuje się nieprzewidywalnością i niezależnością od sposobu postępowania podatnika. Występuje w sytuacjach szczególnych, w których niemożność uregulowania należności spowodowana jest przypadkami losowymi, takimi jak: klęski żywiołowe powodujące utratę majątku, trwała niezdolność zarobkowania wywołana chorobą, kalectwo. Przez ważny interes podatnika należy rozumieć nadzwyczajne względy, które mogłyby zachwiać podstawami egzystencji podatnika (por. wyrok WSA w Kielcach z 15 września 2011 r., I SA/Ke 350/11, LEX nr 966058). Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. Nadto w orzecznictwie podkreśla się, że rozstrzygnięcia wydawane w przedmiocie umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników są podejmowane w ramach uznania administracyjnego, a więc możliwości wyboru przez organ określonego kierunku rozstrzygnięcia istnieje jednak dopiero po ustaleniu istnienia wymienionych w przepisach prawa przesłanek. Jeśli żadna z tych przesłanek nie jest spełniona, organ nie ma możliwości wyboru konsekwencji prawnych i bezwzględnie zobowiązany jest odmówić przyznania ulgi. Z kolei wykazanie istnienia wymaganych przesłanek pozwala organowi na zastosowanie ulgi, jednakże nie jest to równoznaczne z obowiązkiem jej przyznania (por. wyrok WSA w Białymstoku z 5 maja 2010 r., I SA/Bk 124/10, LEX nr 673077). Swobodę wyboru rozstrzygnięcia organu ogranicza wyrażona w art. 7 k.p.a. zasada uwzględniania z urzędu interesu społecznego (publicznego) i słusznego interesu strony. Zasada ta obliguje organ do podjęcia decyzji w sprawie po dokładnym wyważeniu wchodzących w grę konkurujących ze sobą wartości ogólnospołecznych i indywidualnych. Ponadto, organ mając do wyboru różne możliwe sposoby rozstrzygnięcia sprawy, powinien wybrać rozwiązanie zgodne ze słusznym interesem strony, jeżeli nie stoi temu na przeszkodzie interes publiczny. Zatem sądowej kontroli legalności decyzji podlega prawidłowość przeprowadzonego postępowania oraz badanie formalnej prawidłowości decyzji, nie zaś jej celowości. Decyzja uznaniowa może być przez sąd uchylona w przypadku stwierdzenia, że została wydana z takim naruszeniem przepisów prawa materialnego czy procesowego, które mogło mieć wpływ na wynik sprawy. O tego rodzaju naruszeniach można mówić, gdy organ pozostawił poza swoimi rozważaniami argumenty podnoszone przez stronę, pominął istotny dla rozstrzygnięcia materiał dowodowy lub dokonał jego oceny wbrew zasadom logiki i doświadczenia życiowego. 3.3 Taki model postępowania powoduje, że pierwszorzędną w niniejszej sprawie kwestią jest ustalenie czy występuje przesłanka umorzenia, tj. ważny interes zainteresowanego. Wniosek o umorzenie zaległości składkowych skarżący uzasadnił trudną sytuacją materialną. Należy wskazać, że sytuacja materialna rolnika i wynikająca z niej niemożność opłacania składek może uzasadniać istnienie przesłanki ważnego interesu zainteresowanego. W związku z tym obowiązkiem organu, wynikającym z art. 77 § 1 k.p.a. było wyjaśnienie sytuacji materialnej i życiowej skarżącego, ustalenie osób z którymi prowadzi wspólne gospodarstwo domowe, dochodów oraz koniecznych wydatków tak dla jego egzystencji, jak i osób prowadzących z nim wspólne gospodarstwo domowe. Ważny interes w umorzeniu składek ze względu na trudną sytuację ubezpieczonego istnieje bowiem wtedy, gdy pomiędzy obowiązkiem zapłaty należności i jego sytuacją materialną istnieje związek tego rodzaju, że wykonanie obowiązku zapłaty składek mogłoby spowodować niemożność zaspokojenia przez zobowiązanego i jego bliskich podstawnych potrzeb życiowych. Tak dokonane ustalenia powinny zostać odzwierciedlone w uzasadnieniu decyzji. 3.4 Organ stwierdził brak okoliczności wskazujących na istnienie przesłanek uzasadniających umorzenie należności skarżącego. Ustaleń tych dokonał w wyniku przeprowadzonego postępowania. Oceniając postępowanie organu należy wskazać, że naczelną zasadą postępowania jest zasada prawdy obiektywnej określona w art. 7 K.p.a., której rozwinięciem jest przepis art. 77 § 1 k.p.a. Zgodnie z powyższą zasadą organy podejmują wszelkie kroki niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, w tym zobowiązane są zebrać i w sposób wyczerpujący rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Ponadto oceniając zgromadzony materiał dowodowy muszą kierować się regułami zapisanymi w art. 80 K.p.a., tj. ocenić na podstawie całego zebranego materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Przy ocenie wiarygodności zgromadzonych dowodów organ nie jest skrępowany żadnymi regułami określającymi wartość poszczególnych rodzajów dowodów i dokonuje tej oceny w sposób swobodny. Sąd stwierdził, że przeprowadzony przez organ proces decyzyjny jest prawidłowy. Ustalona przez organ sytuacja rodzinna, majątkowa i zdrowotna skarżącego przedstawiona w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji, spełniającej wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. znajduje potwierdzenie w zgromadzonym materiale dowodowym. Przedstawiając sytuację materialną organ wskazał na uzyskiwane przez niego dochody, a także dokonał ich zestawienia z wysokością deklarowanych wydatków. Opierając się na posiadanych dokumentach i oświadczeniu ustalił, że wnioskodawca ponosi następujące wydatki na: energię elektryczną - [...] zł (miesięcznie), gaz - [...] zł (butla), która wystarcza na 1,5 miesiąca co wynosi [...] zł (miesięcznie), wywóz szamba - [...] zł (co 2-miesiące ), co wynosi średnio miesięcznie [...] zł, woda - [...] zł (kwartalnie) co wynosi średnio miesięcznie [...] zł, zakup opału - przeciętnie [...] zł (miesięcznie), zaś środki przeznaczane na żywność wynoszą 395,66. Analiza przedstawionych wielkości wskazuje, że wydatki nie przewyższają dochodu. Nadto ustalając możliwości płatnicze skarżącego K. zwrócił się do Miejsko-Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. Z. , z którego otrzymał informację, że skarżący korzysta z pomocy Ośrodka i z uwagi na umiarkowany stopień niepełnosprawności pobiera zasiłek stały w kwocie [...]zł. Natomiast z otrzymanego pisma z Urzędu Miasta i Gminy w B. Z. z 31 stycznia 2022 r. wynika, że jest podatnikiem podatku od nieruchomości, który regularnie opłaca i z tego tytułu nie posiada zaległości. Organ nie był natomiast w stanie dokonać oceny w jakim zakresie stan zdrowia skarżącego ma wpływ na jego możliwości płatnicze, albowiem skarżący wskazał, że obecnie nie leczy się z uwagi na brak środków na ten cel. Przy czym oświadczył przed organem, że w sprawie złożył wszystkie dokumenty. W kontekście z kolei treści wniosku oraz zarzutów sformułowanych w skardze należy wskazać, że ustawowe przesłanki umorzenia należności nie odnoszą się w żaden sposób do okoliczności powstania zaległości (czy powstały z winy zainteresowanego, czy też nie), lecz jedynie do oceny aktualnych (w chwili wydawania decyzji w przedmiocie umorzenia) możliwości płatniczych zainteresowanego, z uwzględnieniem elementu ochrony interesu publicznego, który wyraża się w ochronie stabilności systemu ubezpieczeń społecznych, co nakazuje egzekwowanie zaległych należności. W świetle powyższego istotne jest i wymaga też podkreślenia, że w przypadku postępowania w sprawie wniosku o umorzenie, ciężar dowodzenia zdecydowanie przesuwa się na zobowiązanego. W interesie strony leży bowiem podanie do wiadomości organów wszystkich istotnych okoliczności sprawy i dopilnowanie utrwalenia ich w dokumentach. 3.5 Rozpatrując wniosek skarżącego organ prawidłowo wziął też pod uwagę stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego wskazując, że zadaniem K. jest nie tylko obsługa ubezpieczonych, lecz również gromadzenie środków finansowych przeznaczonych na wypłatę świadczeń z tego ubezpieczenia. Środki finansowe na wypłatę tych świadczeń pochodzą ze składek opłacanych na to ubezpieczenie przez wszystkich rolników. Dodatkowo należy wskazać, że opłacanie składek leży w interesie społecznym, ponieważ powiększa stan finansów funduszy Kasy, z których wypłacane są świadczenia dla ogółu ubezpieczonych, w tym również świadczenie przyznane wnioskodawcy. Istotne ponadto jest, że K. udzielał już skarżącemu ulg w spłacie zadłużenia w formie układów ratalnych, z których skarżący jednak nie wywiązywał się. 3.6 Podsumowując sąd stwierdził, że Prezes K. przeprowadził postępowanie zgodnie z przepisami prawa, w szczególności art. 7 i 77 § 1 k.p.a., tj. dokonał prawidłowych ustaleń faktycznych w oparciu o cały zebrany w sprawie i wyczerpująco rozpatrzony materiał dowodowy. Tak dokonane ustalenia doprowadziły Prezesa K. do wniosku, że brak jest podstawy do umorzenia należności skarżącego. Zauważyć przy tym należy, że wyciągnięte wnioski nie wychodzą poza granice zakreślone w art. 80 k.p.a. Zajęte stanowisko Prezes K. przedstawił w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Samo zaś niezadowolenie skarżącego z treści wydanego rozstrzygnięcia oraz subiektywne przekonanie o zaistnieniu przesłanek przemawiających za umorzeniem należności nie może oznaczać, że przeprowadzone postępowanie było niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa. W związku z powyższym zarzut związany z błędną interpretacją pojęcia ubóstwa jest nieuzasadniony. 3.7 Mając na uwadze powyższe sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a, orzekł jak w sentencji wyroku.