II SA/Bk 1492/25

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Barbara Romanczuk, Sędziowie asesor sądowy WSA Anna Bartłomiejczuk (spr.), sędzia WSA Marek Leszczyński, Protokolant starszy sekretarz sądowy Sylwia Tokajuk, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 10 lutego 2026 r. sprawy ze skargi Sz. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia 12 czerwca 2025 r. [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą jej wydanie decyzję Wójta Gminy T. K. z dnia 4 marca 2025 roku nr. [...]. Skarga została wywiedziona na tle następujących okoliczności. Pismem z 21 stycznia 2025 r. Wójt Gminy T. K. zawiadomił S. N. (dalej powoływanego jako: "skarżący") o wszczęciu z urzędu postępowania administracyjnego w sprawie wydania decyzji ustalającej odpłatność za pobyt jego ojca J. N. w Domu Pomocy Społecznej w Choroszczy (dalej: "DPS") od 10 października 2024 r. W dniu 10 lutego 2025 r. Skarżący wniósł o zwolnienie w całości z opłaty ze względu na skazanie ojca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione na jego szkodę, co potwierdzają jego zdaniem złożone na wcześniejszym etapie postępowania: (-) postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku z 9 lutego 2021 r. sygn. akt XIII K 1212/20 umarzające (z uwagi na niepoczytalność) postępowanie karne prowadzone przeciwko J. N. w zakresie m.in. czynu z art. 190a § 1 k.k. w zb. z art. 190 § 1 k.k. (uporczywe nękanie oraz grożenie popełnieniem przestępstwa na szkodę m.in. syna S. N.) popełnionego w okresie od 1 lipca 2019 r. do 29 grudnia 2019 r. oraz orzekające o zastosowaniu względem J. N. środka zabezpieczającego w postaci umieszczenia w zamkniętym zakładzie psychiatrycznym na oddziale o podstawowym stopniu zabezpieczenia; (-) postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 7 kwietnia 2021 r. sygn. akt VIII Kz 113/21 utrzymujące w mocy ww. postanowienie SR w Białymstoku z 9 lutego 2021 r. sygn. akt XIII K 1212/20, (-) postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku z 1 czerwca 2021 r. sygn. akt XI Ns 314/21 zakazujące J. N. zbliżania się do nieruchomości położonej w N. K. przy ul. [...] i jej bezpośredniego otoczenia na odległość 250 m; (-) postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 26 sierpnia 2021 r. sygn. akt II Ca 955/21 oddalające apelację J. N. od ww. postanowienia. Skarżący złożył też do akt oświadczenie o stanie majątkowym datowane na 17 luty 2025 r. oraz zaświadczenie z dnia 5 lutego 2025 r. o wynagrodzeniu uzyskanym za styczeń 2025r. z tytułu umowy o pracę (dochód: 4.073,84 zł), a także zbiór faktur i rachunków potwierdzających jego miesięczne i roczne wydatki. W dniu 17 lutego 2025 r. został przeprowadzony ze skarżącym wywiad środowiskowy, z którego wynika, że prowadzi on jednoosobowe gospodarstwo domowe, którego łączny dochód miesięczny wynosi 7.179,22 zł. (tj. wynagrodzenie za pracę w miesiącu styczniu 2025r. - 4073,84 zł, dochód z gospodarstwa rolnego o powierzchni 4,95 ha przeliczeniowego - 2272,05 zł oraz darowizna od matki 833,33 zł.) W oparciu o powyższe ustalenia Wójt decyzją z dnia 4 marca 2025 r. ustalił skarżącemu wysokość odpłatności za pobyt ojca w DPS od 10 października 2024 r. do 31 października 2024 r. w wysokości 1.495,74 zł, od 1 listopada 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. w kwocie 2.107,63 zł miesięcznie i od 1 lutego 2025 r. w wysokości 2.279,13 zł miesięcznie (pkt 1); odmówił ww. zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca w DPS (pkt 2); wskazał, że opłatę należy wnosić na rachunek bankowy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w T. K. w terminie do 20-go dnia każdego miesiąca (pkt 3); nakazał uregulowanie należności za miesiące od 10 października 2024 r. do miesiąca bieżącego w ciągu 14 dni od dnia ostateczności decyzji (pkt 4). W uzasadnieniu organ wskazał, że na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 22 kwietnia 2024 r. sygn. akt IV RNs 1190/23 orzeczono przyjęcie J. N. do domu pomocy społecznej. Zgodnie z decyzją kierującą z 7 lipca 2024 r. nr 5026.3.2024 został on skierowany do DPS poza kolejnością na czas nieokreślony. Na podstawie decyzji z 8 lipca 2024 r. ustalono odpłatność za pobyt ww. w DPS, a na mocy decyzji z 23 lipca 2024 r. nr 301 umieszczono go w DPS poza kolejnością na czas nieokreślony, gdzie został przyjęty 10 października 2024r. Następie organ przytoczył art. 61 ust. 2 ustawy z 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz.U. 2024, poz. 1283, ze zm.; dalej: "u.p.s.") i powołując się na art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. stwierdził, że zobowiązanymi do ponoszenia odpłatności za pobyt J. N. w DPS jest dwójka jego dzieci, tj. córka B. N. i syn S. N. Na podstawie przeprowadzonych z nimi wywiadów środowiskowych oraz zgromadzonej dokumentacji ustalono, że ich dochody przekraczają 300% kryterium dochodowego dla osoby samotnie gospodarującej, w związku z czym są zobowiązani do wnoszenia comiesięcznej opłaty za pobyt ojca w DPS. Organ ustalił, że od 1 lutego 2024r. miesięczny koszt utrzymania w DPS wynosił 6.735 zł miesięcznie, a na podstawie decyzji z 8 lipca 2024 r. nr 5026.3.1.2024 ustalono odpłatność za pobyt J. N. w DPS w wysokości 2.519,75 zł miesięcznie. Pozostałą kwotę (4.215,25 zł) powinni wnosić zobowiązani po połowie (tj. po 2.107,63 zł od osoby). Organ ustalił także, że od 1 lutego 2025 r. miesięczny koszt utrzymania w DPS wynosi 7.078 zł miesięcznie, a w związku z tym od 1 lutego 2025 r. wysokość odpłatności zobowiązanych za pobyt ojca w DPS wynosi 4.558,25 zł miesięcznie (tj. po 2.279,13 zł od osoby). Dalej organ pierwszej instancji wyjaśnił, że po przeprowadzeniu wywiadu środowiskowego, w trakcie którego została ustalona sytuacja dochodowa obu zobowiązanych, sporządzono umowę z dnia 24 października 2024r., w której zaproponowano skarżącemu opłatę w wysokości 2.107,63 zł miesięcznie, której to umowy jednak nie podpisał. Dalej, powołując się na art. 61 ust. 2d u.p.s. organ wyjaśnił, że w przypadku odmowy przez osoby zobowiązane do wnoszenia opłaty, zawarcia umowy, wysokość ponoszonej przez nie opłaty za pobyt mieszkańca w dps ustala w drodze decyzji. Organ zauważył, że sposób dzielenia opłaty na osoby zobowiązane do jej wnoszenia nie jest jednoznacznie ustalony w u.p.s., bowiem co do zasady opłata ta winna być wnoszona w wysokości nadwyżki nad 300% kryterium dochodowego. Proporcjonalne dzielenie opłaty zawsze następuje w sytuacji, gdy organ nie zna dochodu strony (art. 61 ust. 2e i f u.p.s.), jednak w orzecznictwie sądów i praktyce administracyjnej dopuszcza się proporcjonalne dzielenie opłaty również gdy ze stroną przeprowadzono wywiad środowiskowy i ustalono jej dochód, a nie jest ona jedyną osobą zobowiązaną do wnoszenia opłaty – jak ma to miejsce w sprawie. Organ zwrócił w tym względzie uwagę, że sytuacja dochodowa skarżącego przekracza 300% kryterium dochodowego, które dla osoby samotnie gospodarującej do grudnia 2024 r. wynosiło 2.328 zł, natomiast od stycznia 2025 r. wynosi 3.030 zł. Tymczasem, jak ustalił organ, łączny miesięczny dochód zobowiązanego uzyskany w styczniu 2025 r. wynosił 7.179,22 zł. Organ zaznaczył jednocześnie, że co prawda w toku postępowania skarżący przedstawił miesięczne wydatki, lecz nie podlegają one odliczeniu przy ustalaniu dochodu, albowiem katalog z art. 8 u.p.s. ma charakter zamknięty. Ponadto w żadnym innym przepisie ustawy nie ma przewidziano możliwości odliczenia kwoty miesięcznych wydatków od dochodów. Organ pierwszej instancji wyjaśnił również powody odmowy zwolnienia zobowiązanego z opłaty. Przytoczył wyjaśnienia zobowiązanego uznając, że jakkolwiek opisane zachowania ojca wobec zobowiązanego wskazują na naruszenie obowiązków rodzinnych, to jednak wywołane one były przez chorobę psychiczną, a tym samym nie można im przypisać cech świadomego i celowego działania. Organ podkreślił, że zastosowanie ulgi określonej w art. 64 u.p.s. ma mieć charakter wyjątkowy, bowiem ciężar utrzymania osoby w DPS przerzucany jest wówczas na społeczeństwo. Wskazał, że to osoba zobowiązana musi wykazać rażące naruszenie względem niej przez mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych. Tymczasem dołączonym do wniosku zobowiązanego postanowieniem umorzono postępowanie karne przeciwko jego ojcu. Sam zaś fakt rażącego naruszania przez niego obowiązku alimentacyjnego i innych obowiązków rodzinnych nie jest równoznaczny z zaistnieniem przesłanek uzasadniających obligatoryjne, czy całkowite zwolnienie z obowiązku ponoszenia opłat. Nawet bowiem w takich sytuacjach ustawodawca nakazuje badać konkretne okoliczności sprawy i z ich uwzględnieniem rozważać zasadność, a następnie zakres przyznawanej pomocy. Z przedstawionych zaś dokumentów, tj. opinii psychiatrycznych, złożonych wcześniej zeznań wynika, że w 2019 r., kiedy miały miejsce czyny opisane w ww. postanowieniu, oboje zobowiązani byli już osobami dorosłymi. Reasumując organ zwrócił uwagę na stabilną sytuację życiową, rodzinną i osobistą zobowiązanej. Organ wziął także pod uwagę fakt, że naganne zachowania ojca wobec zobowiązanego były spowodowane jego chorobą psychiczną, a on sam nie ponosił winy za nie. Organ wyjaśnił, że odrębną decyzją ustalono opłatę od drugiej z osób zobowiązanych. Samorządowe Kolegium Odwoławcze zaskarżoną decyzją z 12 czerwca 2025 r. utrzymało w mocy decyzję Wójta, podzielając argumentację tego organu. Organ odwoławczy podkreślił, że w oparciu o ustaloną sytuację dochodową skarżącego i obowiązujące ustawowe zasady odpłatności, dokonano obliczenia wysokości ponoszonej przez niego opłaty za pobyt ojca w DPS od 10 października 2024 r. Zobowiązany nie wniósł zastrzeżeń co do tych wyliczeń, lecz zakwestionował odmowę zwolnienia go z ponoszenia opłaty. Jednak, zdaniem Kolegium, nie występuje w sprawie żadna z przesłanek zwolnienia z opłaty, zarówno na podstawie art. 64a u.p.s., jak i art. 64 pkt 7 u.p.s. SKO podkreśliło, że zobowiązany nie legitymuje się prawomocnym orzeczeniem sądu o pozbawieniu jego ojca władzy rodzicielskiej nad nim, ani też prawomocnym orzeczeniem sądu o skazaniu go za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego, popełnione na jego szkodę. Jakkolwiek SKO podzieliło ocenę, że zgromadzone w aktach sprawy orzeczenia sądowe świadczą o nagannym i niedopuszczalnym zachowaniu ojca wobec członków rodziny, w tym wobec zobowiązanego, to jednak uznało, że żadne z nich nie odpowiada przesłance, o której mowa w art. 64a u.p.s. Oceniając zaś wykazanie przez zobowiązanego rażącego naruszenia przez jej ojca obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem niej (tj. przesłanki z art. 64 pkt 7 u.p.s.), SKO wskazało że zaniedbania w tym zakresie muszą dotyczyć okresu, kiedy zobowiązani do wnoszenia opłat wymagali właściwego dla ich wieku wsparcia, ponieważ naruszenia te odnoszą się m.in. do obowiązku opieki, wychowania, utrzymania, dbałości o rozwój. Przesłanka ta nie dotyczy jakichkolwiek naruszeń, ale takich które miały charakter rażący oraz zostały udowodnione. SKO podzieliło ocenę okoliczności powołanych przez zobowiązanego we wniosku, uznając, że jakkolwiek wskazują one na naruszenie obowiązków rodzinnych przez ojca zobowiązanego, to jednak ze względu na fakt, że wywołane były przez chorobę psychiczną, nie można im przypisać cech świadomego i celowego działania, a w konsekwencji trudno uznać je za rażące. Ponadto w chwili kiedy miały miejsce czyny opisane w materiale dowodowym (2019 r.) zobowiązany był osobą dorosłą. SKO dostrzegło także, że materiał dowodowy nie zawiera potwierdzenia, aby w przeszłości i dzieciństwie zobowiązanego, jej ojciec nie wypełniał względem niego ciążących na nim obowiązków rodzicielskich. Podzielając argumentację organu pierwszej instancji SKO podkreśliło też, że zobowiązany uzyskuje stabilny dochód znacznie przekraczający ustawowe kryterium, jego sytuacja majątkowa jest dobra, a na swoim utrzymaniu nie ma innych osób. Z uwagi na powyższe jest w stanie ponosić ustalone koszty pobytu ojca w DPS bez uszczerbku dla zaspokojenia własnych potrzeb. Za nieposiadające cech okoliczności nadzwyczajnych, uzasadniających przerzucenie kosztów pobytu ojca w DPS na jednostkę samorządu terytorialnego. W ocenie SKO w sytuacji obiektywne uzasadnionego negatywnego stosunku dzieci do ojca, obowiązek ponoszenia opłat za jego pobyt w DPS, spoczywający na dzieciach pozostających w dobrej kondycji finansowej, nie może przechodzić na społeczeństwo, bowiem godziłoby to w idee i cele pomocy społecznej. Skargę do sądu administracyjnego na powyższą decyzję SKO wniósł skarżący zarzucając jej naruszenie: 1) art. 77 § 1 w zw. z art. 7 i art. 80 k.p.a. przez odmówienie waloru istotnych dowodów w sprawie dowodom z dokumentów w postaci: postanowienia Sądu Rejonowego w Białymstoku o sygn. XIII K 1212/20 utrzymanego w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego w Białymstoku o sygn. VIII Kz 113/21 oraz orzeczenia Sądu Rejonowego w Białymstoku w sprawie XI Ns 314/21 utrzymanego w mocy orzeczeniem Sądu Okręgowego w Białymstoku o sygn. II Ca 955/21, które jednoznacznie świadczą o wypełnieniu przesłanek zwolnienia skarżącego z całości opłat za pobyt ojca w DPS, gdyż świadczą o jego nagannym zachowaniu i fakcie popełnienia przestępstwa na szkodę skarżącego, co jednoznacznie jest stwierdzone w uzasadnieniu postanowienia w sprawie XIII K 1212/20; 2) art. 77 § 1 w zw. z w zw. z art. 7 i art. 80 k.p.a. poprzez przyjęcie, że dochody skarżącego w sposób znaczący przekraczają kryterium dochodowe w sytuacji gdy z obliczeń decyzji wynika, że mój dochód w styczniu 2025 r. wynosił 7179,22 zł podczas gdy z kwot cząstkowych podanych przez organy obu instancji wychodzi kwota 5 179,22 zł. Kwota ustalona przez organy obu instancji jest więc czysto wirtualna; 3) art. 64 i 64a u.p.s. w zw. z art. 7a § 1 k.p.a. przez jego niewłaściwe zastosowanie i przyjęcie, że nie zostały spełnione przesłanki do zwolnienia skarżącego z całości opłaty za pobyt ojca w DPS; 4) art. 18 Konstytucji RP przez pominięcie, że: rodzina, macierzyństwo i rodzicielstwo znajdują się pod ochroną i opieką Rzeczypospolitej Polskiej, co oznacza że państwo i samorząd mają obowiązek pomocy, opieki i wsparcia w ramach przepisów swym obywatelom, także przez ponoszenie m.in. kosztów w tego typu sprawach. Osoby tzw. niegodne także są, były i będą ubezpieczone np. w ZUS, więc i one kiedyś za kogoś podobne koszty ponosiły co nie oznacza, że stanowi to przerzucanie obowiązku na społeczeństwo, co również narusza zasadę pomocniczości wyrażoną w preambule Konstytucji RP, jak również zasadę równości wobec prawa, tj. że organ odmówił zwolnienia od kosztów kierując się głównie przesłankami fiskalnymi. W uzasadnieniu skarżący wskazał, że organ błędnie ocenił materiał dowodowy i niezasadnie odmówił zastosowania w sprawie art. 64 pkt 7 i art. 64a u.p.s., podczas gdy postanowienie umarzające postepowanie karne prowadzone przeciwko jego ojcu ze względu na jego niepoczytalność, odpowiada orzeczeniu, o którym mowa w ww. przepisie, bowiem wynika z niego, że doszło do popełnienia zarzucanych mu przestępstw. Podniósł ponadto, że podłożem działania ojca była schizofrenia spowodowana toksycznym nadużywaniem alkoholu, a więc stan, do którego ojciec doprowadził się własnym działaniem. W tym zakresie wskazał też na wyrok WSA w Olsztynie w sprawie II SA/Ol 743/23 wywodząc, że w sprawie powinno dojść do interpretacji przepisu art. 64a u.p.s. z zastosowaniem zasady rozstrzygania wątpliwości na jej korzyść (art. 7a § 1 k.p.a.). W ocenie skarżącego organy błędnie ustaliły też kwotę jego zarobków, podkreślając, że jedynym jego źródłem dochodu jest wynagrodzenie za pracę w Urzędzie Marszałkowskim i nie osiąga żadnych innych, stałych dochodów. Obciążanie go zatem bieżącą odpłatnością za pobyt ojca w DPS oraz jednorazową kwotą ok. 20.000 zł za miniony okres pobytu ojca w DPS, jest nie tylko uciążliwe finansowo, ale skutkować też będzie koniecznością poszukiwania pomocy finansowej u innych osób. W ten sposób, zdaniem skarżącego, utraci on samodzielność finansową. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył, co następuje. Skarga zasługuje na uwzględnienie aczkolwiek nie z przyczyn w niej wskazanych, ale tych, które sąd dostrzegł z urzędu. Przedmiotem kontroli sądu w niniejszej sprawie jest decyzja SKO w Białymstoku utrzymująca w mocy decyzję Wójta T. K. ustalającą skarżącemu odpłatność z tytułu pobytu jego ojca w DPS za okres od 10 października 2024 r. do 31 października 2024 r. w wysokości 1.495,74 zł, od 1 listopada 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. w kwocie 2.107,63 zł miesięcznie i od 1 lutego 2025r. w wysokości 2.279,13 zł miesięcznie (pkt 1), a także odmawiająca skarżącemu zwolnienia z tej odpłatności (pkt 2). Istota sporu w rozpoznawanej sprawie sprowadza się do odpowiedzi na pytanie, czy organy orzekające prawidłowo ustaliły odpłatność skarżącego za pobyt ojca w DPS oraz, czy prawidłowo odmówiły zwolnienia skarżącego z tejże opłaty. Kontrolując zaskarżoną decyzję z tej perspektywy sąd doszedł do wniosku, że na etapie ustalania skarżącemu odpłatności za pobyt ojca w DSP doszło do naruszenia art. 103 ust. 2 w zw. z art. 61 ust. 2d u.p.s. poprzez ich niewłaściwe zastosowanie i ustalenie wysokości tejże odpłatności z pominięciem badania realnych "możliwości" płatniczych skarżącego. W sprawie nie jest sporne, że ojciec skarżącego przebywa od 10 października 2024 r. w DPS, w którym średni miesięczny koszt utrzymania mieszkańca wynosił od 1 lutego 2024 r. do 31 stycznia 2025 r. 6.735 zł miesięcznie, zaś od 1 lutego 2025 r. wynosi 7.078 zł miesięcznie. Decyzją z dnia 8 lipca 2024 r. ustalono odpłatność za pobyt ojca skarżącego w DPS na kwotę 2.519,75 zł miesięcznie, zaś w kontrolowanym postępowaniu ustalono, że pozostałą część opłaty (tj. 4.215,25 zł miesięcznie za okres do 31 stycznia 2025 r., zaś od 1 lutego 2025 r. 4.558,25 zł miesięcznie) wnosić powinni jego zstępni, tj. skarżący oraz jego siostra. Wysokość opłaty wnoszonej przez siostrę skarżącego ustalono w odrębnym postępowaniu decyzją Wójta T. K. z 4 marca 2025r. utrzymaną w mocy decyzję SKO z dnia 12 czerwca 2025 r., która została podana kontroli sądowej w sprawie o sygn. akt II SA/Bk 1257/25, zakończonej wyrokiem z 6 listopada 2025r. oddalającym skargę B. N. Orzeczenie to nie jest prawomocne. W pierwszej kolejności sąd wskazuje, że katalog osób zobowiązanych do wnoszenia opłaty za pobyt J. N. w DPS został ustalony prawidłowo bowiem podopieczny jest osobą rozwiedzioną. Zgodnie z art. 61 ust. 1 u.p.s. obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej są w kolejności: (1) mieszkaniec domu, (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi, (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - przy czym osoby i gmina określone w pkt 2 i 3 nie mają obowiązku wnoszenia opłat, jeżeli mieszkaniec domu ponosi pełną odpłatność (sytuacja ta nie zachodzi w kontrolowanej sprawie). Wedle art. 61 ust. 2 u.p.s. opłatę tą wnoszę: (1) mieszkaniec domu, nie więcej jednak niż 70% swojego dochodu; (2) małżonek, zstępni przed wstępnymi - zgodnie z umową zawartą w trybie art. 103 ust. 2 u.p.s. - w przypadku osoby samotnie gospodarującej, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (lit. a), (3) gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej - w wysokości różnicy między średnim kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a opłatami wnoszonymi przez osoby, o których mowa w pkt 1 i 2 tego przepisu. Wysokość opłaty ustalana jest w drodze umowy zawartej z kierownikiem ośrodka pomocy społecznej albo dyrektorem centrum usług społecznych, o której mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s., zaś w razie odmowy przez osoby, o których mowa w art. 61 ust. 1 pkt 2 u.p.s. zawarcia takiej umowy, wysokość ich opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej ustala w drodze decyzji organ gminy właściwej zgodnie z art. 59 ust. 1 u.p.s. (tj. organ gminy właściwej dla mieszkańca domu pomocy społecznej, w dniu jego kierowania do domu), z uwzględnieniem ograniczeń, o których mowa w art. 61 ust. 2 pkt 2 i art. 103 ust. 2 u.p.s. - o czym stanowi art. 61 ust. 2d u.p.s., stanowiący materialnoprawną podstawę obu wydanych w niniejszej sprawie decyzji. Po przeprowadzeniu ze skarżącym wywiadu środowiskowego zaproponowano mu zawarcie umowy, wedle której ponosiłby on comiesięczną odpłatność za pobyt ojca w DPS w wysokości 2.107,63 zł miesięcznie. Skarżący umowy tej nie podpisał. W tych okolicznościach nie budzi wątpliwości, że zaistniały podstawy do decyzyjnego określenia wysokości tejże opłaty. Powyższe jest o tyle istotne, że odmowa skarżącego zawarcia umowy wyczerpuje hipotezę art. 61 ust. 2d u.p.s., z której wynika, że w przypadku, gdy osoba zobowiązana odmówiła zawarcia umowy, ale wyraziła zgodę na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego, tak jak to ma miejsce w niniejszej sprawie, to przy ustalaniu wysokości opłaty obciążającej organ po pierwsze uwzględnia kryterium dochodowe, określone w art. 61 ust. 2 pkt 2, ale także - na podstawie art. 103 ust. 2 - bierze pod uwagę wysokość dochodów i możliwości (tak: NSA w wyrokach z dnia: 14 lutego 2025 r., I OSK 241/24 oraz 14 stycznia 2026r., I OSK 2436/24, oba dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, "CBOSA"). W tym miejscu wyjaśnić również należy, że skoro ustalenie dochodu strony na gruncie powołanego przepisu następuje przy uwzględnieniu kwoty dochodu na osobę w rodzinie oraz przy uwzględnieniu "dochodów i możliwości", to wyliczona różnica między dochodem na osobę w rodzinie, a ustalonym kryterium dochodowym nie powinna być automatycznie przyjmowana za wysokość przedmiotowej opłaty ani uznawana za kwotę, którą osoba zobowiązana faktycznie dysponuje i realnie może przeznaczyć na sfinansowanie kosztów pobytu mieszkańca DPS. Jest to wyłącznie górna granica przedmiotowej odpłatności, do której należy zastosować ograniczenia wskazane w art. 61 ust. 2d u.p.s. Ustalenie omawianej kwoty w powyższym trybie nie jest zatem działaniem wyłącznie matematycznym, mającym na celu ustalenie dochodu na osobę w rodzinie, następnie ustalenie czy dochód ten jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, a przy wymierzaniu skonkretyzowanej odpłatności uwzględnienie by dochód pozostały po wniesieniu opłaty nie był niższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Nie jest to też prosty wynik obliczeń w postaci różnicy pomiędzy kosztem utrzymania w domu pomocy społecznej, a kwotą odpłatności ponoszoną przez mieszkańca, o ile mieści się w ustalonej dodatniej różnicy między dochodem na osobę w rodzinie, a kwotą 300% kryterium dochodowego. Zgodnie bowiem z aktualnym brzmieniem art. 61 ust. 2d u.p.s. konieczne pozostaje, czego zdaje się nie zauważają organy, uwzględnienie ograniczeń wynikających zarówno z art. 61 ust. 2 pkt 2 jak i wynikających z art. 103 ust. 2 tej ustawy, tj. poza wysokością dochodów także możliwości, o których mowa w art. 103 ust. 2 ustawy. Takie stanowisko konsekwentnie prezentuje tut. sąd (m.in. w wyrokach: II SA/Bk 648/23, II SA/Bk 565/24, II SA/Bk 567/24, CBOSA), a skład orzekający w niniejszej sprawie w pełni je podziela. Dokonując analizy treści zaskarżonych decyzji w kontekście przedstawionych wyżej uwag, należy dojść do wniosku, że orzekające w sprawie organy ustalając skarżącemu wysokość spornej opłaty za pobyt ojca w DPS uwzględniły wyłącznie ograniczenia wynikające art. 61 ust. 2 pkt 2 lit. b u.p.s., natomiast nie odniosły się w sposób prawidłowy do "możliwości" skarżącego do ponoszenia tejże opłaty, o których mowa w art. 103 ust. 2 u.p.s. W piśmiennictwie przyjmuje się zaś, że interpretację pojęcia "możliwości", o którym stanowi art. 103 ust. 2 u.p.s., ustawodawca pozostawia organowi i należy mieć tu na względzie różne okoliczności życiowe, rodzinne i osobiste, które mogą zmniejszać zdolność danej osoby do ponoszenia opłaty, mogą to być również przesłanki uzasadniające zwolnienie z opłaty (art. 64 u.p.s.). Tym samym, mimo rygorów rządzących finansami publicznymi, ustawodawca dopuścił sytuacje, w których obciążenia podmiotów zobowiązanych będą niższe, niż wynika to przepisów ustawy (por. I. Sierpowska, Pomoc społeczna. Komentarz do art. 103, wyd. VI, LEX/el. 2021). Z punktu widzenia sądu nie budzi wątpliwości ustalony przez organy dochód skarżącego uzyskany w styczniu 2025 r. w łącznej kwocie 7.179,22 zł, na który składa się wynagrodzenie za pracę w kwocie 4.073,84 zł, dochód z gospodarstwa rolnego o pow. 4,95 ha przeliczeniowego w kwocie 2.272,05 zł oraz darowizna od matki w kwocie 833,33 zł. Tym niemniej organy w sposób nieprawidłowy odstąpiły od dokonania zestawienia ww. dochodu z zadeklarowanymi i udokumentowanymi przez skarżącego wydatkami ponoszonymi na bieżące utrzymanie. Dokumentacja tychże wydatków (w sumie 17 dokumentów w postaci rachunków i faktur) została złożona przez skarżącego wraz z oświadczeniem o stanie majątkowych i dołączona do akt postępowania administracyjnego. Organ I instancji dokonując "analizy" ww. dokumentów stwierdził jedynie, że "skarżący w toku postępowania przedstawił miesięczne wydatki, lecz zgodnie z art. 8 u.p.s. katalog zawarty w tej ustawie ma charakter zamknięty. Co oznacza, to, że tylko świadczenia wprost w nim wymienione podlegają odliczeniu przy ustalaniu dochodu. W żadnym przepisie ustawy o pomocy społecznej nie postanowiono, iż kwota miesięcznych wydatków podlega odliczeniu od dochodów". Jak wynika z powyższego organ I instancji świadomie odstąpił od dokonania zestawienia dochodu skarżącego ze stycznia 2025r. oraz zadeklarowanych i udokumentowanych przez niego wydatków ponoszonych na bieżące utrzymanie wychodząc z błędnego założenia, że "kwota miesięcznych wydatków nie podlega odliczeniu od dochodów". Organ odwoławczy pominął z kolei milczeniem powyższą kwestię. W ocenie sądu taka interpretacja przepisów u.p.s. jest, po pierwsze nieprawidłowa, a po drugie stanowi ewidentne naruszenie reguły z art. 61 ust. 2d u.p.s., która odwołując się wprost do art. 103 ust. 2, nakazuje przy ustaleniu opłaty za pobyt mieszkańca w DPS uwzględnić wysokość dochodów, ale i "możliwości" osoby zobowiązanej do uiszczania takiej opłaty. W niniejszej sprawie nie ulega wątpliwości, że organ I instancji w ogóle nie zastosował ograniczenia polegającego na konieczności uwzględnienia przy ustaleniu wysokości przedmiotowej opłaty możliwości płatniczych skarżącego. Oceniając natomiast podstawy zwolnienia od ustalonej opłaty SKO uznało, że skarżący uzyskuje stabilny dochód znacznie przekraczający ustawowe kryterium dochodowe osoby samotnie gospodarującej, jego sytuacja majątkowa jest również dobra. Twierdzenie to nie zostało jednak w żaden sposób poparte korelacją dochodu z wysokością miesięcznych wydatków na bieżące utrzymanie, udokumentowanych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego. Nie zbadano zatem, czy po hipotetycznym odliczeniu tychże wydatków, pozostała kwota będzie i ile przekraczać 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej. W konsekwencji organy nie ustaliły, czy zadeklarowane przez skarżącego wydatki nie mają istotnego wpływu na ocenę jego możliwości płatniczych – w kontekście ponoszenia spornej opłaty za pobyt ojca w DPS. Jak wynika z powyższego organy nie dokonały w sprawie wszystkich koniecznych ustaleń i nie rozpoznały sprawy w jej całokształcie stosownie do wymogów wynikających z art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s., czym w istotny sposób naruszyły wskazane regulacje oraz przepisy art. 6, art. 7, art. 77 § 1, art. 80 oraz art. 107 § 3 k.p.a. Wprawdzie z treści zarzutów skargi nie wynika, aby skarżący kwestionował sposób ustalenia wysokości przedmiotowej opłaty, tym niemniej sąd kontroluje legalność decyzji, a przepisy dotyczące zasad ustalania odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej mają charakter bezwzględnie obowiązujący i jako takie muszą być ściśle stosowane. Ustawodawca nie pozostawił w tym zakresie organom administracji możliwości działania w ramach uznania administracyjnego i pominięcia lub uwzględniania innych kryteriów niż te, które wskazane zostały w ustawie. Stąd też sąd uznał, że w okolicznościach przedmiotowej sprawy zaistniały obiektywne powody wynikające z akt sprawy, aby ustalone skarżącemu wysokości opłaty ponownie "przeanalizować" w kontekście prawidłowo zinterpretowanego art. 61 ust. 2d w zw. z art. 103 ust. 2 u.p.s. W związku z powyższym sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c w zw. z art. 135 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Ponownie rozpoznając sprawę organy uwzględnią ocenę prawną przedstawioną w niniejszym uzasadnieniu i wynikające z niej wskazania co do dalszego postępowania. Przy czym, sąd w żaden sposób nie określa końcowego rozstrzygnięcia, wskazuje natomiast jakie kwestie organ jest obowiązany uwzględnić, a których uprzednio zaniechał. Obowiązkiem organu będzie zatem ponowne ustalenie sytuacji dochodowej skarżącego z uwzględnieniem wszelkich ograniczeń ustawowych wynikających z treści art. 61 ust. 2d i art. 103 ust. 2 u.p.s., w tym "możliwości" płatniczych skarżącego w zakresie ustalenia opłaty za pobyt ojca w DPS, a także ponowne rozważenie (w całokształcie sprawy) przesłanek określonych w art. 64 u.p.s. w zakresie możliwości zwolnienia skarżącego z prawidłowo ustalonej opłaty. Orzekając w tym zakresie organy zobowiązane będą uwzględnić dokumentację już znajdującą się w aktach sprawy, w tym wyniki rodzinnego wywiadu środowiskowego oraz dokumenty "wydatków" przedłożonych przez skarżącego w toku postępowania administracyjnego. Odnosząc się natomiast do zarzutów skargi skoncentrowanych wokół odmowy zwolnienia skarżącego z odpłatności za pobyt ojca w DPS na podstawie art. 64a u.p.s., sąd tych zarzutów nie podziela. W tym zakresie skład orzekający za trafne uznaje stanowisko tut. sądu zawarte w wyroku o sygn. akt II SA/Bk 1257/25 i w tym zakresie w pełni je podziela. I tak, jak stanowi art. 64a u.p.s. osobę obowiązaną do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej zwalnia się całkowicie z tej opłaty, na jej wniosek, pod warunkiem że przedstawi prawomocne orzeczenie sądu o pozbawieniu tego mieszkańca władzy rodzicielskiej nad tą osobą i oświadczy, że władza rodzicielska nie została przywrócona lub prawomocne orzeczenie sądu o skazaniu tego mieszkańca za umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty, jej zstępnego, małoletniego lub pełnoletniego nieporadnego ze względu na wiek, stan psychiczny lub fizyczny rodzeństwa lub jej rodzica, chyba że skazanie uległo zatarciu. Zwolnienia te obejmują zstępnych osoby zwolnionej z opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej. Nie budzi wątpliwości, że przeciwko ojcu skarżącego toczyło się postępowanie karne o czyn stanowiący umyślne przestępstwo ścigane z oskarżenia publicznego popełnione na szkodę skarżącego (będącego osobą obowiązaną do wnoszenia opłaty), tj. o czyn z art. 190a § 1 k.k. w zb. z art. 190 § 1 k.k. (uporczywe nękanie oraz grożenie popełnieniem przestępstwa). Jednakże kończące to postępowanie prawomocne postanowienie umarzające i orzekające o zastosowaniu środka zabezpieczającego opisanego na wstępie niniejszego uzasadnienia, utrzymane w mocy postanowieniem Sądu Okręgowego w Białymstoku z 7 kwietnia 2021r. sygn. akt VIII Kz 113/21, nie jest prawomocnym orzeczeniem sądu o skazaniu ojca skarżącego za ww. przestępstwo – jak wymaga tego art. 64a u.p.s. Wbrew twierdzeniu skarżącego, postanowienie to nie odpowiada ww. orzeczeniu, mimo tego, że z jego uzasadnienia wynika, że do opisanych czynów rzeczywiście doszło. Jak słusznie zauważyły organy obu instancji, ojcu skarżącego nie można przypisać winy za te czyny, z uwagi na chorobę psychiczną pod postacią organicznych zaburzeń urojeniowych oraz szkodliwego używania alkoholu. W chwili ich popełnienia ojciec skarżącego miał zniesioną zdolność rozpoznania ich znaczenia, a także całkowicie zniesioną zdolność kierowania swoim postępowaniem – co wynika z uzasadnienia ww. postanowienia. W takich okolicznościach sąd karny zastosował art. 17 § 1 pkt 2 k.p.k., wedle którego nie wszczyna się postępowania, a wszczęte umarza, gdy czyn nie zawiera znamion czynu zabronionego albo ustawa stanowi, że sprawca nie popełnia przestępstwa. Wedle zaś powołanego przez sąd karny art. 31 § 1 k.k. nie popełnia przestępstwa, kto, z powodu choroby psychicznej, upośledzenia umysłowego lub innego zakłócenia czynności psychicznych, nie mógł w czasie czynu rozpoznać jego znaczenia lub pokierować swoim postępowaniem. Dodać w tym miejscu należy, że wina jest elementem niezbędnym, aby można było sprawcy przypisać odpowiedzialność karną za popełniony czyn. Za podstawową zaś cechę winy umyślnej (wymaganej dyspozycją art. 64a u.p.s.), zgodnie z art. 9 § 1 k.k. przyjmuje się zamiar popełnienia przestępstwa przez sprawcę. Skoro zatem (z uwagi na tzw. niepoczytalność) ojcu skarżącego nie można przypisać zamiaru popełnienia czynu z art. 190a § 1 k.k. w zb. z art. 190 § 1 k.k. na szkodę skarżącego, to nie można też mówić o popełnieniu przez niego tego przestępstwa – jak stanowi art. 1 § 3 k.k. nie popełnia przestępstwa sprawca czynu zabronionego, jeżeli nie można mu przypisać winy w czasie czynu. Tym samym, mimo tego, że ojciec skarżącego pozostaje sprawcą czynu opisanego w ww. postanowieniu sądu karnego, to z racji braku możliwości przypisania winy w czasie czynu, sąd karny nie miał możliwości wydania względem niego wyroku skazującego. Tylko taki zaś wyrok karny odpowiadałby w niniejszej sprawie dyspozycji art. 64a u.p.s. Zdaniem sądu orzeczeniem, o którym mowa w art. 64a u.p.s. nie jest również postanowienie Sądu Rejonowego w Białymstoku z 1 czerwca 2021 r. sygn. akt XI Ns 314/21 zakazujące ojcu skarżącego zbliżania się do nieruchomości położonej w N. K. przy ul. [...] i jej bezpośredniego otoczenia na odległość 250 m, a także postanowienie Sądu Okręgowego w Białymstoku z 26 sierpnia 2021 r. sygn. akt II Ca 955/21 oddalające apelację ojca skarżącego od ww. postanowienia. Nie są to bowiem orzeczenia o pozbawieniu ojca skarżącego władzy rodzicielskiej nad nim (jak wymaga tego dyspozycja art. 64a u.p.s.), lecz orzeczenia zapadłe na gruncie ustawy z 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu przemocy w rodzinie. Jak zatem zasadnie stwierdził organ odwoławczy, przedłożone do akt orzeczenia sądowe jakkolwiek świadczą o nagannym zachowaniu ojca skarżącego wobec członków jego rodziny, w tym skarżącego, jednakże żadne z nich nie stanowi orzeczenia, o którym mowa w art. 64a u.p.s. Oceny tej nie zmienia także cytowane przez skarżącego stanowisko WSA w Olsztynie wyrażone w uzasadnieniu wyroku sygn. akt II SA/Ol 743/23, zrównujące (w rozumieniu art. 64a u.p.s.) skutki wyroku skazującego z postanowieniem sądu karnego o umorzeniu postępowania ze względu na niepoczytalność sprawcy i zastosowaniu względem niego środków zabezpieczających. Sąd nie podziela stanowiska WSA w Olsztynie wyrażonego w ww. sprawie. Działanie sprawcy, któremu nie można przypisać winy, nie wyczerpuje znamion czynu zabronionego. Czyn, który nie posiada znamion strony podmiotowej przestępstwa, nie może być zatem uznany za przestępstwo. Gdyby ustawodawca zamierzał zrównać brzmieniem art. 64a u.p.s. wyrok skazujący z postanowieniem umarzającym postępowanie z uwagi na niepoczytalność sprawcy, z pewnością by tego dokonał wprost w treści przepisu, który jako wyjątek od zasady z art. 61 ust. 2 pkt 2 u.p.s. powinien być interpretowany zawężająco. Odnosząc się zaś do argumentu skarżącego o winie ojca w doprowadzeniu się do stanu chorobowego, który wywołał jego naganne zachowanie – należy ten argument uznać za chybiony. Zwłaszcza że sąd karny nie zdecydował się na zastosowanie względem ojca skarżącego tzw. "fikcji poczytalności" z art. 31 § 3 k.k., wedle której podstawy zawinienia szuka się niejako na przedpolu czynu zabronionego (wedle art. 31 § 3 k.k. przepisów § 1 i 2 nie stosuje się, gdy sprawca wprawił się w stan nietrzeźwości lub odurzenia powodujący wyłączenie lub ograniczenie poczytalności, które przewidywał albo mógł przewidzieć). Z dokumentacji akt sprawy wynika wprost, że przyczyną opisanych tam czynów ojca skarżącego była choroba psychiczna.