II SA/Wa 1730/05

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Adam Lipiński Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras Asesor WSA Jacek Fronczyk (spr.) Protokolant Monika Niewińska po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 18 listopada 2005r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] sierpnia 2005r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę S. D. wnioskiem z dnia 15 kwietnia 2005r. zwróciła się do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przyznanie jej renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu T. W. za okres od 1 października 2002r. do 30 września 2003r. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] czerwca 2005r. nr [...], powołując się na art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.), odmówił skarżącej przyznania w drodze wyjątku renty rodzinnej. W uzasadnieniu podał, że świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że powyższe warunki muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie choćby jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Prezes ZUS stwierdził, że renta rodzinna w drodze wyjątku nie może zostać przyznana skarżącej, gdyż jest ona osobą pełnoletnią, wobec której nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy. Jest zatem osobą zdolną do pracy, mogącą zapewnić sobie niezbędne środki utrzymania. W dniu 7 lipca 2005r. S. D. skierowała do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy. Podała, że w okresie objętym wnioskiem nie miała faktycznych możliwości podjęcia zatrudnienia i samodzielnej egzystencji. Taki stan rzeczy był wynikiem okoliczności niezależnych od niej, gdyż była studentką, przy czym harmonogram studiów uniemożliwiał równoczesne podjęcie zatrudnienia. Nadto zważywszy obecną sytuację na rynku pracy, nawet przy pominięciu przeszkód związanych z nauką, trudno znaleźć pracę. Poszukiwała pracy i wyrażała chęć podjęcia zatrudnienia, niemniej jednak bez pozytywnego rezultatu. Sytuacja, w jakiej się znalazła, faktycznie uniemożliwiała jej zdobycie niezbędnych środków utrzymania. Jej zdaniem, czyni zadość wszystkim wymienionym przesłankom określonym w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Takie stanowisko wyraził w wyroku z dnia [...] lutego 2005r. Sąd Najwyższy, który stwierdził w jej sprawie, że okoliczności przemawiają za przyznaniem ubezpieczonej renty rodzinnej na dalszy okres w drodze wyjątku. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] sierpnia 2005r. nr [...], utrzymał w mocy swoje poprzednie rozstrzygnięcie i w uzasadnieniu przytoczył tę samą argumentację. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie S. D. wniosła o uchylenie powyższej decyzji i zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa adwokackiego według norm przepisanych. Powołała się na argumenty użyte we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, jaki skierowała do Prezesa ZUS. Dodatkowo podniosła, że organ nie ocenił właściwie sytuacji jej córek. Podkreśliła, że decyzje podejmowane przez Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych mają charakter uznaniowy i nie mogą być utożsamiane ze świadczeniami, które muszą być przyznane po spełnieniu określonych ustawowych warunków, co przy uwzględnieniu szczególnie trudnej sytuacji materialnej, kiedy to renta rodzinna stanowi wyłączne źródło utrzymania i okoliczności, iż po śmierci obojga rodziców nie mogła liczyć na jakiekolwiek finansowe wsparcie ze strony najbliższej rodziny, w sposób szczególny uzasadnia potrzebę uwzględnienia wniosku. Zaznaczyła, że również Sąd Najwyższy w wyroku z dnia [...] lutego 2005r., wydanym w sprawie o sygn. akt [...], stwierdził w uzasadnieniu wyroku, iż okoliczności sprawy przemawiają za przyznaniem ubezpieczonej renty rodzinnej za wskazany okres w drodze wyjątku. W odpowiedzi na skargę Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych wniósł o jej oddalenie, wskazując na dotychczasowe ustalenia faktyczne i prawne. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z brzmieniem art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej i to w dacie jej wydania. Innymi słowy, sąd administracyjny kontroluje legalność rozstrzygnięcia zapadłego w postępowaniu z punktu widzenia jego zgodności z prawem materialnym i obowiązującymi przepisami prawa procesowego. Skarga analizowana pod tym kątem nie zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (t. j.: Dz. U. z 2004r. Nr 39, poz. 353 z późn. zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nie przekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Na tle całej ustawy, określającej zasady nabywania prawa do świadczeń typu ubezpieczeniowego, a więc finansowanych i pozostających w związku z funduszem gromadzonym na ten cel ze składek ubezpieczeniowych przyszłych świadczeniobiorców, jest to regulacja szczególna - pozwalająca na uzyskanie świadczenia odpowiadającego świadczeniu ubezpieczeniowemu przez osoby, które nie spełniają warunków do uzyskania świadczeń w zwykłym trybie. Świadczenia z tego przepisu nie mają charakteru roszczeniowego. Są finansowane z budżetu państwa (por. art. 84 ustawy), a nie z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zaś ustawa pozostawia ich przyznanie uznaniu Prezesa ZUS. Przepis ten posługuje się bowiem sformułowaniem "Prezes Zakładu może przyznać..." je w drodze wyjątku, co wskazuje na uznaniowy charakter decyzji podejmowanej w tym trybie. Jednak pozostawienie tego uprawnienia uznaniowej decyzji Prezesa ZUS nie oznacza, że ma on całkowitą swobodę w tym względzie. Z treści tego przepisu wynikają cztery przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, przesłanka bycia ubezpieczonym lub pozostałym po ubezpieczonym członkiem jego rodziny. Po drugie, niespełnianie wymagań dających prawo do emerytury lub renty na zasadach ogólnych musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami; po trzecie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku; po czwarte, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich czterech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. W rozpoznawanej sprawie ww. przepis ustawy nie mógł być zastosowany. Niemożność podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym omawiany przepis łączy z całkowitą niezdolnością do pracy, bądź wiekiem. Oba elementy skarżącej nie dotyczą. Skarżąca (urodzona [...] sierpnia 1977r.) zarówno w dniu złożenia wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku, jak i w okresie objętym wnioskiem, była pełnoletnia, w wieku umożliwiającym zatrudnienie, była więc i jest nadal osobą zdolną do pracy. Kontynuowanie nauki i zrozumiałe pragnienie zdobycia wykształcenia, nie pozwalają na obejście tak rygorystycznie sformułowanego przepisu, służącego zapewnieniu niezbędnych środków utrzymania osobom całkowicie niezdolnym do pracy i spełniającym pozostałe przesłanki. Kwestia nauki w przepisie tym nie występuje, zaś wiek jako przesłanka niemożności podjęcia pracy, w rozumieniu tego przepisu, oznacza wiek poniżej 18 lat albo wiek emerytalny. Z chwilą osiągnięcia 18 roku życia można bowiem, w myśl przepisów kodeksu pracy, zostać pracownikiem zatrudnionym w celach zarobkowych. W obecnym stanie prawnym nie ma zakazów i ograniczeń w zakresie podejmowania zatrudnienia przez pełnoletnich uczniów i studentów pobierających naukę zarówno w systemie dziennym, jak i zaocznym. Z art. 83 ust. 1 ustawy wynika, że przeszkodą uniemożliwiającą zatrudnienie nie jest pobieranie nauki, lecz taki wiek, który uniemożliwia w ogóle podjęcie pracy. Skoro w sytuacji skarżącej przesłanka niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym, ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek nie zachodzi, to w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy jest to okoliczność eliminująca ją z grona osób, którym może być przyznane jakiekolwiek świadczenie w drodze wyjątku. Sama w sobie przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałej podnoszonej przez skarżącą argumentacji skargi. Sąd nie zna motywów, jakimi kierował się Sąd Najwyższy wyrażając pogląd, iż okoliczności sprawy przemawiają za przyznaniem S. D. renty rodzinnej za wskazany okres w drodze wyjątku. Z uzasadnienia wyroku nie wynika bynajmniej, że SN analizował jej sprawę w świetle przesłanek zawartych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jakkolwiek uznaniowość w tego typu sprawach nie może być wyrazem dowolności organu w podejmowaniu decyzji, to jednak Sąd nie dostrzegł przekroczenia granic uznania administracyjnego. Należy tylko dodać, że sama trudna sytuacja materialna nie wystarcza do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, a więc uzależnionego co do zasady od zaistnienia przesłanek składających się na jego podstawę prawną. Świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy nie jest bowiem świadczeniem socjalnym i nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby ubiegającej się o to świadczenie, nawet gdy są one uzasadnione. Potrzeby te mogą co najwyżej uzasadniać ubieganie się o świadczenia z tytułu pomocy społecznej. Warto również wyjaśnić, iż zwrot kosztów postępowania przysługuje stronie skarżącej tylko w przypadku uwzględnienia skargi (art. 200 i art. 209 poppsa.). Z uwagi na powyższe, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 z późn. zm.), Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie orzekł, jak w sentencji wyroku.