II OSK 1757/11

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Małgorzata Stahl (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Jerzy Bujko Sędzia del. WSA Wanda Zielińska-Baran Protokolant Anna Jusińska po rozpoznaniu w dniu 24 stycznia 2013 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 396/11 w sprawie ze skargi K. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2011 r. Nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego tytułu pracy przymusowej oddala skargę kasacyjną Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 31 maja 2011 r., sygn. akt IV SA/Po 396/11 po rozpoznaniu sprawy ze skargi K. P. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2011 r., nr [...] w przedmiocie świadczenia pieniężnego z tytułu pracy przymusowej w punkcie 1. uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję tego organu z dnia [...] stycznia 2011 r., nr [...], w punkcie 2. zasądził od Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych w Warszawie na rzecz skarżącego kwotę 100 złotych tytułem zwrotu kosztów sądowych. W uzasadnieniu wyroku Sąd wskazał, że decyzją z dnia [...] stycznia 2011 r. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych działając na podstawie art. 2 pkt 2 i art. 4 ust. 1, 2 i 4 ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz..U. Nr 87, poz. 395 ze zm. – dalej ustawa), po rozpatrzeniu wniosku K. P. o przyznanie świadczenia pieniężnego, odmówił wnioskodawcy przyznania uprawnień z wnioskowanego tytułu. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, organ wyjaśnił, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. Kierownik Urzędu mając na względzie fakt, że K. P. urodził się w dniu [...] 1944 r., a Biała Podlaska, w okolicy której strona urodziła się została wyzwolona w dniu 26 lipca 1944 r., stwierdził, iż strona nie dopełniła określonego przepisami warunku deportacji do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy. K. P. nie zgadzając się z ww. decyzją wystąpił z wnioskiem o ponowne rozpoznanie sprawy wskazując, iż końcowym okresem doznanych represji przez osoby deportowane jest dzień 8 maja 1945 r., czyli zakończenie wojny, a nie jak przyjął organ data wyzwolenia terenów na których przebywała rodzina deportowana. Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych po rozpoznaniu powyższego wniosku decyzją z dnia [...] lutego 2011 r. utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wskazał, iż w myśl art. 2 pkt 2 lit. "a" ustawy represją w jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Według art. 1 ust. 1 ustawy świadczenie wiąże się z okresem, w którym określone osoby podlegały represjom, a według art. 3 ust. 1 świadczenie przysługuje na każdy pełny miesiąc trwania pracy, o której mowa w art. 2 ustawy. Przy łącznym uwzględnieniu tych unormowań nie powinno więc zdaniem organu ulegać wątpliwości, że w przypadku pracy przymusowej nakazanej przez władze III Rzeszy (bo o taki przypadek chodzi w niniejszej sprawie) okres represji to czas spędzony przez daną osobę w warunkach określonych w art. 2 ustawy. Istotną okolicznością jest przy tym pozostawanie przez nią na takich warunkach w dyspozycji władz III Rzeszy. Ustanie tej dyspozycyjności jest równoznaczne z końcem represji w rozumieniu omawianej ustawy. Organ wskazał również, iż na gruncie ustawy o świadczeniu pieniężnym okoliczność faktycznej możliwości powrotu do kraju z deportacji jest bez znaczenia prawnego. Świadczenie to nie przysługuje bowiem za przymusowe pozostawanie poza terytorium Polski, lecz za okres represji, o jakiej mowa w tej ustawie. Pojęcie represji zawiera w sobie dwustronny element podmiotowy. Z jednej strony występuje osoba jej poddana, a z drugiej - podmiot represjonujący. Jeżeli zatem do czasu wyzwolenia danego terenu omawiana represja pochodziła od władz III Rzeszy, to ustała ona z tą chwilą. Skoro zaś represja mogła pochodzić tylko od władz III Rzeszy, to pobyt represjonowanego po wyzwoleniu danego terenu nie jest objęty hipotezą art. 2 cyt. ustawy. W związku z powyższym, organ administracji przyjmując datę 26.07.1944 r. (data wyzwolenia Białej Podlaskiej), za datę wyzwolenia okolic w której przebywał K. P. uznał, że skarżący nie spełnił ustawowego wymogu co najmniej 6 miesięcznej deportacji. K. P. wniósł skargę na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu wskazując, że nie wszyscy mogli wrócić do swoich domów zaraz po wyzwoleniu. Skarżący powołał się przy tym na fakt, iż miejscowość W., gdzie była wysiedlona jego rodzina znajduje się w pow. [...], woj. lubelskie, a stałym miejscem zamieszkania rodziny przed wojną była miejscowość Z. pow. [...], woj. łódzkie oddalona o 490 km. K. P. wskazał również na okoliczność, że centralna Polska została wyzwolona później. Powrót z terenu deportacji do domu był więc trudny i trwał długo. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uznał, że skarga zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie Sąd zaznaczył, że podstawę prawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 2 pkt 2 lit. a ustawy, zgodnie z którym represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 roku, na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939 – 1945, bądź Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich i terenów przez niego okupowanych w okresie od dnia 17 września 1939 roku do dnia 5 lutego 1946 roku oraz po tym okresie do końca 1948 roku z terytorium państwa polskiego w jego obecnych granicach. Uwzględniając wykładnię zawartą w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 16 grudnia 2009 roku sygn. akt: K 49/07 (Dz. U. z dnia 23 grudnia 2009r. Nr 220, poz. 1734) deportacją jest również wywiezienie do pracy przymusowej w granicach przedwojennego państwa polskiego. Jak podkreślił Sąd, w przedmiotowej sprawie bezspornym jest fakt urodzenia się skarżącego w dniu [...] 1944 r. w czasie pobytu rodziców na deportacji w miejscowości W. pow. Biała Podlaska. Kwestią sporną jest natomiast ustalenie daty końcowej podlegania represjom. Zgodnie bowiem ze stanowiskiem Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych datą końcową podlegania represjom jest data wyzwolenia Białej Podlaskiej (26 lipca 1944 r.) co oznacza, iż skarżący w ocenie organu nie spełnia ustawowego warunku podlegania represjom przez okres co najmniej 6 miesięcy. W ocenie Sądu stanowisko to nie zasługuje na uznanie. Tym niemniej Sąd podkreślił, że na gruncie przepisu art. 2 pkt 2 lit. a ustawy zarysowały się w orzecznictwie dwa stanowiska. Zgodnie z pierwszym z nich, określenie zakończenia okresu zakończenia deportacji należy odnieść do daty zakończenia II wojny światowej, tj. 8 maja 1945 r. Natomiast zgodnie z drugim stanowiskiem zakończenie deportacji następuje z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Zgodnie z drugim stanowiskiem praca wykonywana tam przez deportowanych pracowników, choćby była nadal wykonywana traciła przymiot przymusowości, jak i przymiot wykonywania jej na terenach okupowanych przez III Rzeszę. Sąd opowiedział się jednak za pierwszym stanowiskiem, w świetle którego za datę zakończenia deportacji należy uznać dzień zakończenia II wojny światowej, czyli dzień 8 maja 1945 r. W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego podnosi się bowiem, iż na tle realiów II wojny światowej nie można w sposób kategoryczny twierdzić, iż już samo tylko wyzwolenie miejscowości, w której lub w pobliżu której pracowały osoby deportowane czyniło możliwą bezpieczną drogę powrotną do Polski. Jak zauważył Sąd, wielokrotnie w orzecznictwie zwracano uwagę na fakt, iż mimo wyzwolenia poszczególnych miejscowości, w dalszym ciągu na terenach III Rzeszy oraz krajów okupowanych prowadzone były działania wojenne, a linie frontu wielokrotnie ulegały przesunięciu. W orzecznictwie wskazuje się również, iż kwestią mająca niebagatelne znaczenie jest fakt dalszego prowadzenia działań wojennych na terenie okupowanej przez III Rzeszę Europy. Fakt, że linia frontu przebiegała już za miejscowością, w której przebywał skarżący, nie może być odbierany jako moment definitywnego wyzwolenia. Należy wziąć pod uwagę dynamikę towarzyszącą tego rodzaju działaniom oraz niewątpliwy brak możliwości powrotu osób deportowanych, znajdujących się na terenach już wyzwolonych, na tereny wciąż objęte działaniami wojennymi. Osoby znajdujące się na terenach już wyzwolonych niejednokrotnie znajdowały się w stanie oblężenia, a linie działań frontowych były wielokrotnie przesuwane w wyniku akcji ofensywnych przeprowadzanych przez broniące się oddziały hitlerowskie. W sprawie niniejszej tych okoliczności nie sposób pominąć. Przyjąć zatem należy, że możliwość powrotu na terytorium Polski faktycznie zaistniała po dacie 8 maja 1945 r., którą oficjalnie uznano za zakończenie II Wojny Światowej. Wobec powyższego Sąd – powołując w tym względzie orzeczenia Naczelnego Sądu Administracyjnego - stanął na stanowisku, że datą końcową okresu deportacji, a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski jest data oficjalnego zakończenia działań wojennych, nie zaś data wyzwolenia miejscowości w której uprawniony wraz z rodzicami przebywał. Wobec powyższego uznał, że okres przebywania skarżącego na deportacji powinien być liczony od daty jego urodzenia (tj. 22 lutego 1944 r.) do dnia 8 maja 1945 r., a nie jak przyjął organ do dnia 26 lipca 1944 r. tj. dnia wyzwolenia okolic, w których skarżący był na deportacji. Z uwagi na powyższe Sąd I instancji na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) uchylił wydane w sprawie decyzje Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, reprezentowany przez radcę prawnego, i zaskarżając wyrok ten w całości podniósł zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 2 lit. a) ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich, polegającą na nieuzasadnionym przyjęciu, że w świetle tego przepisu końcem represji dla osoby deportowanej do pracy przymusowej w miejscowości W. (powiat Biała Podlaska), to jest na terytorium państwa polskiego w jego granicach sprzed 1 września 1939 r., jest koniec II Wojny Światowej, w sytuacji, gdy w takim przypadku za koniec represji winno się poczytać datę wyzwolenia spod okupacji niemieckiej miejscowości, do której skarżący był deportowany. Wskazując na powyższe organ wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i oddalenie skargi oraz zasądzenie od skarżącego kosztów postępowania w tym kosztów zastępstwa prawnego. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej biorąc z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, która w niniejszej sprawie nie zachodzi (art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, t.jedn. Dz.U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.). Skarga kasacyjna nie posiada uzasadnionych podstaw, a tym samym nie mogła zostać uwzględniona. Powołany w podstawach kasacyjnych przepis art. 2 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 31 maja 1996 r. o świadczeniu pieniężnym przysługującym osobom deportowanym do pracy przymusowej oraz osadzonym w obozach pracy przez III Rzeszę i Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (Dz.U. Nr 87, poz. 395 ze zm.), w brzmieniu obowiązującym w dniu wydania zaskarżonej decyzji, stanowił, iż represją w rozumieniu ustawy jest deportacja (wywiezienie) do pracy przymusowej na okres co najmniej 6 miesięcy z terytorium państwa polskiego, w jego granicach sprzed dnia 1 września 1939 r., na terytorium III Rzeszy i terenów przez nią okupowanych w okresie wojny w latach 1939-1945. Jak podniesiono w uzasadnieniu skargi kasacyjnej wniesionej przez Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych, w świetle powyższego przepisu należy przyjąć, iż końcem represji jest data wyzwolenia spod okupacji niemieckiej miejscowości, w której skarżący był deportowany, nie zaś – jak przyjął to Sąd I instancji – koniec II wojny światowej. Podkreślić należy, że – jak zaakcentował to Sąd w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku – na gruncie powyższego przepisu zarysowały się w orzecznictwie sądów administracyjnych dwa stanowiska. Pierwsze z nich przyjmuje, że zakończenie represji należy wiązać z datą zakończenia II wojny światowej, drugie stanowisko przyjmuje, iż zakończenie represji wiązać należy z chwilą wyzwolenia danego terenu spod okupacji niemieckiej. Naczelny Sąd Administracyjny w składzie orzekającym w niniejszej sprawie stanął na stanowisku, że za datę końca okresu deportacji, a więc przymusowego wywiezienia z terytorium Polski należy przyjmować datę oficjalnego zakończenia działań wojennych. Uwzględniając bowiem ówczesne uwarunkowania, zwłaszcza dynamikę prowadzonych działań wojennych na wielokrotnie przesuwanych liniach frontowych, nie sposób jednoznacznie stwierdzić, że wyzwolenie miejscowości, w której skarżący przebywał (Biała Podlaska) oznaczało możliwość powrotu do miejscowości, z której została wysiedlona jego rodzina (położona w centralnej Polsce). W przypadku zaś pojawiających się wątpliwości, które nie mogą zostać wyjaśnione, sąd nie może rozstrzygać ich na niekorzyść strony. Nawet bowiem niewielka różnica w przyjmowanej dacie wyzwolenia, rozumianej jako data końcowa przebywania na deportacji, pociąga za sobą ogromne konsekwencja w sferze uprawnień skarżącego do świadczenia pieniężnego. W tej sytuacji zgodzić się należy z Sądem I instancji, że decydująca w tej mierze musi być data zakończenia wojny – 8 maja 1945 r. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzekł jak w sentencji wyroku.