II SA/Wa 1998/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej, Sędziowie WSA Joanna Kube, Ewa Pisula-Dąbrowska (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Sylwia Mikuła, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 19 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi J. M. – przedstawicielki ustawowej małoletniego L. M. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku 1) uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję ją poprzedzającą 2) stwierdza, że zaskarżona decyzja nie podlega wykonaniu w całości Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lipca 2011 r. nr [...], wydaną na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., po ponownym rozpatrzeniu sprawy, utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] maja 2011 r., nr [...], którą to decyzją odmówiono J. M. – przedstawicielce ustawowej małoletniego L. M., renty rodzinnej w drodze wyjątku. W motywach uzasadnienia organ wskazał, że zgodnie z art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.) ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Jak wynika z powyższego przepisu, przyznanie renty rodzinnej na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: – wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, – nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, – nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, – nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Podkreślił, że renta rodzinna jest świadczeniem pochodnym świadczenia, jakie przysługiwałoby osobie zmarłej. W związku z tym, w pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych przesłanek przez osobę zmarłą, a następnie do świadczenia w drodze wyjątku przez wnioskodawcę – członka rodziny osoby zmarłej. Wskazał, że z dokumentacji zawartej w aktach rentowych wynika, że zmarły w wieku 33 lat ojciec dziecka posiadał udowodnione okresy składkowe i nieskładkowe, wynoszące 4 lata 7 miesięcy i 19 dni. W latach 1999 – 2001, 2004 – 2007 ojciec dziecka nie wykonywał pracy ani innej działalności objętej opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. W ocenie organu nie zostały wykazane szczególne okoliczności uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia, bowiem w wymienionych przerwach wobec ojca dziecka nie orzeczono całkowitej niezdolności do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczeń z ubezpieczeń społecznych. Organ ustalił też, że z posiadanej dokumentacji wynika, że ojciec dziecka wykonywał prace dorywcze bez opłacania składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi J. M. do tutejszego Sądu. Wnosząc o uchylenie zaskarżonej decyzji, skarżąca podniosła naruszenie przepisów prawa materialnego art. 83 i art. 65 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Nadto art. 7, art. 77 k.p.a. Strona skarżąca podkreśliła, że brak odprowadzania składek na ubezpieczenie w latach 2004-2007 nie wynikał z dobrowolnej, lecz z przymusowej sytuacji zmarłego. Wskazywała, że zmarły ojciec dziecka, jako osoba karana, nie mógł przez długi czas znaleźć zatrudnienia i musiał się zgodzić na narzucone przez pracodawcę warunki (brak sformalizowania stosunku pracy). W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Stosownie do treści art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Konstrukcja tego przepisu wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Ustalenie ich istnienia musi jednak nastąpić w prawidłowo przeprowadzonym postępowaniu administracyjnym. W myśl przepisu art. 124 omawianej ustawy, w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone, stosuje się przepisy ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 z późn. zm.), chyba że ustawa stanowi inaczej. Tak więc Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, związany jest regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania i orzekania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy. Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi wreszcie w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. W niniejszej sprawie Prezes ZUS uchybił wskazanym regułom postępowania, i to w sposób mający istotny wpływ na wynik rozstrzygnięcia, w szczególności poprzez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Okoliczności, o których mowa w przepisie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, nie zostały należycie zbadane i rozważone. Zaskarżona decyzja została podjęta przy błędnej ocenie stanu faktycznego oraz bez wyjaśnienia okoliczności mających istotne znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Przede wszystkim wskazania wymaga, że rozstrzygając w przedmiocie renty rodzinnej w drodze wyjątku Prezes ZUS w zaskarżonej decyzji w ogóle nie odniósł się do tego, iż ojciec małoletniego zmarł [...] w lutym 2010 r., podlegając ubezpieczeniu. [...]. W chwili śmierci był zdrowym 33-letnim mężczyzną, który legitymował się w 10-leciu przed śmiercią okresem 4 lat 4 miesięcy i 18 dni okresów składkowych i nieskładkowych. Jak wynika z pisma dyrektora Zakładu Karnego w [...], P. S. w okresie od [...] marca 2000 r. do [...] sierpnia 2003 r. pozostawał w zakładzie karnym. Stwierdzić należy, iż akta administracyjne zawierają sprzeczności, które powodują, iż nie można jednoznacznie ustalić, jakim okresem ubezpieczenia przed śmiercią legitymował się ojciec dziecka. Z dokumentu sporządzonego przez [...] M. K. z dnia [...] lipca 2011 r. zatytułowanego "stan sprawy" (k-16) wynika, że ojciec dziecka w okresie przebywania w zakładzie karnym w okresie od [...] maja 2001 r. do [...] kwietnia 2003 r. wykonywał odpłatnie pracę. Po opuszczeniu zakładu karnego ([...] sierpnia 2003 r.), jak twierdzi skarżąca, pracował dorywczo a następnie u pracodawcy, który narzucił warunki zatrudnienia. Organ nie odniósł się do twierdzeń strony skarżącej, iż ostatni pracodawca zmarłego nie od początku zatrudnienia zgłosił go do ubezpieczenia. Powyższa okoliczność jest o tyle istotna, iż śmierć 33-letniego ojca dziecka nastąpiła, podczas gdy pozostawał on w ubezpieczeniu i do uzyskania prawa do renty ustawowej zabrakło zaledwie kilku miesięcy zatrudnienia. Biorąc pod uwagę wiek ubezpieczenia, jego chęć do zatrudnienia (nawet podczas pobytu w zakładzie karnym) oczywistym jest, że gdyby nie nagłe zdarzenie losowe, ojciec dziecka pozostawałby nadal w zatrudnieniu. Zgodnie z utrwalonym orzecznictwem sądów administracyjnych, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS uznaje się wyłącznie zdarzenie bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2000 r., sygn. akt II SA 306/00), przy czym owo zdarzenie bądź trwały stan muszą mieć charakter zewnętrzny, obiektywny i niezależny od woli tej osoby. Niewątpliwie nagły zgon młodego człowieka pozostającego w zatrudnieniu można zakwalifikować jako szczególną okoliczność w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Rozpatrując sprawę ponownie, będzie obowiązany ponownie przeanalizować materiał dowodowy, mając na względzie powyższe uwagi Sądu. Jeżeli zajdzie taka potrzeba, to organ uzupełni materiał dowodowy w zakresie umożliwiającym ustalenie braku ubezpieczenia w okresie przerw w zatrudnieniu. W szczególności organ oceni i odniesie się do realnych ograniczeń w zatrudnieniu dotyczący osób zwalnianych z zakładów karnych. Mając powyższe na względzie, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), orzekł jak w sentencji. W oparciu o art. 152 ww. ustawy, Sąd wstrzymał wykonanie zaskarżonej decyzji w całości.