II SA/Bk 842/11

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku w składzie następującym: Przewodniczący sędzia NSA Elżbieta Trykoszko, Sędziowie sędzia NSA Stanisław Prutis (spr.),, sędzia WSA Małgorzata Roleder, Protokolant Anna Makal, po rozpoznaniu w Wydziale II na rozprawie w dniu 19 stycznia 2012 r. sprawy ze skargi M. S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w B. z dnia [...] września 2011 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. Skarga została wywiedziona w następujących okolicznościach. Wnioskiem z dnia 22 lipca 2011 r. M. S. wystąpiła do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Cz. o ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad babcią – M. S. Decyzją z dnia [...] sierpnia 2011 r. nr [...] Kierownik Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w Cz., działający z upoważnienia Wójta Cz., odmówił przyznania wnioskowanego świadczenia. W uzasadnieniu podano, że w przedmiotowej sprawie obowiązkiem alimentacyjnym w stosunku do M. S. obciążeni są w pierwszej kolejności jej zstępni, tj. córki i syn. Od decyzji tej odwołała się M. S. i podniosła, że babcia jest w podeszłym wieku, choruje i wymaga opieki. Syn pracuje, córki są na emeryturze i rencie. W tych okolicznościach wniosła o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w B. decyzją z dnia [...] września 2011 r. nr [...], na podstawie art. art. 138 § 1 pkt 1 i art. 17 pkt 1 kpa oraz art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 139, poz. 992 ze zm.), utrzymało w mocy rozstrzygnięcie I – instancyjne. W uzasadnieniu podano, że do wniosku o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego wnioskodawczyni załączyła: 1) dowód w postaci orzeczenia o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] listopada 2010 r. znak: [...] z którego wynika, że M. S. została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności na stałe, 2) odpis skrócony aktu zgonu A. S., potwierdzający, że osoba wymagająca opieki jest wdową, 3) kserokopię swojego dowodu osobistego i M. S., które potwierdzają, że jest wnuczką osoby wymagającej opieki. Wnioskodawczyni złożyła oświadczenie, że nie posiada stałego dochodu, nie pracuje, jest bezrobotną zarejestrowaną w Powiatowym Urzędzie Pracy, nie pobiera świadczeń emerytalnych ani rentowych z ZUS lub KRUS, nie prowadzi działalności gospodarczej, nikt z rodziny nie ubiegał się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad babcią. Dzieci osoby wymagającej opieki złożyły następujące oświadczenia: 1) M. B., legitymująca się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności z dnia [...] marca 2011 r., którym została zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności - że jest w wieku emerytalnym, choruje i w związku z tym nie jest w stanie opiekować się matką, 2) T. W., legitymująca się orzeczeniem z dnia [...] lipca 2009 r., którym została zaliczona do znacznego stopnia niepełnosprawności, orzeczenie wydane do dnia 31 lipca 2012 r. - że jest w wieku emerytalnym porusza się na wózku inwalidzkim i nie jest w stanie opiekować się matką, 3) A. S. - że pracuje zawodowo w B. i nie może opiekować się matką zamieszkałą w O. Organ odwoławczy stwierdził, że z powyższego materiału dowodowego wynika, iż M. S. jest niewątpliwie osobą wymagającą opieki innych osób, z powodu niepełnosprawności w znacznym stopniu. M. S. (wnioskodawczyni) przynależy do kręgu osób o jakich mowa w art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy, jest spokrewniona z M. S., jest wnuczką, w stosunku do której ciąży obowiązek alimentacyjny stosownie do przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Niemniej jednak w przedmiotowej sprawie są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z M. S. - troje dzieci. T. W. niewątpliwie nie może sprawować opieki, gdyż sama wymaga pomocy innych osób. M. B., zaliczona do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności może pracować w warunkach pracy chronionej i nie wymaga konieczności stałej i długotrwałej opieki innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Syn A. S. pracuje zawodowo. Zdaniem organu odwoławczego z powyższego wynika, że nie występuje sytuacja niemożności sprawowania opieki przez dzieci nad matką, albowiem tylko jedna z córek (T. W.) nie jest w stanie się nią opiekować. Organ zaakcentował, że córka M. B. może sprawować opiekę nad matką. Ustawodawca nie wyłączył emerytów i rencistów z kręgu osób nie mogących sprawować opiekę, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, co wynika z treści art. 17 ust. 5 pkt 1 ustawy. Syn osoby wymagającej opieki pracuje zawodowo i jak oświadczył nie jest w stanie sprawować opieki, co jest dowodem na to, że jest to jego wybór, aby pracować, a nie opiekować się matką. To że syn nie zamierza zrezygnować z zarobkowania, nie jest powodem uniemożliwiającym opiekę nad matką. Nie występuje więc sytuacja powodująca niemożność sprawowania opieki o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy co skutkuje tym, ze żądanie M. S. jako wnuczki jest nieuprawnione. Skargę od tej decyzji do sądu administracyjnego złożyła M. S. i zarzuciła naruszenie: - art. 17 ustawy o świadczenia rodzinnych, poprzez jego niewłaściwą interpretacją polegającą na przyjęciu, że sam fakt posiadania przez osobę wymagającą stałej opieki osób trzecich, zstępnych w pierwszym stopniu uniemożliwia ubieganie się o świadczeni pielęgnacyjne innych osób zobowiązanych do alimentacji, - art. 7 i 77 kpa, poprzez zaniechanie przez organy prowadzące postępowanie administracyjne dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jak też zebrania i rozpatrzenia w sposób wyczerpujący całego materiału dowodowego w sprawie. Wskazując na powyższe naruszenia skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji, jak również poprzedzającej jej decyzji organu l instancji w całości jako naruszających prawo oraz o zasądzenie na jej rzecz kosztów postępowania i kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W uzasadnieniu skargi podano, że ustawodawca w art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych nie wskazał na konkretne przeszkody u osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, które uprawniałyby do starań o świadczenie pielęgnacyjne osób innych niż spokrewnione w pierwszym stopniu. Zdaniem skarżącej bezspornym jest, że zły stan zdrowia osób spokrewnionych w pierwszym stopniu może stanowić przeszkodę w sprawowaniu przez nich opieki, co umożliwia starania o świadczenie pielęgnacyjne osób zobowiązanych do alimentacji w dalszej kolejności. W przedmiotowej sprawie organy jednak nie wyjaśniły, czy córka osoby wymagającej opieki jest w stanie się jej podjąć. Ograniczono się do arbitralnego wskazani, że lekki stopień niepełnosprawności M. B. nie umożliwia opieki nad matką. Zdaniem skarżącej ustawodawca nie wykluczył również jako przeszkody w opiece nad osobą tego wymagającą innych przyczyn, w tym pozostawania w zatrudnieniu lub innej pracy zarobkowej osób zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności. W przedmiotowej sprawie trudno oczekiwać, aby syn który ma na utrzymaniu własną rodzinę, rezygnował z pracy by opiekować się matką. Skarżąca podała, że gdy osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z powodu jakichkolwiek okoliczności, a więc nie tylko z powodu jej stanu zdrowia nie jest w stanie sprawować opieki, pozostali członkowie rodziny, którzy chcą – a jednocześnie mają również obowiązek – sprawować opiekę, nie mogą zostać pozbawieni możliwości uzyskania świadczenia, które uzyskaliby gdyby innych członków rodziny nie było. Na poparcie swojego stanowisko skarżąca powołała się na dwa wyroki WSA w Krakowie z 26 czerwca 2011 r., III SA/Kr 1048/10 i z 7 grudnia 2010 r. III SA/Kr 931/10. Organ w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie jako bezzasadnej i podtrzymał swoje stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Białymstoku zważył co następuje. Skarga nie jest zasadna, albowiem zaskarżona decyzja jak i decyzja organu I instancji nie naruszają prawa. Podstawą materialnoprawną zaskarżonego rozstrzygnięcia są przepisy ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. nr 139, poz. 992 ze zm.), a w szczególności przepis art. 17 ust.1 i ust. 1a tej ustawy. Z przepisów tych wynika, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje matce albo ojcu (pkt 1), innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. nr 9, poz. 59 ze zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 2) oraz opiekunowi faktycznemu dziecka - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami; konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności (pkt 3). Z kolei przywołany przepis art. 17 ust. 1a stanowi, że osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, na której ciąży obowiązek alimentacyjny, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy nie ma osoby spokrewnionej w pierwszym stopniu albo gdy osoba ta nie jest w stanie sprawować opieki, o której mowa w ust. 1. Z treści tych przepisów wynika jednoznacznie, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Zgodnie z art. 617 § 1 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej, zaś stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie, itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki, itd.). Zgodnie natomiast z art. 129 § 1 kodeksu obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem. Kolejność obowiązku alimentacyjnego polega natomiast na tym, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi. Jak zatem z powyższego wynika opisane zasady dotyczące obowiązku alimentacyjnego obowiązujące na gruncie prawa rodzinnego zostały przyjęte przez ustawę o świadczeniach rodzinnych. Zestawienie treści art. 17 ust. 1 z treścią art. 17 ust. 1a ustawy jednoznacznie bowiem wskazuje, że prawo do świadczenia pielęgnacyjnego przysługuje w pierwszej kolejności osobom najbliższym, tj. matce, ojcu, dzieciom, czyli osobom spokrewnionym w pierwszym stopniu. Natomiast dalszym krewnym świadczenie pielęgnacyjne przysługuje tylko w przypadku, gdy nie ma osób najbliższych (spokrewnionych w pierwszym stopniu), albo gdy osoby te nie mogą wypełnić swojego obowiązku. W rozpoznawanej sprawie jest bezspornym, że M. S. jest osobą o znacznym stopniu niepełnosprawności, wymagającą stałej opieki i pomocy innej osoby w związku z niezdolnością do samodzielnej egzystencji orzeczonej na stałe (orzeczenie Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w H. z dnia [...] listopada 2010 r., k. 2 akt adm.). Osoba ta jest wdową i ma troje dzieci: M. B., T. W. i A. S. W świetle powołanego przepisu art. 17 ust. 1a ustawy, skoro niepełnosprawna M. S. ma troje dzieci, to przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego dla skarżącej będącej jej wnuczką mogło nastąpić wyłącznie w razie ustalenia, że żadne z jej dzieci nie jest w stanie sprawować stałej opieki nad matką. Przepisy ustawy nie wyjaśniają, w jakich przypadkach przyjąć należy, że osoba spokrewniona w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki "nie jest w stanie" tej opieki świadczyć. Oceny tej okoliczności dokonują zatem organy administracji zgodnie z logiką i zasadami doświadczenia życiowego. Zdaniem Sądu nie ulega jednak wątpliwości, że przesłanka ta dotyczy okoliczności uniemożliwiających w sposób obiektywny, a więc niezależny od woli osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną, sprawowanie przez te osoby opieki nad chorym krewnym. W tym zakresie prawidłowe jest stanowisko organów, iż w świetle całokształtu materiału dowodowego zgromadzonego w aktach sprawy nie można przyjąć, by wszystkie dzieci M. S., nie były w stanie opiekować się niepełnosprawną matką. Przede wszystkim podnieść należy, że to iż A. S. pracuje zawodowo nie wyłącza – w rozumieniu art. 17 ust. 1a ustawy – możliwości sprawowania przez niego opieki nad niepełnosprawną matką. Podstawową przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, obok wykazania, że osoba bliska, co do której istnieje obowiązek alimentacji, wymaga opieki, o jakiej mowa w art. 17 ust. 1 ustawy, jest bowiem właśnie rezygnacja z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad tą osobą. Świadczenie pielęgnacyjne ze swej istoty służy zaś częściowemu zrekompensowaniu strat finansowych, jakie ponoszą osoby opiekujące się chorymi członkami najbliższej rodziny, wskutek rezygnacji z aktywności zawodowej na rzecz sprawowania stałej opieki. Osobom takim ze środków publicznych opłacana jest składka zdrowotna oraz składka na ubezpieczenie emerytalne i rentowe, przy spełnieniu przesłanek z art. 42 ustawy o pomocy społecznej. To osoba czynna zawodowo dokonuje wyboru czy pracować, czy też sprawować opiekę nad niepełnosprawnym rodzicem w zamian za wsparcie ze środków publicznych. Stwierdzić zatem należy, że fakt wykonywania pracy zarobkowej przez A. S. nie stanowi obiektywnej okoliczności uniemożliwiającej mu sprawowanie stałej opieki nad niezdolną do samodzielnej egzystencji matką (tak też WSA w Lublinie w wyroku z 2 grudnia 2010 r., II S.A./Lu 657/10, Lex nr 753921 oraz WSA w Białymstoku w wyroku z 21 czerwca 2011 r., II SA/Bk 267/11 pub. http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Również w ocenie Sąd słusznie w sprawie przyjęto, że fakt legitymowania się przez córkę – M. B. orzeczeniem z dnia [...] marca 2011 r. na podstawie którego zaliczono ją okresowo do umiarkowanego stopnia niepełnosprawności do dnia 31 marca 2013 r. nie wyłącza możliwości sprawowania przez nią opieki na niepełnosprawna matką. W orzeczeniu tym bowiem nie wskazano, że na konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji (pkt 7 orzeczenia). Zdaniem Sądu orzeczenie to jest wystarczającym dowodem stwierdzającym, iż stan zdrowia M. B. nie jest przeszkodą w opiece nad niepełnosprawną matką. W tej sytuacji, wobec stwierdzenia istnienia osób spokrewnionych w pierwszym stopniu mogących sprawować opiekę nad chorą, słusznie przyjęto, że wykluczona jest możliwość nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przez wnuczkę niepełnosprawnej, która jest jej zstępną w linii prostej, ale drugiego stopnia. Wobec niepotwierdzenia zarzutów skargi Sąd ją oddalił na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.).