II OSK 2269/12

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny /spr./ Sędziowie sędzia NSA Elżbieta Kremer sędzia del. WSA Mirosław Wincenciak Protokolant starszy inspektor sądowy Marcin Sikorski po rozpoznaniu w dniu 22 stycznia 2014 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej sprawy ze skargi kasacyjnej M. J. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 maja 2012 r. sygn. akt IV SA/Wa 434/12 w sprawie ze skargi M. J. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia [...] stycznia 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną. Zaskarżonym wyrokiem z 16 maja 2012 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. J. B. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych z [...] stycznia 2012 r. w przedmiocie odmowy stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Zaskarżoną decyzją Minister Spraw Wewnętrznych utrzymał w mocy decyzję Wojewody Mazowieckiego z [...] grudnia 2009 r. o odmowie stwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez M. J. B., urodzonego w dniu [...] stycznia 1977 r. w C. w Australii, zamieszkałego w Australii i posiadającego od urodzenia obywatelstwo australijskie. W ocenie Sądu organy zasadnie uznały, że dokumenty zgromadzone w toku postępowania administracyjnego nie dały jednoznacznej odpowiedzi na pytanie, czy dziadek skarżącego, S. H. posiadał kiedykolwiek obywatelstwo polskie, a zatem czy skarżący na podstawie art. 6 ust. 1 obowiązującej w dniu jego urodzenia ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz. U. Nr 10, poz. 49) może skutecznie wywodzić swoje obywatelstwo po jego córce, a swojej matce H. B. z domu W.. W świetle powołanego przepisu dziecko rodziców, z których jedno jest obywatelem polskim, drugie zaś obywatelem innego państwa, nabywa przez urodzenie obywatelstwo polskie. S. A. B. urodził się jako syn M. R. i H. z domu W.. W dniu urodzenia skarżącego jego ojciec nie posiadał obywatelstwa polskiego, zaś przy ustaleniu czy jego matka w tym dniu posiadała obywatelstwo polskie niezbędne było odwołanie się do przepisów obowiązującej w dniu jej urodzenia – tj. [...] kwietnia 1946 r. - ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz. U. R.P. Nr 7, poz. 44 z późn. zm.). W myśl art. 4 pkt 1 tej ustawy, obywatelstwo polskie nabywało się przez urodzenie, z tym, że dzieci ślubne nabywały obywatelstwo po ojcu, natomiast dzieci nieślubne po matce (art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego). W postępowaniu administracyjnym ustalono, że rodzice matki wnioskodawcy zawarli związek małżeński w 1945 r., a zatem H. B., jako dziecko ślubne mogła nabyć obywatelstwo wyłącznie po swoim ojcu – S. H.. Sąd wskazał jednakże, że dokumenty zgromadzone w sprawie uprawdopodobniają, a nie jednoznacznie przesądzają kwestię obywatelstwa S. H.. Część zgromadzonego materiału dowodowego stanowią dokumenty, które należało uznać za dowody pochodne, gdyż przy ich sporządzaniu nie oparto się na dokumentach źródłowych, zaś inne z nich zostały oparte na oświadczeniach samego S. H.. Informacje na temat obywatelstwa dziadka skarżącego zawarte w "karcie pasażera", na które powołuje się skarżący, w żaden sposób nie przesądzały obywatelstwa wpisanej w nie osoby, jak też nie wpływały na kwestię uzyskania lub też utraty obywatelstwa danego kraju. Sąd stwierdził, że dokumentom wytworzonym na podstawie takich oświadczeń nie można nadać mocy dowodowej wystarczającej dla rozstrzygnięcia sprawy zgodnie z wnioskiem strony. Uprawdopodobnienie jest środkiem zastępczym dowodu w znaczeniu ścisłym, nie daje pewności, lecz tylko wiarygodność (prawdopodobieństwo) twierdzenia o jakimś fakcie. W związku z tym przepisy prawne ograniczają możliwość stosowania uprawdopodobnienia tylko odnośnie do faktów, które mają znaczenie dla rozstrzygnięcia kwestii wpadkowej, a nie dla rozstrzygnięcia istoty sprawy, w której toczy się postępowanie (B. Adamiak, [w:] B. Adamiak, J. Borkowski, Kodeks postępowania administracyjnego, Komentarz, wyd. 8, s. 403 i cyt. tam poglądy doktryny). W ocenie Sądu, brak kluczowego dokumentu źródłowego w tej sprawie, jakim byłby akt urodzenia S. H., przesądza o niemożliwości przyjęcia prawidłowych ustaleń co do posiadania przez matkę i dziadka skarżącego obywatelstwa polskiego. W skardze kasacyjnej od tego wyroku S. A. B. podniósł zarzuty naruszenia: 1) art. 2 i art. 4 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez jego niewłaściwe zastosowanie w związku z uznaniem, że dziadek i matka skarżącego nie nabyli obywatelstwa polskiego; 2) art. 6, art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim poprzez niewłaściwe zastosowanie w związku z błędnym uznaniem, że skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego przez urodzenie i nie posiada go nadal; 3) art. 3 § 1 i 2, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 oraz art. 134 i art. 135 p.p.s.a. poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego w sprawie w związku z nieuwzględnieniem podniesionych w skardze zarzutów naruszenia art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. Zdaniem skarżącego, Sąd I instancji nieprawidłowo ocenił, że zebrany w postępowaniu administracyjnym materiał dowodowy był niewystarczający do ustalenia faktu nabycia i posiadania przez dziadka skarżącego S. H. oraz jego matkę – H. B.– obywatelstwa polskiego. Skarżący podniósł, że pozyskanie aktu urodzenia dziadka było obiektywnie niemożliwe, gdyż zgodnie z informacją uzyskaną z Archiwum Akt Dawnych z dnia [...] maja 2010 r., Archiwum nie posiada ksiąg metrykalnych rzymskokatolickich z D. (miejsce urodzenia dziadka). Akt tych nie ma także w Centralnym Archiwum Państwowym Ukrainy. Księgi metrykalne z diecezji p. zostały zaś wywiezione i nie posiada ich również Archiwum Państwowe w P. Skarżący zakwestionował ponadto ocenę Sądu, w świetle której jedynie akt urodzenia S. H. stanowić mógł podstawę przyjęcia dalszych ustaleń co do nabycia i posiadania przez dziadka skarżącego obywatelstwa polskiego. Na gruncie przepisów kodeksu postępowania administracyjnego zaistnienie określonych zdarzeń nie musi być w każdym przypadku wykazane za pomocą dowodów wskazujących na te zdarzenia bezpośrednio. Okoliczności te mogą wynikać także z innych ustalonych faktów na podstawie wnioskowań. Skarżący przedłożył szereg dokumentów, wytworzonych w różnym czasie przez różne instytucje, zawierających informacje które pozwalały na potwierdzenie faktu nabycia i posiadania przez niego obywatelstwa polskiego. Uznanie tych dokumentów przez organy administracji publicznej oraz Sąd za nie w pełni wiarygodne i wystarczające do przyjęcia oceny o posiadaniu przez stronę obywatelstwa polskiego stanowiło przekroczenie zakresu swobodnej oceny dowodów. Skarżący zakwestionował ocenę Sądu I instancji, w świetle której dokumenty zgromadzone w toku postępowania administracyjnego zostały sporządzone wyłącznie na podstawie oświadczeń osób nimi się legitymujących (tj. matki i dziadka skarżącego). Z dokumentów tych wynika wprost, że podstawę ich sporządzenia stanowiły dane zawarte w takich dokumentach tożsamości, jakie stanowiły karty pasażera. Informacje te były niewątpliwie weryfikowane podczas procedury związanej z nadaniem dziadkowi strony obywatelstwa australijskiego. Dane wynikające z dokumentów pozyskanych z Archiwum Państwowego w Australii znajdowały pełne potwierdzenie w dokumentach otrzymanych z Międzynarodowego Biura Poszukiwań Bad Arolsen i w niemieckim odpisie aktu małżeństwa S. H.. Z powyższych względów skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz objętych nim decyzji organów administracji publicznej oraz o zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie posiada usprawiedliwionych podstaw. Analiza zarzutów podniesionych przez skarżącego wskazuje, że zasadniczym przedmiotem sporu poddanego pod rozstrzygnięcie przez Naczelny Sąd Administracyjny jest dokonana przez Sąd I instancji ocena wartości dowodowej dokumentów zgromadzonych w toku postępowania administracyjnego. W ocenie skarżącego kasacyjnie Sąd I instancji bezpodstawnie uznał, że dokumenty te zostały trafnie uznane przez organy administracji publicznej za niepozwalające stwierdzić, że skarżący posiada obywatelstwo polskie nabyte na podstawie art. 6 ust. 1 obowiązującej w dniu jego urodzenia ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, przez urodzenie ze związku małżeńskiego M. R. B. i posiadającej obywatelstwo polskie H. B. z domu W.. Naczelny Sąd Administracyjny oceny tej nie podziela uznając, że w rozpoznawanej sprawie nie doszło do naruszenia wskazanych przez skarżącego przepisów procesowych (art. 3 § 1 i 2, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 oraz art. 134 i art. 135 p.p.s.a. w zw. z art. 7, art. 75, art. 77, art. 80 oraz art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a.), a w szczególności do naruszenia zasady swobodnej oceny dowodów w związku z przyjęciem w zaskarżonym wyroku, że ustalenia odnoszące się do posiadania przez wstępnych skarżącego (dziadka i matkę) obywatelstwa polskiego nie zostały przyjęte w sposób prawidłowy. Prawidłowe przeprowadzenie postępowania dowodowego wymaga od organu prowadzącego postępowanie administracyjne ustalenia, jakie okoliczności, w świetle mających zastosowanie w sprawie przepisów prawa materialnego, mają istotne znaczenie dla sprawy, co wiąże się następnie z obowiązkiem określenia z urzędu przez organ, jakie dowody są niezbędne dla pełnego i prawidłowego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy. Ustanawiający zasadę swobodnej oceny dowodów art. 80 k.p.a. nie wyznacza jednocześnie organowi merytorycznych reguł oceny wyników postępowania dowodowego. Oznacza to, że organ prowadzący postępowanie według swojej wiedzy, doświadczenia oraz wewnętrznego przekonania ocenia wartość dowodową poszczególnych środków dowodowych oraz wpływ udowodnienia jednej okoliczności na inne okoliczności (zob. wyrok NSA z 27 marca 2013 r., II GSK 1940/11). Oceniając z tej perspektywy, czy ustalenia poczynione przez organy w przeprowadzonym przez nie postępowaniu administracyjnym pozwalały na wydanie decyzji zgodnej z żądaniem strony, Naczelny Sąd Administracyjny nie podzielił stanowiska skarżącego, w świetle którego brak aktu urodzenia (odpisu aktu urodzenia) jego dziadka nie stał na przeszkodzie do stwierdzenia posiadania przez niego obywatelstwa polskiego do chwili urodzenia się jego córki, a matki skarżącego, gdyż potwierdzenie statusu S. H. jako obywatela polskiego było możliwe w oparciu o dokumenty zgromadzone w sprawie. W świetle obowiązującej w dacie urodzenia skarżącego ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim, skarżący mógł nabyć obywatelstwo polskie z mocy prawa wówczas, gdyby w dacie jego urodzenia obywatelstwo polskie posiadało jedno z jego rodziców. Mając na uwadze bezsporne ustalenia, w świetle których ojciec skarżącego obywatelstwa polskiego nie posiadał, ustalić należało, czy obywatelstwo takiego posiadała jego matka – H. B. z domu W., urodzona w dniu [...] kwietnia 1946 r. w A. w Niemczech jako H. H., córka S. H. i K. H. z domu K. (dane wg odpisu niemieckiego aktu urodzenia). Kwestie nabycia i utraty obywatelstwa przez matkę skarżącego regulowała z kolei obowiązująca w dacie jej urodzenia ustawa z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, zgodnie z którą przez urodzenie dzieci ślubne nabywały obywatelstwo ojca, zaś dzieci nieślubne obywatelstwo matki (art. 5). W świetle dokonanych przez Ministra ustaleń bezsporne jest, że matka skarżącego była dzieckiem ślubnym S. H. i K. H., zatem kluczowe znaczenie dla sprawy miało ustalenie, czy w dacie jej urodzenia obywatelstwo polskie posiadał jej ojciec. W ocenie skarżącego, akta sprawy zawierały dokumenty dające podstawę do ustalenia obywatelstwa S. H. (po naturalizacji, od dnia [...] października 1961 r. S. W.), dziadka skarżącego. Materiał dowodowy zgromadzony w sprawie, jak trafnie zauważył jednak Sąd I instancji, obejmuje jednak dokumenty w których wskazanie daty urodzenia oraz posiadania przez dziadka skarżącego obywatelstwa polskiego nie zostało oparte na dokumentach źródłowych oraz dokumenty, w którym status odnoszący się do obywatelstwa S. H. przyjęto wyłącznie na podstawie jego oświadczeń (np. wniosek S. H. o naturalizację k. 92-94, karta rejestracyjna w C. P., k. 105). Z przedłożonych przez stronę dokumentów zagranicznych (niemiecki akt małżeństwa S. H., dokumenty pochodzące z International Tracing Service w Bad Arolsen potwierdzające pobyt dziadka skarżącego w obozie uchodźców na terytorium Niemiec, dokumenty australijskie związane z przyjazdem do Australii i nabyciem obywatelstwa australijskiego) wynika, że S. H. podawał, że urodził się w dniu [...] lipca 1924 r. w D., jako syn M. H. i J. H. z domu K.. Z akt sprawy wynika, że S. H. nie legitymował się żadnymi polskimi dokumentami. Bezpodstawne jest twierdzenie skarżącego o przyjeździe jego dziadka do Australii na podstawie polskiego paszportu (k.150), skoro z wniosku o naturalizację S. H. wynika, że w momencie przybycia do Australii dokumentu takiego on nie posiadał. Informacje zawarte w złożonych do akt sprawy dokumentach zagranicznych (niemieckich i australijskich) dotyczące daty, miejsca urodzenia i posiadanego obywatelstwa, jako nie wchodzące w zakres działań organów państw obcych, które je wystawiły, podlegały w kontrolowanym przez Sąd I instancji postępowaniu ocenie nie na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. (dokumenty urzędowe sporządzone w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowią dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone), ale na podstawie zasad ogólnych. W tych okolicznościach Sąd I instancji w ślad za Ministrem Spraw Wewnętrznych w sposób uprawniony uznał, że dokument kluczowy, tj. potwierdzającym w sposób pewny datę, miejsce urodzenia oraz obywatelstwo S. H. stanowić może odpis jego aktu urodzenia. Czynności przeprowadzone przez organy z urzędu mające na celu odnalezienie dokumentów archiwalnych pozwalających zweryfikować powyższe dane doprowadziły jedynie do ustalenia, że księgi metrykalne z parafii rzymskokatolickiej i greckokatolickiej z D., miejscowości urodzenia dziadka skarżącego, nie znajdują się w polskich zasobach archiwalnych. W świetle uzyskanych przez organy informacji z Urzędu Stanu Cywilnego m.st. Warszawy (pismo z [...] lutego 2010 r., k. 58), księgi metrykalne z początku XX wieku z Parafii rzymskokatolickiej w D. przechowuje Centralne Państwowe Archiwum Historyczne Ukrainy we Lwowie, miejsce przechowywania młodszych ksiąg nie jest znane, wydaje się, że powinny znajdować się w ukraińskim Urzędzie Stanu Cywilnego w D.. Możliwości przeprowadzenie dalszych czynności dowodowych przez organy w tym zakresie zostały wyczerpane, zaś skarżący został poinformowany o konieczności podjęcia we własnym zakresie działań zmierzających do dotarcia do dokumentów potwierdzających w sposób bezpośredni i pewny fakt urodzenia się i zamieszkiwania jego dziadka w D., zdeponowanych w archiwach znajdujących się na terytorium Ukrainy (pismo Ministra z dnia [...] maja 2010 r., skierowane do pełnomocnika skarżącego, k. 62), a także o skutkach tego zaniechania. Należy zauważyć, że pomimo deklaracji skarżącego o podjęciu starań w celu pozyskania stosownych dokumentów z archiwów ukraińskich (pismo strony o przedłużenie terminu zakończenia sprawy z dnia [...] sierpnia 2010 r.), ponaglenia organu oczekującego na przedstawienie przez skarżącego wyników tych starań (skierowane do pełnomocnika skarżącego pismo z dnia [...] stycznia 2012 r., k. 136) nie przyniosły oczekiwanego skutku, gdyż powołując się na "trudności w pozyskaniu dokumentów z archiwów ukraińskich" pełnomocnik strony wniósł o rozpoznanie wniosku skarżącego na podstawie dotychczas zgromadzonego materiału dowodowego, uznając, że zawiera on informacje wystarczające do podjęcia rozstrzygnięcia zgodnego ze zgłoszonym żądaniem (pismo pełnomocnika skarżących z [...] stycznia 2012 r.). Naczelny Sąd Administracyjny podziela przywołany w uzasadnieniu skargi kasacyjnej pogląd, iż zaistnienie określonych zdarzeń nie musi być na gruncie kodeksu postępowania administracyjnego w każdym przypadku wykazane za pomocą dowodów wskazujących na te zdarzenia bezpośrednio, gdyż okoliczności te mogą także wynikać z innych ustalonych faktów na podstawie wnioskowań. Pogląd ten należy jednakże w całości zaadoptować na gruncie spraw, w których można stwierdzić, że z przyczyn obiektywnych potwierdzenie danego faktu nie jest możliwe na podstawie dowodów bezpośrednich. W okolicznościach rozpoznawanej sprawy decydujące znaczenie dla przyjętego przez Naczelny Sąd Administracyjny kierunku rozstrzygnięcia miała niejednoznaczność deklaracji strony "o trudnościach w pozyskaniu dokumentów z archiwów ukraińskich", nakazująca uznać, że nie można było przyjąć, iż kwerenda archiwalna przeprowadzona w archiwach ukraińskich (o ile rzeczywiście została przeprowadzona) przyniosła negatywny wynik, co uzasadniałoby dokonanie ustaleń odnoszących się do obywatelstwa dziadka skarżącego na podstawie przedstawionych dowodów pośrednich. W tych warunkach nieuwzględnienie przez Ministra Spraw Wewnętrznych wniosku skarżącego o potwierdzenie posiadania przez niego obywatelstwa polskiego ze względu na brak przedstawienia aktu urodzenia jego dziadka nie mogło zostać potraktowane jako naruszenie zasady swobodnej oceny dowodów (art. 80 k.p.a.). Oświadczenie skarżącego precyzujące charakter owych trudności w dotarciu do aktu urodzenia dziadka zawiera uzasadnienie skargi kasacyjnej, w którym strona odwołuje się do pisma z Archiwum Akt Dawnych z dnia [...] maja 2010 r. (k.64). Wynika z niego, że Archiwum "nie ma ksiąg metrykalnych rzymskokatolickich z D. (...) z jego informacji wynika, że nie ma ich także w Centralnym Archiwum Państwowym Ukrainy we Lwowie, tym samym wątpliwym jest, aby były w tamtejszym archiwum stanu cywilnego ZAGS. Księgi metrykalne z diecezji p. zostały wywiezione w nieznanym kierunki i nie ma ich też w AP w P.". Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika zatem, że mając na uwadze powyższe informacje skarżący poszukiwań tych w ogóle nie podjął, co pozostaje jednak w sprzeczności z informacją podaną przez skarżącego w powyżej wymienionym piśmie z dnia [...] sierpnia 2010 r. w przedmiocie wniosku o przedłużenie terminu zakończenia sprawy, z którego wynika, że skarżący podjął na Ukrainie działania zmierzające do odszukania aktu urodzenia dziadka. W odniesieniu do wyjaśnień strony w tym zakresie złożonych w skardze kasacyjnej należy jednak zauważyć, że o ile informacje zawarte w piśmie z Archiwum Akt Dawnych z dnia [...] maja 2010 r. wskazywały na niecelowość przeprowadzenia kwerendy w Centralnym Historycznym Archiwum Państwowym Ukrainy we Lwowie, którego zasoby obejmują księgi z początku XX wieku (urodzenia do 1908 r., małżeństwa do 1911 r. oraz zgodny do 1907 r.), to ze względu deklarowaną datę urodzenia S. H. ([...] lipca 1924 r.) przedmiotem kwerendy w archiwach zagranicznych powinny stać się zbiory ukraińskiego Stanu Cywilnego w D., zgodnie ze wskazaniem zawartym w piśmie z Urzędu Stanu Cywilnego m.st. Warszawy z dnia [...] lutego 2010 r. (k. 58). Skarżący nie podjął tego kierunku poszukiwań, zatem nie można uznać, że współdziałał z prowadzącymi postępowanie organami administracji publicznej w wyjaśnianiu okoliczności faktycznych sprawy. W tej sytuacji organy nie miały podstaw, by kwestię urodzenia się dziadka skarżącego i posiadania przez niego obywatelstwa polskiego uznać za ustaloną w sposób wskazujący na zasadność uwzględnienia wniosku skarżącego o potwierdzenie posiadania obywatelstwa polskiego. Nie budzi bowiem wątpliwości, że ciężar dowodu w znaczeniu obiektywnym (materialnym), sprowadzający się do obciążenia wnioskodawcy skutkami prawnymi nieudowodnienia okoliczności, których stwierdzenie jest podstawą wydania decyzji zgodnie ze zgłoszonym żądaniem, spoczywa na osobie występującej z wnioskiem. Z powołanych względów nie budzi zastrzeżeń ocena Sądu I instancji sprowadzająca się do stwierdzenia, że ustalenia poczynione w sprawie nie pozwalały na stwierdzenie, że dziadek skarżącego i jego matka nabyli obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 i art. 4 w zw. z art. 5 ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego, a w konsekwencji braku podstaw do uwzględnienia wniosku skarżącego na podstawie art. 6 i art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim. Mając na uwadze ustalony stan faktyczny sprawy oraz to, że zarzuty naruszenia powyżej wskazanych przepisów ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego oraz ustawy dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim skarżący połączył w skardze kasacyjnej z ich niewłaściwym zastosowaniem, zarzuty naruszenia wskazanych przez stronę przepisów prawa materialnego należało oddalić. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art.184 p.p.s.a oddalił skargę kasacyjną.