II SA/Wa 1960/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Stanisław Marek Pietras, Sędziowie WSA Anna Mierzejewska (spr.), Andrzej Kołodziej, , Protokolant specjalista Elwira Sipak, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 22 stycznia 2014 r. sprawy ze skargi J. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku - oddala skargę - Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] września 2013 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] maja 2013 r., którą odmówił J.J. renty rodzinnej w drodze wyjątku. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wyjaśnił, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności rozpatrzeniu podlega spełnienie powyższych warunków przez osobę zmarłą , a następnie wnioskodawcę – członka osoby zmarłej. Z dokumentacji znajdującej się w aktach rentowych wynika, że udokumentowano 27 lat, 7 miesięcy i 18 dni okresu ubezpieczenia zmarłego męża wnioskującej, który stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 55 lat , jednak w 10-leciu przypadającym przed dniem powstania całkowitej niezdolności do pracy , zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych – wymaganych do powstania świadczenia w trybie zwykłym – udokumentowano jedynie 2 lata, 5 miesięcy i 7 dni okresów składkowych i nieskładkowych. W latach 2003 - 2006, zmarły mąż wnioskodawczyni, nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności objętej ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Ponadto z dniem [...].06 2007 r., zaprzestał opłacania składek z tytułu prowadzonej działalności gospodarczej i do śmierci w dniu [...] listopada 2011 r. tj. przez 4 lata nie wykonywał zatrudnienia ani innej działalności popartej opłacaniem składek na ubezpieczenie emerytalne i rentowe. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych stwierdził, że skoro wnioskodawczyni nie osiągnęła wieku emerytalnego (obecnie ma 59 lat) oraz nie jest całkowicie niezdolna do pracy, to przedmiotowe świadczenie nie może być jej przyznane. Tak więc nie spełnia przesłanki niemożności podjęcia zatrudnienia z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy z tytułu stanu zdrowia lub wieku. Podkreślił, że zasadą przyznawania świadczeń, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jest całkowita niezdolność do pracy, orzeczona w trybie przewidzianym prawem przez lekarza orzecznika ZUS, a nie stwierdzona przez każdego innego lekarza lub wynikająca z subiektywnego przekonania samego zainteresowanego. W ocenie organu, podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo uzależnione jest od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji, zgodnie z art. 14 ust. 3 powołanej ustawy, stanowi orzeczenie lekarza orzecznika ZUS, od którego nie wniesiono sprzeciwu, lub co do którego nie zgłoszono zarzutu wadliwości, albo orzeczenie komisji lekarskiej. Orzeczenie lekarza orzecznika ZUS albo komisji lekarskiej jest wiążące dla organu rentowego, jak również dla Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, co oznacza, że ta przesłanka nie podlega tzw. uznaniu administracyjnemu. Organ podkreślił, że sytuacja materialna jest brana pod uwagę, to jednak nie może być przesłanką przesądzającą o przyznaniu świadczenia w drodze wyjątku Powyższa decyzja stała się przedmiotem skargi wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie. Skarżąca uznała ją za krzywdzącą i podkreśliła, że jej sytuacja rodzinna i finansowa jest trudna. W szczególności poddała pod wątpliwość, czy organ wziął pod uwagę długi okres zatrudnienia jej zmarłego męża, oraz jego bardzo zły stan zdrowia. Podkreśliła ponadto, że jest wdową, ma ukończone 59 lat, jest zarejestrowana jako bezrobotna. Leczy się na [...] i chorobę [...]. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Podkreślił, iż w sprawie kluczowe jest, że skarżąca jest zdolna do pracy. Odnosząc się do zarzutów skargi podał, że sytuacja materialna skarżącej była brana pod uwagę, ale nie stanowi ona wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia w drodze wyjątku, bowiem nie jest to świadczenie socjalne, przyznawane stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też świadczeniem zamiennym dla zasiłku dla bezrobotnych. Organ podkreślił również, że posiadane przez skarżącą środki finansowe w żadnym razie nie dają podstaw do uznania, że strona jest pozbawiona niezbędnych środków utrzymania. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr 153, poz. 1269 ze zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Innymi słowy, sąd administracyjny nie orzeka co do istoty sprawy w zakresie danego przypadku, lecz jedynie kontroluje rozstrzygnięcie wydane przez organ w postępowaniu administracyjnym, z punktu widzenia jego zgodności z prawem. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2009 r. Nr 153, poz. 1227 ze zm.), zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści tego przepisu wynikają trzy przesłanki, warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań, dających prawo do emerytury lub renty, musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami. Po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy (stwierdzonej przez lekarza orzecznika ZUS) lub wieku (emerytalnego). Po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Należy jeszcze raz podkreślić, że przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza taką możliwość. J. J., jak wynika z akt niniejszej sprawy, nie spełnia przesłanki braku możliwości podjęcia pracy ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Skarżąca nie legitymuje się bowiem orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS, stwierdzającym jej całkowitą niezdolność do pracy, nie osiągnęła również wieku emerytalnego. Podnoszony przez skarżącą zarzut braku możliwości podjęcia pracy z powodu złego stanu zdrowia, w świetle omawianego przepisu art. 83 cytowanej ustawy, nie może odnieść skutku. Przepis ten bowiem, jako jedyne podstawy braku możliwości podjęcia pracy zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym, wskazuje całkowitą niezdolność do pracy lub wiek. Przyczyny te bezwzględnie winny dotyczyć osoby ubiegającej się o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku i obejmują dwie sytuacje. Pierwsza z nich zachodzi, gdy na przeszkodzie w podjęciu zatrudnienia stoi taki stan zdrowia, który całkowicie pozbawia stronę możliwości wykonywania pracy. Drugą zaś przyczyną uniemożliwiającą podjęcie zatrudnienia jest wiek wnioskodawcy. Chodzi przy tym o taki przedział wiekowy, który statuuje zainteresowanego w gronie osób pozostających poza aktywnością zawodową. W polskim systemie prawnym przyjęto, że okres aktywności zawodowej kończy się wraz z nabyciem uprawnień emerytalnych. W przypadku skarżącej jest to wiek 60 lat. Bezsprzecznie w niniejszej sprawie żadna z powyższych sytuacji nie zaistniała. Wobec tego, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych zasadnie przyjął, że brak całkowitej niezdolności do pracy wyklucza możliwość przyznania skarżącej świadczenia skierowanego wyłącznie do osób całkowicie niezdolnych do pracy. Zgodnie z art. 14 ust. 3 cytowanej ustawy o emeryturach i rentach, organ nie ma możliwości uznania, że skarżąca, mimo braku orzeczenia o całkowitej niezdolności do pracy, jest całkowicie niezdolna do pracy. Nie może również uznać, że jest niezdolna do pracy z uwagi na wiek, jeśli strona nie osiągnęła jeszcze wieku emerytalnego. Podkreślić również należy, że Sąd nie ma uprawnień, jak też możliwości kierowania ubezpieczonych na badania lekarskie, w celu ustalenia stanu zdrowia. Rola sądu administracyjnego w tej sprawie sprowadza się jedynie do oceny legalności wydanych decyzji administracyjnych. Można jedynie wskazać, że skarżąca może w każdym czasie, w sytuacji pogarszającego się stanu zdrowia, wnosić do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o przeprowadzenie badań, w celu stwierdzenia całkowitej niezdolności do pracy. Brak spełnienia przez skarżącą przesłanki niemożności podjęcia pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek wyłącza, w myśl wcześniejszych wywodów w przedmiocie kumulatywnego charakteru przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy, możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Okoliczność ta przesądza też o treści rozstrzygnięcia, bez potrzeby ustosunkowywania się do pozostałych warunków (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 23 listopada 2007 r., sygn. akt I OSK 711/07). Nie jest więc konieczne odnoszenie się do innych przesłanek z tego przepisu, bowiem nawet, gdyby te przesłanki były spełnione (a jak wynika z akt sprawy strona nie spełnia również przesłanki braku niezbędnych środków utrzymania), świadczenie w drodze wyjątku nie mogłoby zostać przyznane przez organ. Trzeba też uznać za prawidłowe stanowisko organu, że brak jest podstaw do przyznania na podstawie omawianego przepisu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, emerytury wcześniejszej. Reasumując, należy stwierdzić, że organ prawidłowo zebrał i ocenił materiał dowodowy, nie przekroczył też granic uznania administracyjnego. Podjęte w niniejszej sprawie decyzje Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, odmawiające J. J. przyznania świadczenia w drodze wyjątku, są zatem zasadne. Rozstrzygając sprawę, organ prawidłowo zastosował zarówno przepisy prawa materialnego, jak i przepisy postępowania. Z tych względów, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm.), orzekł jak w sentencji.