III SA/Kr 921/13

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Maria Zawadzka Sędziowie NSA Krystyna Kutzner (spr.) WSA Janusz Bociąga Protokolant Ewelina Kalita po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 lutego 2014 r. sprawy ze skargi G. Ł. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 listopada 2012 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w N. , działając na podstawie: - art.138 §1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. - Kodeks postępowania administracyjnego ( Dz. U.2000.1071); - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. "a" ustawy z dnia 28 listopada 2003r. - o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. 2003.255) ; - w związku z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. 1964r.59 ) - decyzją z dnia 20 listopada 2012 r. sygn. akt [....] utrzymało w mocy decyzję z dnia 6 sierpnia2012r. znak: [....] wydaną przez Kierownika Działu Świadczeń i Funduszu Alimentacyjnego w Miejskim Ośrodku Pomocy Społecznej w Z. , działającego z upoważnienia Burmistrza Miasta Z. , odmawiającą skarżącej G.L. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad mężem S.L. legitymującym się znacznym stopniem niepełnosprawności. Organ odwoławczy podzielił stanowisko organu pierwszej instancji , że w rozpatrywanej sprawie brak jest podstaw do przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia , ponieważ występuje negatywna przesłanka z przepisu art. 17 ust. 5 pkt. 2 lit. "a" ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych . Przepis ten stanowi , że świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje , jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim , chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W niniejszej sprawie S.L. , wymagający opieki , posiada bowiem orzeczenie lekarza orzecznika ZUS w N. z dnia 12 maja 2008r. nr akt [....] ,zgodnie z którym zaliczony został do osób niezdolnych do pracy oraz do osób niezdolnych do samodzielnej egzystencji do maja 2013r. , pozostaje w związku małżeńskim , a z kolei skarżąca nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności albo innego orzeczenia równoważnemu temu orzeczeniu , w rozumieniu ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych . W sytuacji faktycznej zaistniałej w sprawie, zdaniem organu odwoławczego , brak jest podstaw do przyznania świadczenia , albowiem stało by to w sprzeczności z przepisem art. 17 ust.5 pkt. 2 lit "a" ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych . Samorządowe Kolegium Odwoławcze podniosło , że ustawodawca nowelizując w sierpniu 2011 r. przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych, w sposób nie pozostawiający wątpliwości interpretacyjnych , wykluczył możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, w sytuacji gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, za wyjątkiem sytuacji gdy współmałżonek takiej osoby, również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Treść tego przepisu jest jasna, zrozumiała i nie budzi żadnych wątpliwości interpretacyjnych , a organy stosujące prawo są nią związane. Zaskarżona decyzja jest zatem zgodna z obowiązującymi przepisami. Na powyższą decyzję wpłynęła skarga do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie , w której skarżąca zarzuciła: - naruszenie prawa materialnego, a toart. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych poprzez jego błędną wykładnię oraz dokonanie wyłącznie literalnej interpretacji tego przepisu. Skarżąca podniosła ,że w stanie prawnym powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008 r. o sygn. akt P 27/07, stwierdzającym niezgodność art. 17 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych z Konstytucją RP, okoliczność, iż wnioskująca o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z pracy zarobkowej sprawuje opiekę nad małżonkiem , nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Skoro członek rodziny wywiązuje się ze swych obowiązków zarówno prawnych, jak i moralnych wobec chorego krewnego, co wymaga rezygnacji z zarobkowania, to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Skarżąca podniosła również , że fakt pozostawania osoby wymagającej opieki w związku małżeńskim nie wyklucza możliwości uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego i stanowisko to uzyskało aprobatę w postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010r. Zaskarżona decyzja wydana przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w N. jest – w ocenie skarżącej - krzywdząca ; skarżąca czuje się zobligowana do opieki nad swoim mężem S.L. , a ta okoliczność wymagała rezygnacji przez nią z jakiegokolwiek zatrudnienia . Odmowa przyznania świadczenia pielęgnacyjnego pozbawia skarżącą środków do życia. Wskazując na powyższe okoliczności skarżąca wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji w całości, a także poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze w N. wniosło o jej oddalenie i podtrzymało dotychczasowe stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył , co następuje : Stosownie do art.1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U.2002.1269) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem . Oznacza to , że przedmiotem kontroli Sądu jest zgodność zaskarżonej decyzji z przepisami prawa materialnego , które mają zastosowanie w sprawie oraz z przepisami prawa procesowego , regulującymi tryb jej wydania . Wiążące przy tym są przepisy obowiązujące w dacie wydania zaskarżonej decyzji . Na podstawie art.134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz.U.2012.270) Sąd przy rozstrzyganiu sprawy nie jest związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Mając na uwadze wskazane powyżej kryterium legalności , Wojewódzki Sąd Administracyjny , po poddaniu ocenie ustalonych w sprawie w toku administracyjnego postępowania instancyjnego okoliczności faktycznych i istniejących wówczas okoliczności prawnych stwierdza , że skarga zasługuje na uwzględnienie. Art.17 ust.1 pkt. 2 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych , w brzmieniu obowiązującym na dzień orzekania ,stanowił , że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje innym osobom niż matka albo ojciec , na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r.– Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz. U. Nr 9, poz. 59, ze. zm.) ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji, albo osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Z kolei stosownie do art.17 ust.5 pkt. 2 lit.a ww. ustawy , świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje , jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim , chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Odnosząc powyższe do niniejszej sprawy należy stwierdzić , że stan faktyczny ustalony przez organy orzekające nie jest sporny ; skarżąca pozostaje w związku małżeńskim ze S.L. , który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organy obydwu instancji odmówiły przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia wskazując , że wyłącznym powodem tej odmowy jest fakt pozostawania S.L. w związku małżeńskim . Wykładni powyższych przepisów nie można jednak dokonywać w sposób literalny. Stosując powyższe przepisy organy orzekające w niniejszej sprawie zastosowały błędną , bo literalną wykładnię art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych i wykładnia ta nie uwzględnia zarówno orzecznictwa sądowoadministracyjnego , jak i stanowiska Trybunału Konstytucyjnego w tym zakresie . Zgodnie z wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r , sygn.akt P 27/07 , publ. OTK-A 2008/6/07 , art.17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie , w jakim uniemożliwiał nabycie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego obciążonej obowiązkiem alimentacyjnym osobie zdolnej do pracy , niezatrudnionej ze względu na konieczność sprawowania opieki nad innym niż jej dziecko niepełnosprawnym członkiem rodziny , jest niezgodny z art.32 ust.1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Skoro członek rodziny wywiązuje się ze swoich obowiązków zarówno prawnych , jak i moralnych wobec chorego krewnego , co wymaga rezygnacji z zarobkowania , to osoba ta winna otrzymać od Państwa odpowiednie wsparcie. Trybunał Konstytucyjny podniósł również , że świadczenie pielęgnacyjne nie tylko stanowi formę wsparcia rodziny pozostającej w trudnej sytuacji materialnej i faktycznej , ale również zdejmuje z Państwa i jego organów obowiązek zapewnienia opieki osobom jej potrzebującym w formach zorganizowanych , zinstytucjonalizowanych. Powyższy wyrok spowodował zmianę przepisu art.17 ust.1 ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych na mocy art.1 pkt.8 lit. a ustawy z dnia 17 października 2008r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U.2008.1456). Przepis ten w brzmieniu obowiązującym w dacie orzekania przewidywał , że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom , na których zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ciąży obowiązek alimentacyjny , a także opiekunowi faktycznemu dziecka. Podstawą rozstrzygania w niniejszej sprawie nie był jednak art.17 ust.1 ww. ustawy , lecz art.17 ust.5 pkt.2 a tej ustawy , którego literalna wykładnia w związku z ust.1 przepisu nie jest zgodna ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego zawartym we wskazanym wyżej wyroku , w którym Trybunał nakazał właściwe odczytywanie i stosowanie treści art.17 ust.1 ustawy. W ocenie Sądu rozpatrującego skargę G.L. , brzmienie art.17 ust.5 pkt.2 a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych musi być interpretowane w związku z art.17 ust.1 . Jeżeli prawo ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne wywodzi się z istnienia obowiązku alimentacyjnego , to niedopuszczalna jest literalna wykładnia tego przepisu , której wnioski niweczyłyby skutki wyroku Trybunału Konstytucyjnego w odniesieniu do osób pozostających w związku małżeńskim. W postanowieniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 1 czerwca 2010r. , sygn. akt P 38/09 , Trybunał stwierdził , że sądy administracyjne przyznały pierwszeństwo wykładni celowościowej i systemowej nad wykładnią językową uznając , że pozostawanie w związku małżeńskim przez osobę wymagającą opieki nie powinno stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Trybunał podzielił pogląd , iż stosowanie wykładni językowej powyższego przepisu jest niedopuszczalne , gdyż pozostaje w sprzeczności z podstawowymi wartościami konstytucyjnymi takimi jak : ochrona małżeństwa i dobra rodziny – art.18 i art.71 Konstytucji RP oraz równości wobec prawa – art.32 Konstytucji RP. Nadmienić należy , że zasada równości polega na tym , że wszystkie podmioty prawa ( adresaci norm pranych ) , charakteryzujące się daną cechą istotną (relewantną ) w równym stopniu , mają być traktowani równo. W związku z powyższym , jeżeli zostało stwierdzone , że podobne sytuacje zostały potraktowane przez prawo odmiennie ( a ta odmienność nie jest usprawiedliwiona ) , to wskazuje to na naruszenie zasady równości. Reasumując należy stwierdzić , że w stanie prawnym , powstałym na skutek wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 lipca 2008r. , sygn. akt P 27/07 , okoliczność , że skarżąca sprawuje opiekę nad małżonkiem nie stanowi podstawy do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego . Podstawą prawną dla osoby pozostającej w związku małżeńskim do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego , należnego z tytułu opieki nad niepełnosprawnym w znacznym stopniu współmałżonkiem jest art.17 ust.1 pkt.2 ww. ustawy. Okoliczność bowiem , że obowiązki małżeńskie są w szczególny sposób regulowane przez prawo nie oznacza , że pomiędzy współmałżonkami nie występuje obowiązek o charakterze alimentacyjnym. Wykluczenie małżonka osoby wymagającej opieki z kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego , obciążonego obowiązkiem alimentacyjnym oraz zdolnego do pracy , a niezatrudnionego ze względu na konieczność opieki nad członkiem rodziny , jak wyżej podniesiono , narusza konstytucyjną zasadę równości wobec prawa i jest nie do zaakceptowania w Państwie prawa . W doktrynie i w orzecznictwie przyjmuje się , że obowiązek alimentacyjny małżonka wynika z art.27 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obligującego małżonków do pomocy i współdziałania dla dobra rodziny ( por. uchwała SN z dnia 5 października 1982r. sygn.akt II CZP 38/82, OSNCP 1983, nr 2 – 3 , poz.31, wytyczne SN z dnia 16 grudnia 1987r. , OSNCP 1988, Nr 4, poz.42). W ramach wzajemnych obowiązków alimentacyjnych małżonków , zobowiązani są oni do pomocy i opieki w przypadku choroby . Przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego mają w tym zakresie charakter bezwzględnie obowiązujący . Oznacza to , że o istnieniu obowiązku alimentacyjnego skarżącej wobec męża stanowi ustawa . Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w wyroku z dnia 4 lipca 2012r. , sygn.akt I SA/Wa 728/12 orzekł , że przesłanka negatywna , ujęta w art.17 ust.5 pkt.2 lit.a ww. ustawy o świadczeniach rodzinnych , nie dotyczy małżonka osoby wymagającej opieki , spełniającego określone w art.17 ust.1 tej ustawy wymogi do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego , ale odnosi się do krewnych osoby o znacznym stopniu niepełnosprawności , którzy ubiegaliby się o świadczenie pielęgnacyjne ( lub już je otrzymują) w sytuacji , gdy osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim. Ma to uzasadnienie w przekonaniu ustawodawcy , że zobowiązanym do opieki nad osobą tego wymagającą powinien być w pierwszej kolejności małżonek , chyba że sam jest niepełnosprawnym w stopniu znacznym. Sąd rozpatrujący niniejszą sprawę podziela to stanowisko. Mając na uwadze powyższe okoliczności , Sąd uchylił zaskarżoną decyzję oraz decyzję organu pierwszej instancji z dnia 06 sierpnia 2012 r. Zgodnie z art.153 ww. ustawy , przy ponownym rozpatrzeniu sprawy organy obowiązane są uwzględnić ocenę prawną i wskazania co do dalszego postępowania wyrażone w niniejszym wyroku. Uznając, że zaskarżona decyzja oraz poprzedzająca ją decyzja organu pierwszej instancji, zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, które miało wpływ na wynik spraw, Sąd działając na podstawie art. 145 § 1 pkt.1 a ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. 2012 Nr 270) - orzekł jak w sentencji.