II FSK 2233/14

Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Aleksandra Wrzesińska-Nowacka, Sędzia NSA Antoni Hanusz (sprawozdawca), Sędzia NSA (del.) Teresa Porczyńśka, Protokolant Anna Rembowska, po rozpoznaniu w dniu 11 października 2016 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej D. B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy z dnia 18 marca 2014 r. sygn. akt I SA/Bd 197/14 w sprawie ze skargi D. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 2 grudnia 2013 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wypłaty oprocentowania 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od D. B. na rzecz Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy kwotę 2400 (słownie: dwa tysiące czterysta) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. 1. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 18 marca 2014 r., sygn. akt I SA/Bd 197/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy oddalił skargę D. B. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w Bydgoszczy z dnia 2 grudnia 2013 r. w przedmiocie odmowy wypłaty oprocentowania. Rozstrzygnięcie to zapadło w następującym, przyjętym przez Sąd pierwszej instancji, stanie faktycznym: Decyzją z dnia 30 sierpnia 2012 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w B. orzekł o dokonaniu zabezpieczenia na majątku skarżącego z tytułu podatku dochodowego w łącznej przybliżonej kwocie 101.227 zł wraz z należnymi odsetkami za zwłokę wyliczonymi w dniu wydania decyzji w kwocie 52.568 zł oraz z tytułu podatku od towarów i usług w przybliżonej kwocie łącznej 96.485 zł wraz z odsetkami za zwłokę wyliczonymi w dniu wydania decyzji w kwocie 57.074 zł. Postanowieniem z dnia 18 października 2012 r. Naczelnik rozpatrzył pozytywnie wniosek skarżącego i przyjął zabezpieczenie wykonania powyższej decyzji w formie uznania kwoty 307.354 zł na rachunku bankowym organu podatkowego. W wyniku złożonej skargi, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy wyrokiem z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt I SA/Bd 42/13 w sprawie skargi od decyzji utrzymującej w mocy decyzję o dokonaniu zabezpieczenia zobowiązań podatkowych organ odwoławczy postanowieniem z 20 czerwca 2013 r. stwierdził niedopuszczalność odwołania podatnika od ww. decyzji. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia wyjaśniono, że zaskarżone orzeczenie nie zostało skutecznie doręczone, a zatem nie weszło do obrotu prawnego. Pismem z dnia 30 lipca 2013 r. skarżący wniósł o naliczenie oprocentowania od zwróconej kwoty 150.627 zł uiszczonej tytułem zabezpieczenia. W uzasadnieniu podniósł, że decyzja w sprawie zabezpieczenia została uchylona, co powoduje, że organ dokonał zabezpieczenia bez podstawy prawnej, zatem od momentu zabezpieczenia do dnia zwrotu dysponował pieniędzmi nie posiadając do tego tytułu prawnego. Dodał, że istota nadpłaty w przedmiotowej sprawie sprowadza się do tego, że podatnik płaci należność w sytuacji, gdy do tego nie jest zobowiązany i nie ma ona charakteru podatku w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacji podatkowej (Dz. U. z 2012 r., poz. 749 ze zm., dalej "Ordynacja podatkowa"). Skarżący przytoczył art. 78 § 1 Ordynacji podatkowej, zgodnie z którym nadpłaty podlegają oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych. Jego zdaniem organ powinien zwrócić zabezpieczoną kwotę wraz z odsetkami za zwłokę od dnia dokonania zabezpieczenia do dnia zwrotu. Swoje stanowisko oparł wnioskując a contrario z treści art. 54 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej stanowiącego, że nie nalicza się odsetek za zwłokę za okres zabezpieczenia, od zabezpieczonej kwoty, jeżeli objęte zabezpieczeniem środki pieniężne zostały zaliczone na poczet zaległości podatkowych. Według skarżącego rozumując przeciwnie, jeżeli zabezpieczona kwota nie została zaliczona na poczet zaległości podatkowych, to powinna być powiększona o naliczone odsetki za zwłokę. Decyzją z dnia 30 sierpnia 2013 r. Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego w B. odmówił skarżącemu wypłaty oprocentowania od przedmiotowego depozytu gotówkowego. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącego, Dyrektor Izby Skarbowej w Bydgoszczy decyzją z dnia 2 grudnia 2013 r. utrzymał w mocy rozstrzygnięcie organu pierwszej instancji. 2. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji, zarzucając jej naruszenie art. 33 § 1, art. 33 d § 2, art. 54 § 1 pkt 1, art. 72 § 1 pkt 1, art. 73 § 1, art. 78 § 1, art. 120 Ordynacji podatkowej w stopniu, który miał istotny wpływ na wynik sprawy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację zawartą w zaskarżonej decyzji. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy stwierdził, że zwrot depozytu po uchyleniu decyzji o zabezpieczeniu nie podlega przepisom Ordynacji podatkowej dotyczącym nadpłaty podatku. Nie ma zastosowania art. 78 § 1 Ordynacji podatkowej enumeratywnie wyliczający przypadki, w których nadpłaty podlegają oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych. Nie każda zatem kwota dobrowolnie wpłacona do organu podatkowego będzie podlegać rygorom art. 78 § 1 Ordynacji podatkowej, bowiem regulacja ta ma wyłącznie zastosowanie do nadpłaty podatku, która w sprawie nie wystąpiła. Sąd zgodził się, że na etapie ustanawianego zabezpieczenia zobowiązanie podatkowe nie zostało jeszcze skonkretyzowane, a zatem skarżący nie mógł go wykonać. Skorzystał natomiast z możliwości dobrowolnego wykonania decyzji o zabezpieczeniu, wnioskując o uznanie kwoty wynikającej z decyzji o zabezpieczeniu na rachunku depozytowym organu podatkowego. Wobec tego nie doszło do realizacji zobowiązania podatkowego, co wynika z istoty instytucji zabezpieczenia, a co za tym idzie nie wystąpiła nadpłata, która tylko w określonych w ustawie przypadkach podlega oprocentowaniu w wysokości równej wysokości odsetek od zaległości podatkowych. Wojewódzki Sąd Administracyjny nie miał wątpliwości, że kwoty wpłaconej tytułem zabezpieczenia zobowiązania podatkowego nie można utożsamiać z nadpłatą podatku w rozumieniu art. 78 Ordynacji podatkowej. Nadpłata jest świadczeniem, które już w chwili zapłaty jest nienależne. Zupełnie inny charakter ma kwota wpłacona tytułem zabezpieczenia, która nie ma charakteru definitywnego. Postępowanie zabezpieczające nie prowadzi do wykonania przez zobowiązanego obowiązku, stwarza jedynie pewne gwarancje, że w przyszłości dojdzie do jego wyegzekwowania (wykonania). Postanowienie o zabezpieczeniu nie przesądza ani o wysokości, ani o zaistnieniu przesłanek do zapłaty. Wpłata sumy zabezpieczenia daje natomiast stronie gwarancję, iż w przypadku ewentualnej konieczności zapłaty zobowiązania podatkowego, nie będzie ona musiała zapłacić odsetek za zwłokę (art. 54 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej). Czytając przepis a contrario należy przyjąć, że jeżeli kwota depozytu w gotówce nie została zaliczona na poczet zaległości podatkowych to wyłączenie naliczania odsetek nie ma zastosowania. 4. Na powyżej powołane rozstrzygnięcie skarżący wniósł skargę kasacyjną, domagając się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i orzeczenia co do istoty poprzez rozpoznanie skargi i uchylenie zaskarżonej decyzji Dyrektora Izby Skarbowej oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji, oraz zasądzenia kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj.: § 21 ust. 1 i 2 rozporządzenia Ministra Finansów z dnia 7 grudnia 2010 r. w sprawie sposobu prowadzenia gospodarki finansowej jednostek budżetowych i samorządowych zakładów budżetowych (Dz.U. z 2010 r. Nr 241. poz. 1616, dalej "rozporządzenie Ministra Finansów") poprzez niewłaściwe zastosowanie, art. 72 § 1 pkt 1 , art. 73 § 1 pkt 1, art. 78 § 1 w związku z art. 56 § 1, art. 76 § 1, art. 54 § 1 pkt 1 i art. 62a Ordynacji podatkowej poprzez ich niezastosowanie, w wyniku czego przyjęto, że skarżącemu nie przysługuje zwrot oprocentowania w wysokości równej wysokości odsetek za zwłokę pobieranych od zaległości podatkowych od kwoty 197 798 zł wpłaconej na podstawie art. 33d § 2 pkt 6 Ordynacji podatkowej tytułem zabezpieczenia na postawie decyzji wydanej w oparciu o art. 33 § 2 pkt 2 w zw. z § 1 oraz § 3 i § 4 pkt 2 Ordynacji podatkowej z tego powodu, że brak jest przepisu prawnego pozwalającego na wypłatę żądanego oprocentowania, a zwrot depozytu po uchyleniu decyzji o zabezpieczeniu i jego oprocentowanie nie podlega przepisom Ordynacji podatkowej dotyczącym nadpłaty podatku, a tym samym wyłączona jest w stosunku do niego regulacja przewidziana w przepisie art. 78 § 1 w związku z art. 56 § 1 Ordynacji podatkowej, podczas gdy z przepisów art. 72 § 1 pkt 1, art. 73 § 1 pkt 1, art. 76 § 1, art. 54 § 1 pkt 1 i art. 62a Ordynacji podatkowej wynika, że w takim przypadku mamy do czynienia z nadpłatą, a zatem data jej powstania oraz wysokość oprocentowania wynikają w niezastosowanych przez Sąd przepisów Ordynacji podatkowej. 2) naruszenie przepisów postępowania tj. art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r., poz. 270 ze zm., dalej "p.p.s.a."), poprzez oddalenie skargi, podczas gdy skarga powinna być uwzględniona na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a. z powodu zarzutów wskazanych w pkt 1-2 powyżej. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie oraz o zasądzenie od strony skarżącej kosztów zastępstwa procesowego, według norm przepisanych. 5. Rozpoznając niniejszą skargę kasacyjną Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że nie ma ona uzasadnionych podstaw wobec czego podlega oddaleniu. Skarżący wywodzi obowiązek oprocentowania zwrotu kwoty uznanej na rachunku depozytowym organu podatkowego, dokonanej w wykonaniu zabezpieczenia wykonania zobowiązania podatkowego, następnie uchylonego, z przepisów dotyczących oprocentowania nadpłaty podatku. Stanowisko to nie ma podstaw prawnych. Zgodnie z art. 33 § 1 Ordynacji podatkowej można zabezpieczyć, przy spełnieniu ustawowych warunków, wykonanie zobowiązań przyszłych (których termin płatności nie upłynął), a także, zgodnie z art. 33 § 2 Ordynacji podatkowej, w toku postępowania podatkowego lub kontroli podatkowej można dokonać zabezpieczenia zobowiązania podatkowego przed wydaniem decyzji określającej lub ustalającej jego wysokość lub określającej wysokość zwrotu podatku (art.33 § 2 Ordynacji podatkowej). Zabezpieczenie może być dokonane na wniosek strony m.in. w formie uznania kwoty na rachunku depozytowym organu podatkowego (art. 33 § 2 pkt 6 Ordynacji podatkowej). Zasadniczym celem zabezpieczenia nie jest przymusowy pobór podatków (to jest celem postępowania egzekucyjnego), a zagwarantowanie środków finansowych na zaspokojenie zobowiązań podatkowych. Postępowanie zabezpieczające ma umożliwić skuteczne wyegzekwowanie należności podatkowych od podmiotów zobowiązanych i ma charakter postępowania pomocniczego w stosunku do postępowania egzekucyjnego. W wyniku wykonania zabezpieczenia organu egzekucyjny nabywa prawo rozporządzania składnikiem majątkowym zobowiązanego w zakresie niezbędnym do zabezpieczenia wykonania przez niego obowiązku objętego zarządzeniem zabezpieczenia. Oznacza to, że w przypadku środków pieniężnych przelanych na jego rachunek depozytowy ma prawo ich zatrzymania do czasu uzyskania możliwości przymusowego wykonania obowiązku. Zabezpieczenie nie może i nie prowadzi do przymusowego wykonania obowiązku (por. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 października 2011 r., SK 2/10- opubl. w OTK-A z 2011 r., nr 8,poz. 83). Uznanie kwoty na rachunku depozytowym organu podatkowego pozbawia wprawdzie podatnika możliwości swobodnego korzystania z tych kwot, jednak również organ podatkowy nie może nimi swobodnie dysponować, musi się bowiem liczyć z obowiązkiem ich zwrotu lub zaliczenia na określoną należność (nie jest to ostateczne przysporzenie). Wybierając formę lub formy zabezpieczenia strona powinna mieć świadomość, że jej czynność zmierza jedynie do zabezpieczenia, a nie do wykonania zobowiązania podatkowego. Pojęcie nadpłaty zostało w Ordynacji podatkowej zdefiniowane poprzez wyliczenie (definicja zakresowa) tj. art.72 Ordynacji podatkowej. W piśmiennictwie (co przyznaje też strona skarżąca w uzasadnieniu skargi kasacyjnej) zwraca się uwagę, że posłużenie się w art. 72 § 1 Ordynacji podatkowej pojęciem "podatku" nie jest trafne i nie odpowiada definicji podatku zawartej w art. 6 Ordynacji podatkowej. Podatkiem jest bowiem publicznoprawne, nieodpłatne, przymusowe oraz bezzwrotne świadczenie pieniężne na rzecz Skarbu Państwa, województwa, powiatu lub gminy, wynikające z ustawy podatkowej (art. 6 Ordynacji podatkowej). Pojęcie "podatek" w definicji nadpłaty należy zatem traktować umownie jako świadczenie wprawdzie nienależne, ale zrealizowane na tle szeroko pojętego stosunku podatkowoprawnego, z błędnym przeświadczeniem wykonania zobowiązania podatkowego i z powołaniem się na podatkowoprawne podstawy takiego działania (por. M. Kalinowski, Nadpłata w świetle przepisów ordynacji podatkowej , w: Księga pamiątkowa ku czci docenta Eligiusza Drgasa, Toruń 1998, s.84, L. Etel, Komentarz do art. 72 ustawy Ordynacja podatkowa, LEX 2013). Podobnie napłata definiowana jest w orzecznictwie (por. wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 26 września 2008 r., III SA/GL 631/08, Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 1 września 2010 r., II FSK 726/09, z dnia 19 listopada 2015 r., II FSK 2545/15, wszystkie powołane w uzasadnieniu wyroki sądów administracyjnych wydane po 1 stycznia 2004 r. dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, http://orzeczenia.nsa.gov.pl). Powstanie nadpłaty może być wynikiem działania samego podatnika (art.72 § 1 pkt 1 w zw. z art.73 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej), który dokonując wpłaty na rachunek organu podatkowego ma na celu doprowadzenie do wygaśnięcia zobowiązania podatkowego, które w jego ocenie istnieje bądź istnieje w wyższej wysokości. Zasadą jest, że nadpłaty podlegają oprocentowaniu w wysokości odsetek za zwłokę, pobieranych od zaległości podatkowych (art.78 § 1 Ordynacji podatkowej), choć okres, za jaki naliczane jest oprocentowanie nie zawsze jest równy okresowi od dokonania wpłaty do jej zwrotu (art.78 § 3-5 Ordynacji podatkowej). W orzecznictwie podkreśla się jednakże, że oprocentowanie należne jest w prawie podatkowym wyłącznie wówczas, gdy jednoznacznie wynika to z przepisów prawa (por. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 5 lutego 2000 r., III SA 398/98, LEX nr 169323, a dnia 10 lipca 2013 r., II FSK 2277/11). Wśród sposobów powstania nadpłaty w art. 72 § 1 Ordynacji podatkowej nie wymieniono zwrotu kwoty uznanej na rachunku depozytowym organu podatkowego w wyniku uchylenia decyzji o zabezpieczeniu. Nie można podzielić stanowiska skarżącego, że sytuacja taka jest równoznaczna z zapłatą nienależnego podatku, o której mowa w art. 72 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej. Przede wszystkim stwierdzić należy, że ustawodawca odróżnia wpłatę dokonaną na poczet zabezpieczenia od wpłaty dokonanej na poczet podatku. Rozróżnienie to wynika choćby z treści art. 54 § 1 pkt 1 w związku z art. 51 § 1 i art. 53 § 1 Ordynacji podatkowej. Gdyby przyjąć, jak wywodzi strona skarżąca, że uznanie kwoty na rachunku organu podatkowego jest równoznaczne z wykonaniem zobowiązania podatkowego, którego wykonanie miało zostać w ten sposób zabezpieczone, to zbędna byłaby regulacja art. 54 § 1 pkt 1 Ordynacji podatkowej. Podatek zostałby bowiem zapłacony w dacie wykonania decyzji o zabezpieczeniu, a tym samym od tej daty nie biegłyby dalej odsetki za zwłokę (nie byłoby zwłoki – art.53 § 1 Ordynacji podatkowej) i nie byłoby potrzeby odrębnego stanowienia, że za okres zabezpieczenia nie nalicza się odsetek za zwłokę, jeżeli kwota zabezpieczenia została zaliczona na poczet zaległości podatkowych. Wśród zdarzeń powodujących wygaśnięcie zobowiązania podatkowego (art.59 § 1 Ordynacji podatkowej) nie wymieniono wykonania decyzji o zabezpieczeniu poprzez uznanie kwoty na rachunku depozytowym organu podatkowego. Podatnik powinien zatem wiedzieć, że taka wpłata jedynie zabezpiecza wykonanie zobowiązania (którego wysokość nie zawsze jest w tym przypadku znana, może być określona tylko w sposób przybliżony), nie prowadzi do jego uregulowania i wygaśnięcia zobowiązania podatkowego, a jedynie może spowodować nienaliczanie odsetek za zwłokę w przypadku określonym w art. 54 § 1 pkt Ordynacji podatkowej. W przypadku zapłaty podatku nienależnego lub w wysokości wyższej od należnej wpłata zostaje dokonana przez podatnika z przekonaniem, że w jej wyniku wygaśnie zobowiązanie podatkowe i że jest ona definitywna. Także z art. 62a Ordynacji podatkowej nie można wyprowadzić wniosku, że zwrot kwoty wpłaconej w formie zabezpieczenia w wyniku uchylenia decyzji o zabezpieczeniu, powinien być traktowany na równi z nadpłatą. Przepis ten nakazuje odpowiednie stosowanie przepisów o zapłacie podatku do zaliczenia na poczet zobowiązania podatkowego środków pieniężnych przyjętych jako zabezpieczenie na podstawie art. 33d § 2 pkt 6 i 7. Ustawodawca wyraźnie zakreślił zakres odesłania tj. dotyczy ono wyłącznie zaliczenia kwot przyjętych jako zabezpieczenie na poczet zaległości podatkowej. Przepis ten ma zatem zastosowanie jedynie wówczas, gdy środki pieniężne przyjęte jako zabezpieczenie nie zostaną zwrócone, ale zaliczone na poczet zaległości podatkowej. Ponadto przepisy o zapłacie stosuje się w tym przypadku tylko odpowiednio, co oznacza, że mogą one być stosowane wprost, z modyfikacjami wynikającymi z istoty danej regulacji albo nie stosowane w ogóle. Uznanie, jak twierdzi skarżący, że przyjęcie kwot środków pieniężnych na zabezpieczenie jest równoznaczne z zapłatą podatku, powodowałoby, że regulacja z art. 62a Ordynacji podatkowej również byłaby zbędna. Przepisy o zapłacie podatku miałyby wówczas zastosowanie wprost, bez konieczności odsyłania do ich odpowiedniego stosowania. Nie można także nie zauważyć, że w § 21 ust. 1 rozporządzenia Ministra Finansów przewidziano, że oprocentowanie sum depozytowych powiększa ich wartość. Oznacza to, że przyjęta kwota zabezpieczenia w okresie jej przechowywania na rachunku depozytowym podlega zwiększeniu o odsetki naliczane na rachunku bankowym. Tym samym ustawodawca w odniesieniu do kwot przekazanych jako zabezpieczenie na rachunek organu przyjął zasadę, że są one zwracane wraz z oprocentowaniem naliczanym zgodnie z zasadami obowiązującymi co kwot zgromadzonych na rachunkach bankowych. Jest to zasada odmienna niż przyjęta w przypadku oprocentowania nadpłaty podatku, powodująca jednak zwiększenie kwoty zwróconej. Nie ma podstaw do przyjęcia, że w przypadku zwrotu środków pieniężnych przekazanych jako zabezpieczenie z uwagi na uchylenie decyzji o zabezpieczeniu, podatnikowi przysługiwałoby zarówno oprocentowanie wynikające z zasad prowadzenia rachunku bankowego, jak i oprocentowanie właściwe dla nadpłaty. Naczelny Sąd Administracyjny zgadza się ze stroną skarżącą, że dokonując wykładni prawa podatkowego, powinien dążyć do tego, aby przyjęte znaczenie norm prawnych odpowiadało zasadom wywiedzionym z Konstytucji RP, w tym również z art. 2. Dokonanie wykładni zgodnej z Konstytucją RP nie może jednak prowadzić do nadania przepisom nowej treści normatywnej, niezgodnej z wynikami innych rodzajów wykładni . Z tych powodów Naczelny Sąd Administracyjny nie znajduje podstaw do uwzględnienia skargi kasacyjnej. Podlega ona oddaleniu na podstawie art.184 p.p.s.a. Pogląd, wyrażony w wyroku tego Sądu z dnia 17 października 2010 r., II FSK 1845/07, przywołany przez Sąd pierwszej instancji, zachowuje aktualność także po dodaniu do Ordynacji podatkowej art. 62a. Zwrot środków pieniężnych, przekazanych jako zabezpieczenie wykonania zobowiązania podatkowego na podstawie art. 33d § 2 pkt 6 Ordynacji podatkowej w wyniku uchylenia decyzji o zabezpieczeniu nie stanowi nadpłaty i nie podlega oprocentowaniu na podstawie art.78 § 1 Ordynacji podatkowej. O kosztach postępowania orzeczono stosownie do art. 209, art. 204 pkt 1, art. 204 § 2 p.p.s.a. w zw. z § 14 ust. 2 pkt 1 lit. c) i ust. 2 pkt 2 lit. a) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. z 2013 r., poz. 490 ze zm.).