II SA/Ke 680/15

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Dorota Pędziwilk-Moskal, Sędziowie Sędzia WSA Renata Detka, Sędzia WSA Jacek Kuza (spr.), Protokolant Starszy sekretarz sądowy Urszula Opara, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 16 września 2015r. sprawy ze skargi B. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] znak: [...] w przedmiocie uznania świadczeń z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane oddala skargę. Decyzją z dnia [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze uchyliło decyzję wydaną w dniu [...] z upoważnienia Prezydenta Miasta w przedmiocie uznania za świadczenie nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznanego decyzją z dnia [...] w wysokości 500 zł miesięcznie, a pobranego przez B. K. w łącznej wysokości 2.500 zł za okres 1 grudnia 2013 r. do 30 kwietnia 2014 r. i w to miejsce orzekło o uznaniu, że w/w świadczenie z funduszu alimentacyjnego pobrane przez B. K. za okres od 1 stycznia 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Powyższe decyzje zapadły w następujących okolicznościach faktycznych i prawnych: Decyzją z dnia 18 października 2013 r. zostało przyznane świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. K. w kwocie 500 zł miesięcznie na okres od 1 października 2013 r. do 30 września 2014 r. W okresie realizacji tego świadczenia organ I instancji uzyskał informację, że postanowieniem Sądu Rejonowego w Sandomierzu Wydział I Cywilny z dnia [..], rozstrzygnięty został zbieg egzekucji sądowej i administracyjnej prowadzonej przeciwko dłużnikowi P. K. w ten sposób, że do dalszego łącznego prowadzenia egzekucji wyznaczony został Naczelnik Urzędu Skarbowego w Sandomierzu. W związku z tym akta postępowania egzekucyjnego [...] Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym w Sandomierzu zostały przekazane postanowieniem z dnia [...] Naczelnikowi Urzędu Skarbowego, a komornik ten zaprzestał prowadzenia postępowania egzekucyjnego wobec P. K. Następnie w piśmie z dnia 19 maja 2014 r. Naczelnik Urzędu Skarbowego poinformował organ I instancji, że postępowanie egzekucyjne wobec P. K. a prowadzone było w okresie od 11 października 2012 r. do 23 listopada 2013 r., kiedy zostało umorzone. W związku z takimi ustaleniami organ II instancji przytoczył treść art. 2 pkt 7 lit. a ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawniony do alimentów w brzmieniu obowiązującym w dacie wydania zaskarżonej decyzji, tj. w dniu 27 maja 2015 r., dalej ustawa (Dz. U. z 2012 r., poz. 1228 ze zm.), zgodnie z którym za nienależnie pobrane świadczenie należy rozumieć świadczenia z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części. Następnie organ wywiódł, że postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia [...] o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec P. K. a wskazujące, że dotyczy alimentów dla B. K. , jednoznacznie dowodzi, że od dnia podjęcia tego postanowienia postępowanie egzekucyjne nie toczyło się. Dlatego od listopada 2013 r. M. K. , na rzecz którego były egzekwowane alimenty od P. K. a, nie mógł być traktowany jako osoba uprawniona w rozumieniu art. 2 pkt 11 ustawy, bowiem skoro egzekucja nie była prowadzona, to nie mogła być uznawana za bezskuteczną, tj. taką, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności. Kolegium zauważyło również, że skoro w trakcie realizacji decyzji z dnia18 października 2013 r. B. K. przestała spełniać wymagania niezbędne do przyznania i pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, to organ I instancji zasadnie decyzją z dnia 24 czerwca 2014 r. uchylił własną decyzję o przyznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego. Umorzenie postępowania miało bowiem wpływ na prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego przyznanych decyzją z dnia [...]. Organ odwoławczy wyjaśnił też, że w dacie rozpatrywania odwołania B. K. od tej ostatniej decyzji, nie funkcjonowała już w obrocie prawnym decyzja z dnia [...] przyznająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz M. K., bowiem upłynął termin, na jaki przyznano świadczenia, tj. do 30 września 2014 r. W konsekwencji rozpatrując odwołanie od decyzji z dnia [...]. Kolegium uchyliło tę decyzję i umorzyło postępowanie przed tym organem. W konkluzji organ II instancji stwierdził, że spełniona została w sprawie przesłanka z art. 2 pkt 7 lit. a ustawy, gdyż ziściły się okoliczności, które powodują ustanie lub wstrzymanie wypłaty świadczenia z funduszu alimentacyjnego w całości lub w części. Z uwagi natomiast na fakt, że B. K. odbiór postanowienia o umorzeniu postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego pokwitowała w dniu 3 grudnia 2013 r. (co oznacza, że wiedzę o umorzeniu tego postępowania uzyskała dopiero w grudniu 2013 r.), organ odwoławczy uznał pobrane przez nią świadczenie alimentacyjne za nienależnie pobrane od miesiąca następnego, tj. od 1 stycznia 2014 r. Dlatego decyzja organu I instancji podlegała uchyleniu, a w jej miejsce organ II instancji na podstawie art. 138 § 1 pkt 2 kpa orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.000 zł za okres od 1 stycznia 2014 r. do 30 kwietnia 2014 r. W skardze na tę decyzję B. K. podniosła, że choć postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego otrzymała, to nie wiedziała, że może ono pozbawić ją prawa do otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, ponieważ nie zna się na przepisach, ani ich nie rozumie. Z otrzymanego postanowienia o umorzeniu egzekucji zrozumiała, że egzekucja przeciwko P. K. owi była bezskuteczna, w związku z tym nie rozumie, dlaczego nie mogła pobierać w tym czasie świadczeń alimentacyjnych, a tym bardziej dlaczego ma je zwracać. Nie jest również dla skarżącej zrozumiałe, dlaczego komornik sądowy nie prowadził żadnej egzekucji wobec dłużnika alimentacyjnego, skoro jest on dłużnikiem nie tylko dzieci skarżącej, ale również MOPS, który wypłacał świadczenia z funduszu alimentacyjnego M. K. Skarżąca wyjaśniła też, że dzięki poinformowaniu jej przez MOPS o konieczności ponownego zwrócenia się z wnioskiem egzekucyjnym w celu ponownego otrzymywania świadczeń z funduszu alimentacyjnego, w maju 2014 r. wniosła ponownie sprawę do komornika sądowego. Gdyby była o tym powiadomiona wcześniej, to zrobiłaby to już w grudniu 2013 r. Na koniec skarżąca zaznaczyła, że utrzymuje się jedynie z renty chorobowej i jej dochody nie wystarczają na podstawowe potrzeby życiowe. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie powtarzając wywody zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1269 - dalej pusa), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Jeżeli ustawy nie stanowią inaczej, kontrola, o której mowa w art. 1 § 1 pusa, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem - art. 1 § 2 pusa. Oznacza to, że badaniu w postępowaniu sądowoadministracyjnym podlega prawidłowość zastosowania przepisów prawa w odniesieniu do ustalonego w sprawie stanu faktycznego oraz trafność wykładni tych przepisów. Stan faktyczny ustalony przez organy obu instancji znajduje potwierdzenie w zebranym materiale dowodowym. Ponadto w skardze nie znalazły się żadne zarzuty dotyczące wadliwych bądź niekompletnych ustaleń faktycznych. Dlatego organy administracji zasadnie orzekały w oparciu o tak ustalony stan faktyczny. Przedmiotem zaskarżenia była decyzja wydana na podstawie art. 23 w zw. z art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 2 ust. 7 lit. a ustawy, uznająca przyznane stronie świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane. Jednolity obecnie w orzecznictwie sądów administracyjnych jest pogląd, że z art. 23 ust. 1 wynika, iż obowiązek zwrotu świadczenia może zostać orzeczony dopiero wtedy, gdy określone świadczenie uznane zostanie w sposób ostateczny za nienależne. Dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot. Nie jest natomiast możliwe jednoczesne orzekanie w sprawach uznania świadczenia za niezależne i jego zwrotu, czyli o obu tych kwestiach, w jednej decyzji administracyjnej (wyrok WSA w Warszawie z 27 marca 2013 r., I SA/Wa 2314/12, CBOSA). O nienależności pobranych świadczeń mówimy dopiero po uprawomocnieniu się decyzji uznającej dane świadczenie za nienależnie pobrane i dopiero od tego momentu można żądać zwrotu (wyrok WSA w Rzeszowie z 10 kwietnia 2013 r., II SA/Rz 114/13, CBOSA). Zasadniczą przesłanką wydania decyzji, o jakiej wprost mowa w art. 23 ust. 2 ustawy, jest stwierdzenie przez właściwy organ, że pobrane przez stronę świadczenie okazało się nienależne. Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów zawiera w art. 2 pkt 7 ustawową definicję nienależnie pobranego świadczenia. Zgodnie z nią świadczenie nienależnie pobrane, to między innymi świadczenie z funduszu alimentacyjnego wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części (art. 2 pkt 7 lit. a ustawy). Z art. 1 ust. 1 pkt 2 wynika z kolei, że zasadniczym warunkiem nabywania prawa do świadczeń pieniężnych z funduszu alimentacyjnego jest bezskuteczność egzekucji alimentów. Bezskuteczność ta jest natomiast zdefiniowana w art. 2 pkt 2 ustawy jako egzekucja, w wyniku której w okresie ostatnich dwóch miesięcy nie wyegzekwowano pełnej należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych; za bezskuteczną egzekucję uważa się również niemożność wszczęcia lub prowadzenia egzekucji alimentów przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu przebywającemu poza granicami Rzeczypospolitej Polskiej, w szczególności z powodu: a) braku podstawy prawnej do pojęcia czynności zmierzających do wykonania tytułu wykonawczego w miejscu zamieszkania dłużnika, b) braku możliwości wskazania przez osobę uprawnioną miejsca zamieszkania dłużnika alimentacyjnego za granicą. Nie zapisanym w ustawie, ale oczywistym z punktu widzenia logiki i zasad wykładni prawa warunkiem uznania egzekucji za bezskuteczną, jest samo toczenie się takiej egzekucji. Stan bezskuteczności egzekucji, zwłaszcza takich specyficznych należności jak powtarzalne świadczenia alimentacyjne nie może bowiem zostać stwierdzony jednorazowo; sytuacja dłużnika może się bowiem zmieniać w czasie, w wyniku czego może się okazać, że bezskuteczna dotychczas egzekucja alimentów przestała taką być na przykład na skutek uzyskania przez dłużnika dochodów. Przepisy prawa respektują taki szczególny charakter świadczeń alimentacyjnych nakładając przy ich egzekucji na organ egzekucyjny szczególne obowiązki dotyczące przykładowo obowiązku działania z urzędu, w tym obowiązek przeprowadzania dochodzenia w celu ustalenia zarobków i stanu majątkowego dłużnika oraz jego miejsca zamieszkania, przy czym dochodzenie powinno być przeprowadzone co najmniej raz na sześć miesięcy (art. 1086 § 1 i 2 k.p.c.), czy też wyłączenia możliwości umorzenia postępowania egzekucyjnego z uwagi na jego bezskuteczność (art. 1068 § 5 k.p.c.). Jeżeli jednak egzekucja świadczeń alimentacyjnych nie jest prowadzona, nie ma prawnej możliwości stwierdzenia jej bezskuteczności. W interesie wierzyciela alimentacyjnego jest więc niedopuszczenie do takiej sytuacji poprzez - w razie potrzeby – zaskarżanie czynności sądów, czy też organów egzekucyjnych powodujących zaniechanie prowadzenia egzekucji świadczeń alimentacyjnych. Opisana sytuacja miała miejsce w niniejszej sprawie. Na skutek postanowienia Sądu Rejonowego w Sandomierzu wydanego na podstawie art. 773 § 1 k.p.c., do dalszego prowadzenia egzekucji przeciwko dłużnikowi P. K. owi został wyznaczony Naczelnik Urzędu Skarbowego. Skarżąca B. K. , która jako przedstawiciel ustawowy wierzyciela alimentacyjnego M. K. reprezentowała go w tamtym postępowaniu, nie skorzystała z możliwości zaskarżenia tego postanowienia. W efekcie akta postępowania egzekucyjnego [...] i [...] prowadzonego przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym zostały postanowieniem z dnia [...] przekazane Naczelnikowi Urzędu Skarbowego. Ten organ natomiast postanowieniem z dnia [...] umorzył postępowanie egzekucyjne na podstawie art. 59 § 3 w zw. z art. 59 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, tj. z powodu stwierdzenia, że w postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnej nie uzyska się kwoty przewyższającej wydatki egzekucyjne. Również i to postanowienie nie zostało zaskarżone przez B. K. Abstrahując od merytorycznej zasadności powyższych rozstrzygnięć Sądu Rejonowego w Sandomierzu i Naczelnika Urzędu Skarbowego, które są prawomocne i ostateczne oraz nie mogą podlegać badaniu w niniejszej sprawie, należy stwierdzić, że w ich efekcie w okresie od końca listopada 2013 r. do co najmniej końca kwietnia 2014 r. żadne postępowanie egzekucyjne dotyczące świadczeń alimentacyjnych M. K. należnych od dłużnika P. K. – nie było prowadzone. Należy podkreślić, że jedynym przewidzianym w przepisach ustawy sposobem stwierdzenia, czy egzekucja alimentów jest rzeczywiście bezskuteczna w rozumieniu przepisów tej ustawy, jest uzyskanie takiej informacji od uprawnionego organu egzekucyjnego w formie zaświadczenia lub oświadczenia, o jakim mowa w art. 15 ust. 4 pkt 3 lit. b) ustawy. W inny sposób stanu bezskuteczności egzekucji jako przesłanki uzyskania prawa do świadczenia z funduszu alimentacyjnego nie można stwierdzić. W konsekwencji nie można było w niniejszej sprawie przyjąć, aby w okresie po umorzeniu postępowania egzekucyjnego postanowieniem Naczelnika Urzędu Skarbowego, spełniona była wymagana dla nabycia prawa do świadczeń pieniężnych wypłacanych na podstawie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, przesłanka bezskuteczności egzekucji alimentów, co trafnie zauważył organ II instancji w zaskarżonej decyzji z dnia 27 maja 2015 r. Skoro tak, to wypłacone w tym czasie, a ściślej w okresie od 1 stycznia do 30 kwietnia 2014 r. (z uwagi na datę dowiedzenia się skarżącej B. K. o umorzeniu postępowania egzekucyjnego przez Naczelnika Urzędu Skarbowego), świadczenia z funduszu alimentacyjnego w łącznej kwocie 2.000 zł, prawidłowo uznano za nienależnie pobrane. Przemawia to za uznaniem skargi za bezzasadną. Nie mogły odnieść skutku zarzuty skargi. Kwestia braku wiedzy skarżącej na temat konsekwencji przekazania dalszego prowadzenia egzekucji alimentów należnych od P. K. Naczelnikowi Urzędu Skarbowego oraz późniejszego umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez ten organ przeciwko dłużnikowi P. K. owi, nie może wyłączać możliwości uznania przedmiotowego świadczenia za pobrane nienależnie. Obowiązujące przepisy ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w art. 23 w zw. z art. 1 ust. 1 pkt 2 i art. 2 ust. 7 lit. a ustawy, przewidują uznanie nienależności pobranych świadczeń jako następstwo obiektywnie zaistniałych okoliczności, które w sprawie nastąpiły. Przepisy prawa nie przywiązują natomiast wagi do subiektywnej okoliczności, jaką jest wiedza strony na temat zaistnienia przesłanek nienależności pobranego świadczenia. Ponadto należy zauważyć, że zarówno w pouczeniu będącym częścią wniosku o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, jak i w informacji zawartej w decyzji przyznającej to świadczenie, znalazło się adresowane do strony wyjaśnienie, jakie świadczenia z funduszu alimentacyjnego uważa się za nienależnie pobrane z przytoczeniem treści art. 2 pkt 7 ustawy. Aczkolwiek wyjaśnienia te nie odnosiły się wprost do specyficznej sytuacji zaistniałej w niniejszej sprawie, to jednak były wystarczające do powstania u adresata tych pouczeń wątpliwości i potrzeby zasięgnięcia dodatkowych informacji na temat sytuacji prawnej, w jakiej znalazła się strona po umorzeniu jedynego prowadzonego przeciwko dłużnikowi alimentacyjnemu postępowania egzekucyjnego. Skarżąca jednak z tej możliwości nie skorzystała. Odnosząc się do zawartej w skardze informacji o trudnej sytuacji rodzinnej i dochodowej skarżącej B. K. należy wyjaśnić, że nie miała ona wpływu na rozstrzygnięcie niniejszej sprawy, z uwagi na brak w obowiązującym prawie przepisów pozwalających na jej uwzględnienie przy orzekaniu o uznaniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego za nienależnie pobrane. Okoliczności te natomiast mogą i powinny być rozważone przez właściwy organ w postępowaniu, o jakim mowa w art. 23 ust. 8 ustawy, na co trafnie zwrócił uwagę organ II instancji w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Zgodnie z tym przepisem bowiem, organ właściwy wierzyciela oraz marszałek województwa mogą umorzyć kwotę nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami w całości lub w części, odroczyć termin płatności albo rozłożyć na raty, jeżeli zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dotyczące sytuacji rodziny. Ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które należałoby wziąć pod uwagę z urzędu, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ( Dz. U. nr 153, poz. 1270 ze zm.).