I SA/Ke 356/16

Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Artur Adamiec, Sędziowie Sędzia WSA Maria Grabowska, Sędzia WSA Mirosław Surma (spr.), Protokolant Starszy inspektor sądowy Anna Adamczyk, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 lipca 2016 r. sprawy ze skargi D.Ś. na decyzję Prezesa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego z dnia 15 kwietnia 2016 r. nr (...) w przedmiocie odmowy umorzenia należności składkowych uchyla zaskarżoną decyzję. 1. Decyzja organu administracji publicznej i przedstawiony przez ten organ tok postępowania 1.1. Decyzją z [...] r. nr [...] Prezes Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego (KRUS) utrzymał w mocy decyzję z [...] r. nr [...] o odmowie umorzenia D. Ś. składki z tytułu ubezpieczenia społecznego rolników za okres od 3 kwartału 2004 r. do 2015.2/06 w łącznej kwocie 10346,34 zł, w tym na ubezpieczenie wypadkowe, chorobowe i macierzyńskie za okres od 2 kwartału 2005 r. do 2015.2/06 w kwocie 2945,82 zł, w tym odsetki 737,90 zł i koszty upomnienia 4,40 zł oraz na ubezpieczenie emerytalno-rentowe za okres od 3 kwartału 2004 r. do 2015.2/06 w kwocie 7400,52 zł, w tym odsetki 2401,30 zł, w tym koszty upomnienia 4,40 zł. 1.2. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach z 28 stycznia 2016 r. sygn. akt I SA/Ke 783/15 uchylono zaskarżoną decyzję z [...] r. nr [...]. W ocenie organu przeprowadzone w sprawie postępowanie nie wniosło nowych okoliczności uzasadniających zmianę podjętej decyzji. Zaświadczają o tym wyniki wizytacji w gospodarstwie strony 5 kwietnia 2016 r. Wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, wniesiony od decyzji z 2 września 2015 r. zawiera te same argumenty jak poprzedni (trudna sytuacja finansowa, podtopienie gospodarstwa w 2010 r., pożar w 2013 r., choroba, zaciągnięty kredyt). 1.3. W ocenie organu sytuacja finansowa strony nigdy nie należała do dobrych. Nie była jednak na tyle trudna, by uniemożliwiała na przestrzeni kilkunastu lat regulowanie zobowiązań z tytułu składek. Organ ustalił, że zaległość powstała w wyniku nieopłacenia składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Niedotrzymywanie warunków układów ratalnych powodowało ich zrywanie. Zobowiązany korzystał z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G.. W okresie od 1 stycznia 2013 r. do lipca 2015 r. została udzielona pomoc w kwocie 5208,07 zł. Stałe miesięczne obciążenia wnioskodawcy to opłaty za: wodę, energię elektryczną, telefon, butlę gazu, zakup żywności obliczone na kwotę 418 zł. Dochód miesięczny z gospodarstwa wyniósł 356,95 zł. Ze sprzedaży złomu i prac "dorywczych" u sąsiadów zobowiązany uzyskiwał dochód w kwocie około 300 zł, z tytułu zasiłku celowego 100 zł miesięcznie. Ogółem dochód miesięczny stanowił kwotę 856,95 zł. W ocenie organu sytuacje takie jak podtopienia z 2010 r. i pożar z 2013 r. miały zapewne wpływ na ograniczenie możliwości płatniczych. Nie mogą jednak stanowić przesłanki do umorzenia należności, które powstały w okresie wcześniejszym. Z tytułu podtopień wnioskodawca nie uzyskał odszkodowania. Ryzyko szkód wyrządzonych przez wody gruntowe nie jest bowiem objęte obowiązkowym ubezpieczeniem budynków rolniczych. W tej sytuacji należało wystąpić z roszczeniami do osoby, która spowodowała zniszczenia rowów. Z tytułu pożaru w 2013 r. jedyną uzyskaną pomocą była kwota 500 zł z gminnego ośrodka pomocy społecznej. Brak ubezpieczenia budynków spowodował, że wnioskodawca nie otrzymał z tego tytułu odszkodowania. Poprawie kondycji gospodarstwa miały służyć dopłaty z Agencji, wypłacane do 2012 r.. Organ wskazał, że ze względu na zły stan zdrowia strona miała i ma prawo do korzystania z przysługujących w tym zakresie świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników, tj. ze zwolnień lekarskich, renty inwalidzkiej rolniczej, bezpłatnej opieki zdrowotnej. Z kolei argument dotyczący spłaty kredytu, zaciągniętego na dostosowanie budynku chlewni do wymogów unijnych, nie może stanowić podstawy do umorzenia należności. 1.4. Organ wskazał na przesłanki uzasadniające, jego zdaniem, odmowę umorzenia zaległości, tj. posiadanie gospodarstwa rolnego o powierzchni 3,08 ha fizycznych, którego szacunkowa wartość wynosi 63747,20 zł, a statystyczny dochód z gospodarstwa o ww. powierzchni wyniósł w skali roku 4283,42 zł, miesięczny 365,94 zł; korzystanie przez wnioskodawcę ze świadczeń krótkoterminowych (zasiłek chorobowy w kwocie 4200 zł, otrzymywany w okresie od 1 stycznia 2013 r. do 22 lipca 2015 r.) oraz korzystanie z pomocy społecznej; niskie dochody uniemożliwiające modernizację i rozwój gospodarstwa rolnego, nie dające pozytywnej prognozy co do poprawy sytuacji ekonomicznej gospodarstwa warunkującej umorzenie zaległości w ramach pomocy de minimis w rolnictwie; wdrożenie egzekucji administracyjnej za okres 2011.2/04-2012.4/12. 1.5. Prezes KRUS wskazał na podstawę prawną rozstrzygnięcia, tj. art. 41a ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.U.2016.277) dalej "u.u.s.r.", zgodnie z którymi Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem publicznym lub interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego może odroczyć termin płatności należności z tytułu składek na ubezpieczenie, rozłożyć ich spłatę na raty lub umorzyć w całości lub części. W celu ustalenia czy zachodzą przesłanki warunkujące umorzenie, przeprowadza się postępowanie ustalające czy zachodzą okoliczności m.in. wymienione w art. 41a ust. 2 u.u.s.r. pozwalające orzec o całkowitej nieściągalności zadłużenia i dające podstawę do umorzenia wnioskowanej przez dłużnika należności. Całkowita nieściągalność zachodzi wtedy, gdy m.in. na podstawie posiadanych dokumentów stwierdzono, że dłużnik nie posiada źródeł dochodu i majątku, z którego można dochodzić należności. W przypadku wnioskodawcy ww. okoliczności nie zaszły. Ponadto ze względu na członkowstwo Polski w Unii Europejskiej, Kasa przy rozpatrywaniu wniosków o umorzenia i ulgi w spłacie zobowiązań składkowych zobligowana jest stosować przepisy prawa unijnego dotyczącego pomocy publicznej, której zasady reguluje m. in. rozporządzenie Komisji UE Nr 1408/2013 z 18 grudnia 2013 r. w sprawie stosowania art. 107 i 108 Traktatu o funkcjonowaniu Unii Europejskiej do pomocy de minimis w sektorze rolnym. 2. Skarga do Sądu 2.1. Na powyższą decyzję D. Ś. złożył skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Kielcach. Wniósł o wnikliwe załatwienie skargi i o umorzenie przynajmniej odsetek od zaległości. 2.2. W uzasadnieniu skarżący zakwestionował podnoszoną w decyzji okoliczność otrzymywania pomocy z gminnego ośrodka pomocy społecznej oraz wyjaśnił kwestię pobierania zasiłku chorobowego z KRUS. Zarzucił nieuwzględnienie przez organ okoliczności, że w czasie zwolnień nie uzyskiwał dochodu ze zbierania złomu i prac dorywczych. Wyjaśnił, że przyczyną nieubezpieczenia budynków w 2013 r. były straty poniesione w związku z podtopieniami. Jednocześnie szczegółowo opisał sytuację związaną z pożarem gospodarstwa. Skarżący próbował ratować gospodarstwo. Jeżeli miał środki remontował budynki. Czasami brakowało mu na jedzenie. Z tego powodu pogorszył się jego stan zdrowia (anemia). Nie miał nawet na spłatę kredytu. Musiał sprzedać część ziemi. Nie dostał pieniędzy z tytułu dopłat bezpośrednich z Agencji, ponieważ komornik zajął konto. Podniósł, że nie stać go na dochodzenie roszczeń w sądzie z powodu podtopień. Z kolei zawarte układy ratalne zostały zerwane przez KRUS. W ocenie skarżącego podtopienia i pożar to zdarzenia losowe, na które nie miał wpływu. Przyznał, że gospodarstwo może przynosić zyski, ale gdy są warunki do produkcji, można coś dowieść i wywieść. Brak dojazdu stanowi natomiast ogromne utrudnienie. Obecnie droga gminna jest w 100% zarośnięta krzakami i od 2010 r. jest nieprzejezdna, podmokła. 2.3. W odpowiedzi na skargę Prezes KRUS podtrzymał stanowisko przedstawione w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji i wniósł o oddalenie skargi. 2.4. W piśmie procesowym z 26 czerwca 2016 r. skarżący wyjaśnił powody niespłacania rat ustalonych w układzie ratalnym zawartym w 2006 r. Jednocześnie przedstawił kserokopie dokumentów dotyczących jego sytuacji zdrowotnej. 3. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach zważył, co następuje: 3.1. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (j.t. Dz.U.2014.1647) i art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (j.t. Dz.U. 2016.718) określanej dalej jako "ustawa p.p.s.a.", sąd bada zaskarżone orzeczenie pod kątem jego zgodności z obowiązującym prawem, zarówno materialnym, jak i procesowym, nie jest przy tym – co do zasady - związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Skarga jest zasadna, bowiem zaskarżona decyzja narusza przepisy postępowania w stopniu mogącym mieć istotny wpływa na wynik sprawy. 3.2. W pierwszej kolejności podkreślenia wymaga, że zgodnie z zasadą dwuinstancyjności wyrażoną w art. 15 ustawy z dnia 14 czerwca 1960r. Kodeks postępowania administracyjnego (j. t. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm., powoływanej jako k.p.a.), sprawa administracyjna rozpoznana i rozstrzygnięta przez organ pierwszej instancji podlega, w wyniku wniesienia odwołania przez legitymowany podmiot, ponownemu rozpoznaniu i rozstrzygnięciu przez organ drugiej instancji. Zasada dwuinstancyjności tworzy obowiązek dwukrotnego przeprowadzenia postępowania wyjaśniającego, ustalenia stanu faktycznego i wykładni przepisów prawa. Stan faktyczny organ odwoławczy ustala w oparciu o materiał dowodowy zebrany w postępowaniu w pierwszej instancji, uzupełniając o nowe okoliczności, które zaistniały po wydaniu decyzji w pierwszej instancji, ewentualnie uległy zmianie oraz te, które w związku ze zmianą przepisów prawa mogą mieć znaczenie dla rozstrzygnięcia. Organ odwoławczy musi zatem uwzględniać stan faktyczny i prawny istniejący w dacie wydania przez niego decyzji. Tak rozumiana zasada dwuinstancyjności odnosi się do przewidzianej w art. 127 § 3 k.p.a. instytucji ponownego rozpoznania sprawy pomimo, że wniosek inicjujący to postępowanie nie ma charakteru dewolutywnego. 3.3. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Prezesa KRUS w sprawie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne rolników. Stosownie do treści art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r, Prezes Kasy lub upoważniony przez niego pracownik Kasy, w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zainteresowanego, na jego wniosek, uwzględniając możliwości płatnicze wnioskodawcy oraz stan finansów funduszów emerytalno-rentowego i składkowego, może m.in. umorzyć należności z tytułu składek w całości lub w części. Brzmienie powyższego przepisu wskazuje, że rozstrzygnięcie w przedmiocie umorzenia należności ma charakter uznaniowy. Oznacza to, że nawet zaistnienie przewidzianych w przepisach przesłanek nie zobowiązuje organu do zastosowania wnioskowanej ulgi, bowiem wybór sposobu załatwienia wniosku został pozostawiony woli organu. "Uznaniowość" nie oznacza jednak dowolności w orzekaniu organów. Zadaniem organu jest takie zebranie materiału dowodowego, a następnie dokonanie na jego podstawie ustaleń i wyciągnięcie z nich wniosków, by z jednej strony zobowiązany miał pewność przeanalizowania całokształtu jego sytuacji, z drugiej zaś by decyzja ta poddawała się kontroli sądu. Proces subsumpcji normy materialnej musi być więc zawsze poprzedzony dokonaniem ustaleń faktycznych, przy respektowaniu zasady wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 7 i 77 § 1 k.p.a.) oraz jego oceny (art. 80 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. Wydanie decyzji, w warunkach wskazanej wyżej normy prawa materialnego musi więc być poprzedzone wyjaśnieniem okoliczności sprawy w zakresie przesłanek umorzenia i ich analizą - z zachowaniem wymogów proceduralnych, co winno znaleźć odzwierciedlenie w uzasadnieniu decyzji. Przy czym, co należy wyraźnie podkreślić w niniejszej sprawie, organ orzekając bierze pod uwagę sytuację w jakiej znajduje się wnioskodawca w chwili gdy podejmowana jest decyzja w sprawie. Organ powinien zatem dokonać wszechstronnej i aktualnej w odniesieniu do daty wydania decyzji analizy zdolności płatniczej strony oraz aktualnych warunków jej egzystencji. Zakres okoliczności, jakie organ powinien ustalić i materiału dowodowego, jaki powinien zgromadzić, jest zdeterminowany treścią przesłanek umorzenia należności, o których mowa w art. 41a ust. 1 pkt 1 u.u.s.r. Z brzmienia tego przepisu wynika, że przesłankami warunkującymi umorzenie należności jest złożenie w tym zakresie stosownego wniosku i zaistnienie ważnego interesu zainteresowanego. Organ powinien przy tym uwzględnić, z jednej strony możliwości płatnicze wnioskodawcy, a z drugiej, stan finansów funduszu emerytalno-rentowego. Pojęcie ważnego interesu zainteresowanego nie zostało przez ustawodawcę ściśle zdefiniowane, dlatego też o tym, czy w sprawie zachodzi ważny interes zainteresowanego decydują różnorakie czynniki. O jego zaistnieniu świadczyć może zarówno trudna sytuacja finansowa, majątkowa, osobista, czy zdrowotna zobowiązanego, jak i wystąpienie zdarzeń nadzwyczajnych (takich jak klęska żywiołowa, niezawiniona utrata możliwości zarobkowania, choroba lub ciężkie kalectwo), które zaburzyły w istotny sposób codzienne funkcjonowanie zobowiązanego, w tym negatywnie wpłynęły na stan środków przeznaczonych na zwykłe utrzymanie. 3.4. Przenosząc powyższe rozważania na grunt niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że proces decyzyjny organu nie wypełnia nałożonych na organ administracji obowiązków procesowych. Ustalając sytuację materialną skarżącego i jego możliwości płatnicze, w aspekcie omówionych wyżej przesłanek przyznania ulgi, organ podejmując zaskarżoną decyzję (15 kwietnia 2016 r.) wskazał m.in., że zobowiązany korzystał z pomocy Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej w G.. W okresie od 1 stycznia 2013 r. do lipca 2015 r. została udzielona pomoc w kwocie 5208,07 zł. Stałe miesięczne obciążenia wnioskodawcy to opłaty za: wodę, energię elektryczną, telefon, butlę gazu, zakup żywności obliczone na kwotę 418 zł. Dochód miesięczny z gospodarstwa wyniósł 356,95 zł. Ze sprzedaży złomu i prac "dorywczych" u sąsiadów zobowiązany uzyskiwał dochód w kwocie około 300 zł, z tytułu zasiłku celowego 100 zł miesięcznie. Ogółem dochód miesięczny stanowił kwotę 856,95 zł. Doprowadziło to organ do konkluzji, że ze zgromadzonego w postępowaniu materiału dowodowego wynika, że w gospodarstwie nie wystąpiły udokumentowane zdarzenia losowe oraz inne względy społeczno - gospodarcze, które znacząco ograniczają możliwości płatnicze wnioskodawcy. Sąd stwierdza, że analiza materiału dowodowego sprawy wskazuje, że organ drugiej instancji dokonując oceny przesłanek przyznania ulgi i formułując w tym kontekście swe wnioski zignorował wszelkie okoliczności i ustalenia potwierdzające aktualną sytuację materialno-życiową wnioskodawcy. Otóż z ustaleń ujętych w protokole wizytacji gospodarstwa płatnika z 5 kwietnia 2016 r., kserokopii decyzji Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej z 16 lutego 2016 r. wynika, że wnioskodawca przebywa na zwolnieniu lekarskim. Utrzymuje się z zasiłku z Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej przyznanego na żywność i leczenie (łącznie 202,01 zł miesięcznie do końca kwietnia 2016 r.). Nie pracuje dorywczo ze względów zdrowotnych, nie płaci podatków. Koszty zużycia prądu wynoszą za 2 miesiące ok. 86 zł, a gazu ok.35 zł. Te nowe okoliczności, których organ nie wziął pod uwagę niewątpliwie mogły mieć wpływ na wynik sprawy. Takie działanie organu, w ocenie Sądu, godzi w wymienione wyżej zasady z art. 7 i 77 oraz 80 k.p.a., i nie zasługuje na akceptację. Obowiązkiem procesowym organu było bowiem uwzględnienie tych nowych okoliczności przy ocenie przesłanek przyznania wnioskowanej ulgi. Analiza zdolności płatniczych wnioskodawcy wymaga zawsze ustalenia aktualnej wysokości osiąganych przez niego dochodów oraz ponoszonych przez niego wydatków oraz relacji pomiędzy dochodami a wydatkami koniecznymi dla egzystencji zobowiązanego. Dopiero prawidłowe ustalenie stanu faktycznego, dokonanie analizy sytuacji materialnej skarżącego istniejącej w dacie rozstrzygnięcia, daje organowi możliwość oceny, czy sytuacja materialna i życiowa skarżącego pozwala i w jakim zakresie, na zapłatę należności. 3.5. Rozstrzygając ponownie sprawę organ uwzględni powyższe uwagi i po przeprowadzeniu postępowania i rozważeniu wszechstronnie zebranego materiału dokona oceny aktualnej sytuacji życiowej i możliwości płatniczych skarżącego w kontekście przesłanek umorzenia zaległości, przedstawiając wynik w uzasadnieniu decyzji spełniającej wymogi z art. 107 § 3 k.p.a. Organ uwzględni ponadto fakt, że we wniosku o ponowne rozpoznanie sprawy skarżący wskazał na alternatywny sposób załatwienia jego sprawy, tj. umorzenie odsetek i rozłożenie zaległości na raty. 3.6. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c ustawy p.p.s.a., Sąd orzekł jak w sentencji wyroku.