III CZ 99/05

Sygn. akt III CZ 99/05 POSTANOWIENIE Dnia 8 grudnia 2005 r. Sąd Najwyższy w składzie: SSN Antoni Górski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Henryk Pietrzkowski SSA Aleksandra Marszałek w sprawie z wniosku A. Ś. przy uczestnictwie A. S., D. B., W. W. i A. W. o wpis w księdze wieczystej, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 8 grudnia 2005 r., zażalenia wnioskodawcy na postanowienie Sądu Okręgowego w K. z dnia 4 lipca 2005 r., sygn. akt II Ca (…), oddala zażalenie. Uzasadnienie Sąd Okręgowy w K. postanowieniem z dnia 4 lipca 2005 r. odrzucił skargę wnioskodawcy o stwierdzenie niezgodności z prawem postanowienia tegoż Sądu z dnia 4 kwietnia 2005 r. II Ca (…), ponieważ sporządzona została z naruszeniem przymusu adwokacko - radcowskiego, a także z tej przyczyny że od orzeczenia tego przysługiwała kasacja. Postanowienie to zaskarżył zażaleniem pełnomocnik wnioskodawcy, wnosząc o jego uchylenie. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Przede wszystkim wymaga rozstrzygnięcia czy z uwagi na treść art. 4246 k.p.c. w zw. z art. 4248 k.p.c., sąd odwoławczy jest kompetentny do odrzucenia skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia z przyczyny naruszenia ustawowego obowiązku sporządzenia jej przez osobę nie mającą kwalifikacji 2 prawniczych określonych w art. 871 § 1 i 2 k.p.c., czy też może to uczynić tylko Sąd Najwyższy. Wątpliwości w tej mierze biorą się stąd, że wśród przyczyn odrzucenia skargi przez sąd odwoławczy, wymienionych w pierwszym z tych przepisów, nie wskazuje się przypadku sporządzenia jej z naruszeniem przymusu adwokacko - radcowskiego. Może to prowadzić do wniosku, że w takim razie orzekanie w tym przedmiocie należy do wyłącznej kompetencji Sądu Najwyższego, który odrzuca wówczas skargę na podstawie art. 424 § 1 k.p.c., jako „niedopuszczalną z innych przyczyn". Rozważając ten problem należy przypomnieć, że generalny przymus adwokacko - radcowski w postępowaniu przed Sądem Najwyższym wprowadzony został ustawą z dnia 2 lipca 2004 r. o zmianie ustawy – Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 172, poz. 1804). Przed tą nowelizacją, jeśli chodzi o pisma procesowe, obowiązek zastępstwa adwokacko - radcowskiego uregulowany był w art. 3932 k.p.c. i dotyczył sporządzenia kasacji, a na podstawie odesłania zawartego w art. 39318 § 3 k.p.c. odnosił się także do sporządzenia zażalenia adresowanego do Sądu Najwyższego. Wspomnianą ustawą nowelizacyjną art. 393 k.p.c. został uchylony, a regulację kwestii zastępstwa procesowego przed Sądem Najwyższym przeniesiono do działu V tytułu IV kodeksu, dodając w nim art. 871 k.p.c. Zgodnie z § 1 tego przepisu w postępowaniu przed Sądem Najwyższym obowiązuje zastępstwo stron przez adwokatów lub radców prawnych. Zastępstwo to dotyczy także czynności procesowych związanych z postępowaniem przed Sądem Najwyższym, podejmowanych przed sądem niższej instancji. Jednocześnie do art. 130 k.p.c. dodano § 5 stanowiący, że pisma procesowe sporządzone z naruszeniem art. 871 k.p.c. podlegają zwrotowi bez wzywania do usunięcia braków, chyba że ustawa stanowi inaczej. Zmiany te mają podwójny wymiar i charakter. Z jednej strony rozszerzają zakres przymusu adwokacko - radcowskiego, obejmując nim wszystkie pisma procesowe składane w postępowaniu przed Sądem Najwyższym oraz w związanym z nim postępowaniem przed sądem niższej instancji. Z drugiej zaś polegają na wyraźnym zakwalifikowaniu naruszenia tego obowiązku jako braku formalnego pisma procesowego, z tą różnicą, że brak ten nie podlega naprawieniu w trybie art. 130 § 1 k.p.c., jak to ma miejsce w odniesieniu do innych braków formalnych, lecz dotknięte nim pisma podlegają zwrotowi wprost, chyba że ustawa przewiduje inny skutek. Z rozpatrywanego tu punktu widzenia szczególnie istotny jest drugi aspekt tych zmian. W dotychczasowym stanie prawnym zawarty w przepisie art. 3932 k.p.c. wymóg 3 sporządzenia kasacji przez odpowiednio kwalifikowanego prawnika wyprzedzał uregulowanie dalszych wymagań, jakim powinna odpowiadać kasacja. Jak podkreślano w orzecznictwie, wymagania te były wyraźnie podzielone na odnoszące się do kasacji jako pisma procesowego (jego warunki formalne) i na wymagania określające istotę tego pisma jako kasacji (warunki konstrukcyjne). Obowiązek sporządzenia kasacji przez kwalifikowanego prawnika miał charakter autonomiczny, gdyż nie został zaliczony do którejkolwiek z tych kategorii wymagań kasacji, jednakże, wobec braku odrębnej sankcji jego naruszenia, przyjmowano, że kasacja sporządzona przez stronę osobiście podlega odrzuceniu na podstawie art. 3935 k.p.c., jako niedopuszczalna „z innych przyczyn" (por. postanowienia Sądu Najwyższego z dnia 14 stycznia 1997 r., I Cz 23/97, OSNC 1997, nr 6 - 7, poz. 77, czy z dnia 19 maja 2000 r., IV CKN 1008/00, OSP 2001, nr 12, poz. 180, z pozytywną glosą doktryny oraz uchwałę składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 17 listopada 2004 r., III SPP 42/04, OSNP 2005, nr 5, poz. 71 i podane w niej orzecznictwo). Uzasadniano to brakiem zdolności postulacyjnej do sporządzenia kasacji przez samą stronę; tym samym przyjmowano formułę niedopuszczalności szerszą od tej, którą można wyprowadzić wprost z treści art. 392 i art. 3921 k.p.c. W obecnym stanie prawnym stosowanie tej rozszerzającej formuły niedopuszczalności środków zaskarżenia, adresowanych do Sądu Najwyższego, straciło rację bytu. Stosownie do treści art. 130 § 5 k.p.c. pismo kierowane do Sądu Najwyższego, sporządzone z naruszeniem obowiązku adwokacko - radcowskiego, obarczone jest nieusuwalnym brakiem formalnym i podlega zwrotowi, „chyba że ustawa stanowi inaczej". Odmienność rygoru niedochowania tego obowiązku, o jakiej mowa w tym przepisie, dotyczy szczególnej kategorii pism procesowych, jakimi są środki zaskarżenia, które w naszym systemie procesowym z powodu braków formalnych podlegają generalnie odrzuceniu a nie zwrotowi. Ustawodawca stosuje ten rygor konsekwentnie do wszystkich środków zaskarżenia. Ostatnio dał temu wyraz w treści dodanego art. 1302 § 3 k.p.c. stanowiąc, że sąd odrzuca bez wzywania do opłat nienależycie opłacone środki odwoławcze i środki zaskarżenia, wniesione przez adwokatów, radców prawnych i rzeczników patentowych. Kierując się systemową koniecznością zapewnienia jednakowej treści rozstrzygnięciom wydawanym w przypadku braków formalnych środków zaskarżenia należy przyjąć, że obecnie każdy z tych środków, adresowany do Sądu Najwyższego, który został sporządzony przez stronę osobiście, podlega na podstawie art. 130 § 5 k.p.c. odrzuceniu przez sąd 4 odwoławczy. Dotyczy to także skargi o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia. W tym kontekście nie ma więc znaczenia, że w art. 4246 k.p.c. nie wymieniono wprost tego uprawnienia sądu, gdyż wynika ono z ogólnych przepisów regulujących wymogi formalne pism procesowych. Za przyjęciem takiego rozwiązania przemawia także wzgląd na wykładnię celowościową. Podtrzymywanie w obecnym stanie prawnym stanowiska, że skargę o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, sporządzoną osobiście przez stronę, może odrzucić tylko Sąd Najwyższy, jako „niedopuszczalną z innych przyczyn" prowadziłoby do tego, że każdą taką skargę, dotkniętą tak oczywistym brakiem, sądy z całego kraju musiałyby przedstawiać najwyższej instancji sądowej w celu podjęcia decyzji o jej odrzuceniu. Taki rezultat tej wykładni byłby trudny do pogodzenia z zasadą racjonalności ustawodawcy. Z tych przyczyn należy przyjąć, że sąd odwoławczy jest uprawniony do odrzucenia tej skargi w sytuacji, kiedy sporządzono ją z naruszeniem przymusu adwokacko - radcowskiego. Tym samym oznacza to, że zaskarżone postanowienie jest prawidłowe, a kwestionujące je zażalenie podlega oddaleniu, jako bezzasadne (art. 3941 § 1 i § 3 k.p.c. w zw. z art. 39814 k.p.c.).