II KK 289/22

Sygn. akt II KK 289/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 6 października 2022 r. Sąd Najwyższy w składzie: Prezes SN Michał Laskowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Kazimierz Klugiewicz SSN Andrzej Tomczyk Protokolant Patrycja Kotlarska przy udziale prokuratora del. do Prokuratury Krajowej Krzysztofa Urgacza, w sprawie D. D. w przedmiocie zadośćuczynienia po rozpoznaniu w Izbie Karnej na rozprawie w dniu 6 października 2022 r., kasacji wniesionej przez pełnomocnika wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 26 października 2021 r., sygn. akt II AKa 85/21 utrzymującego w mocy wyrok Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2020 r., sygn. akt VIII Ko 74/20, 1. uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania w postępowaniu odwoławczym; 2. zarządza zwrot na rzecz wnioskodawcy opłaty od kasacji w kwocie 750 zł (siedemset pięćdziesiąt złotych). 2 UZASADNIENIE Działający w imieniu D. D. pełnomocnik wniósł o zasądzenie kwoty 114 000 zł tytułem zadośćuczynienia za doznaną przez D.D. krzywdę, która wynikła z niewątpliwie niesłusznego tymczasowego aresztowania w okresie od dnia 18 czerwca 2015 r. do dnia 1 września 2015 r. w sprawie prowadzonej wówczas przez Prokuraturę Okręgową w Jeleniej Górze (sygn. akt V Ds.[…]), a następnie przez Sąd Okręgowy w Jeleniej Górze (sygn. akt III K 70/17). Wyrokiem Sądu Okręgowego w Warszawie z dnia 21 grudnia 2020 r., sygn. VIII Ko 74/20, wniosek ten został oddalony w całości. Pełnomocnik D. D. wniósł apelację od tego wyroku zarzucając mu obrazę przepisów postępowania, to jest art. 552 § 4 k.p.k., art. 552 § 4 k.p.k. w zw. z art. 60 § 2 k.p.k. w zw. z art. 5 ust. 5 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. W apelacji sformułowano nadto zarzut błędu w ustaleniach faktycznych. Pełnomocnik wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku poprzez zasądzenie od Skarbu Państwa na rzecz wnioskodawcy kwoty 114 000 zł. Po rozpoznaniu apelacji pełnomocnika D. D., Sąd Apelacyjny w Warszawie, wyrokiem z dnia 26 października 2021 r., sygn. II AKa 85/21, utrzymał zaskarżony wyrok w mocy. Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawcy. Zaskarżył wyrok w całości i zarzucił mu rażącą obrazę przepisów prawa procesowego, która miała istotny wpływ na treść wyroku, a mianowicie naruszenie: 1. art. 433 § 2 k.p.k. w zw. z art. 457 § 3 k.p.k. poprzez naruszenie reguł rzetelnej kontroli instancyjnej i zaniechanie prawidłowego rozpoznania zarzutów apelacji pełnomocnika wnioskodawcy, 2. art. 552 § 4 k.p.k. poprzez błędne i niezasadne przyjęcie, że tymczasowe aresztowanie D. D. nie było niewątpliwie niesłuszne, podczas gdy niewątpliwą niesłuszność tymczasowego aresztowania ustala się nie tylko z punktu widzenia momentu jego zastosowania, ale również poprzez pryzmat końcowego rozstrzygnięcia, czego Sąd drugiej instancji nie wziął pod uwagę, 3. art. 552 § 4 k.p.k. w zw. z art. 5 ust. 5 Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności z dnia 4 listopada 1950 r. poprzez błędne 3 przyjęcie, że zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania na poczet kary o charakterze wolnościowym w tej samej sprawie wyklucza możliwość uznania tymczasowego aresztowania za niewątpliwe niesłuszne i przyznanie wnioskodawcy zadośćuczynienia. Pełnomocnik wnioskodawcy wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Apelacyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W pisemnej odpowiedzi na kasację prokurator wniósł o jej oddalenie jako oczywiście bezzasadnej. Sąd Najwyższy zważył, co następuje. Kasacja pełnomocnika wnioskodawcy okazała się zasadna i konieczne stało się uwzględnienie zawartego w niej wniosku. Na wstępie przypomnieć wypada, że zaskarżone kasacją rozstrzygnięcie zapadło na tle specyficznych okoliczności faktycznych niniejszej sprawy. D. D. w dniu 18 czerwca 2015 r. zatrzymany został przez funkcjonariuszy Straży Granicznej w K.. Postawiono mu zarzut dokonania na terenie Holandii wewnątrzwspólnotowego nabycia środków odurzających w postaci żywicy konopi innych niż włókniste, w łącznej ilości 1225 g, a następnie przewożenia ich samochodem na terytorium Rzeczypospolitej, to jest zarzut dokonania przestępstwa z art. 55 ust. 1 w zw. z art. 55 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii (czyn tego rodzaju stanowi zbrodnię w rozumieniu prawa karnego). Postanowieniem Sądu Rejonowego w Jeleniej Górze z dnia 20 czerwca 2015 r. (sygn. Kp 497/15) zastosowano wobec D. D. środek zapobiegawczy w postaci tymczasowego aresztowania na okres 3 miesięcy. Postanowieniem Prokuratora Prokuratury Okręgowej w Jeleniej Górze z dnia 1 września 2015 r. uchylono stosowanie tego środka. Wyrokiem Sądu Okręgowego w Jeleniej Górze z dnia 25 października 2018 r., sygn. akt III K 70/17, D. D. uznany został za winnego zarzucanego mu czynu i przy zastosowaniu nadzwyczajnego złagodzenia kary wymierzono mu karę roku pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania na okres 2 lat próby oraz karę 180 stawek dziennych grzywny po 20 zł każda. Na poczet orzeczonej kary grzywny Sąd zaliczył skazanemu okres tymczasowego aresztowania. Wyrok ten utrzymany został w mocy przez Sąd 4 Apelacyjny we Wrocławiu, sygn. akt II AKa 40/19. W toku postępowania ustalono, że D. D. nabył w Holandii środki odurzające w celu wspomożenia terapii paliatywnej swojej matki, która chorowała na raka trzustki, a środki te poprawiały jej samopoczucie, zmniejszając ból. Powyższych ustaleń dokonano na podstawie wyjaśnień D.D., które w toku postępowania uznano za wiarygodne. Matka wnioskodawcy zmarła w trakcie stosowania wobec niego tymczasowego aresztowania. Przechodząc do rozważań nad zasadnością zarzutów kasacji rozpocząć należy od stwierdzenia, że odpowiedzialność Skarbu Państwa za niesłuszne skazanie i wykonanie kary (art. 552 § 1, 2 i 3 k.p.k.) oraz za niewątpliwie niesłuszne stosowanie tymczasowego aresztowania (art. 552 § 4 k.p.k.) jest odpowiedzialnością na zasadzie ryzyka. To państwo ponosi ryzyko prowadzenia postępowania karnego, w trakcie którego dochodzi do tymczasowego aresztowania. W orzecznictwie pogląd ten jest uznawany co najmniej od czasu wydania przez Sąd Najwyższy uchwały z dnia 15 września 1999 r., w sprawie I KZP 27/99, OSNKW z 1999 r., z. 11-12, poz. 72. Stosowanie najsurowszego środka zapobiegawczego, polegającego na pozbawieniu wolności powinno mieć miejsce ultima ratio, to jest wtedy, gdy żaden inny środek zapobiegawczy nie może zabezpieczyć prawidłowego toku postępowania. Siłą rzeczy stan sprawy, który miał miejsce w momencie stosowania tymczasowego aresztowania może w toku postępowania ulec tak daleko idącej zmianie, że może okazać się, iż środek ten stosowano niewątpliwie niesłusznie. Z tego powodu słuszność stosowania tymczasowego aresztowania powinna być oceniana przez pryzmat okoliczności istniejących w czasie jego stosowania oraz biorąc pod uwagę ostateczny rezultat postępowania. W tym zakresie zgodzić się należy z wywodami zawartymi w kasacji. Pełnomocnik wnioskodawcy ma również rację podkreślając, że zasądzeniu zadośćuczynienia za niewątpliwie niesłuszne tymczasowe aresztowanie nie sprzeciwia się co do zasady sytuacja, w której doszło do późniejszego skazania tymczasowo aresztowanego na karę pozbawienia wolności z warunkowym zawieszeniem jej wykonania. Zgodzić się także wypada z twierdzeniem, że późniejsze zaliczenie okresu tymczasowego aresztowania na poczet orzeczonej kary grzywny nie wyklucza a priori możliwości zasądzenia odszkodowania i 5 zadośćuczynienia na podstawie art. 552 § 4 k.p.k. Sąd fakt takiego zaliczenia może uwzględnić przy ustalaniu wysokości odszkodowania (art. 553a k.p.k.). Możliwość taka nie dotyczy jednak wysokości zadośćuczynienia, które powinno być przyznane w pełnej wysokości (zob. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 lipca 2019 r., sygn. V KK 104/17). Sąd Okręgowy rozpoznający wniosek w pierwszej instancji skupił się w swych rozważaniach nad kwestią zasadności stosowania tymczasowego aresztowania w chwili jego zastosowania i doszedł do wniosku, że skoro D.D. zarzucono dokonanie zbrodni z art. 55 ust. 1 w zw. z art. 55 ust. 3 ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, a co więcej w efekcie uznano go za winnego tego przestępstwa, to nie można uznać, by zastosowanie tego środka zapobiegawczego było niewątpliwie niesłuszne. Sąd Apelacyjny podzielił tę linię rozumowania i to mimo sformułowania przez pełnomocnika wnioskodawcy w apelacji zarzutu niekompletności rozważań sądu pierwszej instancji. Sąd ten nie przeprowadził natomiast badania zasadności stosowania tymczasowego aresztowania w odniesieniu do całego okresu jego stosowania. Tymczasem bezpośrednio po zastosowaniu tego środka zapobiegawczego przedstawiono dokumentację medyczną dotyczącą stanu zdrowia matki D. D., dostarczono szereg publikacji związanych z terapeutycznym działaniem substancji przewożonej przez granicę, a w sprawie aresztowanego interweniowały organizacje społeczne, m. in. Helsińska Fundacja Praw Człowieka, politycy i indywidualne pisma składali obywatele. Dopiero śmierć matki tymczasowo aresztowanego spowodowała, że następnego dnia uchylono stosowanie tego środka zapobiegawczego. Sąd odwoławczy powinien zbadać, czy konieczne było stosowanie tymczasowego aresztowania aż do 1 września 2015 r. i rozważyć czy wniosek o zadośćuczynienie nie może w realiach tej sprawy być zasadny choćby w części. Istnieje bowiem możliwość miarkowania wysokości zadośćuczynienia. Brak powyższych rozważań stanowił naruszenie reguł postępowania odwoławczego i w toku ponownego rozpoznania sprawy powinien być usunięty. Nie oznacza to, że po powyższych ustaleniach i rozważaniach sąd odwoławczy wyda orzeczenie odmienne od dotychczasowego, niemniej w obecnym stanie rzeczy argumentacja 6 przemawiająca za oddaleniem wniosku nie jest pełna. Warto jednocześnie zastanowić się, czy w realiach tej nietypowej sprawy organy państwa rzeczywiście nie mają sobie nic do zarzucenia a stosowany środek zapobiegawczy był adekwatny do okoliczności nie tylko w chwili zatrzymania i zastosowania tymczasowego aresztowania, ale także w każdym następnym dniu postępowania, w trakcie którego do akt wpływały kolejne dokumenty świadczące o motywach działania D. D. [as]