III CZP 74/88

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN J. Szachułowicz (sprawozdawca). Sędziowie SN: W. Patulski, A. Wielgus.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Stanisława W. z udziałem Marii K., Wiesławy M., Leonardy S., Janiny S., Ireneusza S., Sławomira W. o stwierdzenie nabycia spadku po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Łodzi postanowieniem z dnia 12 lipca 1988 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:"Czy na podstawie § 2 art. 1065 k.c. spadkodawca może skutecznie powołać testamentem do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osobę wedle swojego wyboru, spośród uprawnionych do dziedziczenia tego gospodarstwa z ustawy na podstawie art. 1063 k.c.?"podjął następującą uchwałę:Spadkodawca może na podstawie testamentu skutecznie powołać do dziedziczenia gospodarstwa rolnego osobę spośród spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia tego gospodarstwa na zasadach ogólnych określonych w art. 1063 k.c. Uzasadnienie faktyczneSpadkodawca Wincenty W. w dniu 1 października 1985 r. sporządził testament w formie aktu notarialnego, mocą którego na spadkobiercę do całości spadku powołał swojego syna Stanisława, a na rzecz dwóch córek ustanowił zapisy. Spadek otworzył się dnia 14 listopada 1986 r. W toku postępowania o stwierdzenie nabycia spadku ustalono, że przedmiotem dziedziczenia jest gospodarstwo rolne o pow. 0,65 ha i żaden z krewnych spadkodawcy nie ma kwalifikacji do dziedziczenia z ustawy gospodarstwa rolnego. Gdyby nie było testamentu, spadkowe gospodarstwo podlegałoby dziedziczeniu na zasadach określonych w art. 1063 k.c. Sąd Rejonowy na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego stwierdził, że Stanisław W., na mocy testamentu nabył spadek w całości, jak również wchodzące w skład spadku gospodarstwo rolne o pow. 0,65 ha, położone we wsi P. gm. D. Za podstawę swojego rozstrzygnięcia Sąd przyjął ustalenie, że żaden ze spadkobiorców ustawowych nie odpowiada warunkom do dziedziczenia gospodarstwa rolnego, określonych w art. 1059 k.c. Natomiast z braku testamentu wnioskodawca dziedziczyłby gospodarstwo rolne łącznie ze swymi siostrami na zasadach ogólnych, określonych w art. 1063 k.c. w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 17 ustawy z dnia 26 marca 1982 r. (Dz. U. Nr 11, poz. 81). A zatem wnioskodawcę i jego siostry należy zaliczyć do kręgu spadobierców ustawowych. Spadkodawca powołując do spadku jedną osobę z kręgu spadkobierców dokonał skutecznego rozporządzenia gospodarstwem rolnym na podstawie testamentu. W rewizji od tego postanowienia uczestniczki postępowania domagały się zmiany zaskarżonego orzeczenia i stwierdzenia, że spadek pozostały po ich ojcu, w skład którego wchodzi gospodarstwo rolne, dziedziczą wszystkie dzieci spadkodawcy, każde z nich po 1/3 części. Przy rozpoznawaniu rewizji Sąd Wojewódzki stwierdził wystąpienie zagadnienia prawnego, budzącego wątpliwości, w związku z czym na podstawie art. 391 k.p.c. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia pytanie prawne zawarte w treści uchwały.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy udzielając odpowiedzi miał na uwadze, co następuje:W przepisach o szczególnym dziedziczeniu gospodarstw rolnych zawartych w tytule X kodeksu cywilnego zostały określone podstawowe zasady dziedziczenia gospodarstw rolnych na podstawie ustawy (art. 1059 k.c.) i na podstawie testamentu (art. 1065 k.c.).Oprócz wspomnianych zasad dopuszczono wyjątki. Artykuł 1063 k.c. jest właśnie przepisem odmiennie regulującym ustawowe dziedziczenie gospodarstwa rolnego na wypadek, gdy ani małżonek spadkodawcy, ani żaden z jego krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy nie odpowiada warunkom przewidzianym dla dziedziczenia gospodarstwa rolnego albo jeżeli uprawnionymi do dziedziczenia są wyłącznie osoby, które w dacie otwarcia spadku są trwale niezdolne do pracy. Wówczas gospodarstwo dziedziczą spadkobiercy na zasadach ogólnych. Nie ulega wątpliwości, że z braku testamentu i przy braku krewnych powołanych do dziedziczenia z ustawy, jak to ma miejsce w sprawie, wnioskodawca i uczestniczki postępowania dziedziczyłyby gospodarstwo rolne na zasadach ogólnych, o jakich mowa w art. 1063 k.c. Nie ulega również wątpliwości, że art. 1063 k.c. reguluje szczególny wariant dziedziczenia ustawowego. Osoby zatem dziedziczące na podstawie tego przepisu należą do kręgu spadkobierców ustawowych.Jeżeli chodzi o dziedziczenie testamentowe gospodarstwa rolnego art. 1065 k.c. osobno określa warunki podmiotowe dla osób spoza grona spadkobierców ustawowych (art. 1065 § 1 k.c.) i osobno dla osób należących do takiego kręgu spadobierców (art. 1065 § 2 k.c.). Spoza kręgu spadkobierców ustawowych testamentowym spadkobiercą gospodarstwa rolnego może być każda osoba, która w chwili otwarcia spadku odpowiada warunkom koniecznym do nabycia ruchomości rolnej w drodze przeniesienia własności. Osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych (art. 931 i nast. k.c.) zawsze dziedziczy gospodarstwo rolne na podstawie testamentu, jeśli byłaby uprawniona do dziedziczenia gospodarstwa z ustawy. Z przestawionego stanu unormowań wynika, że wnioskodawca z braku testamentu dziedziczyłby spadkowe gospodarstwo na podstawie ustawy (art. 1063 k.c.) i jako osoba należąca do kręgu spadkobierców ustawowych mogłaby być powołana do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu, spośród innych osób należących również do kręgu spadkobierców ustawowych. W takim rozwiązaniu wyraża się zasada swobody testowania. Pogląd wyrażony w rewizji zmierza do ograniczenia tej swobody w sposób naruszający ustawowy porządek dziedziczenia. Wykroczenie poza te ramy jest sprzeczne z obowiązującym prawem i utrwaloną normatywnie tradycją. W związku z powyższym należy podkreślić, że w obowiązującym stanie prawnym skuteczne jest powołanie jednej osoby do dziedziczenia gospodarstwa rolnego na podstawie testamentu spośród wielu spadkobierców uprawnionych do dziedziczenia na podstawie art. 1063 k.c.Sąd Najwyższy mając to na uwadze udzielił odpowiedzi jak w sentencji uchwały.