II PK 27/04

Wyrok z dnia 24 września 2004 r. II PK 27/04 Pakiet gwarancji pracowniczych ma moc wiążącą nie tylko w sferze zbio-rowego prawa pracy, ale także w sferze indywidualnych roszczeń pracowni-czych. Spółka powstała w wyniku komercjalizacji przedsiębiorstwa państwo-wego jest obowiązana dotrzymać gwarancji zatrudnienia określonych w pakie-cie gwarancji pracowniczych zawartym ze związkami zawodowymi przez to przedsiębiorstwo. Przewodniczący SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz, Andrzej Wróbel (sprawozdawca). Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 24 września 2004 r. sprawy z powództwa Andrzeja H. przeciwko Kopalni Węgla Brunatnego „A.” SA w T. o zapłatę, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Po-znaniu z dnia 23 października 2003 r. [...] o d d a l i ł kasację. U z a s a d n i e n i e Powód Andrzej H. był pracownikiem Kopalni Węgla Brunatnego od 16 listopa-da 1970 r. do 31 grudnia 2002 r., to jest przez okres 32 lat. Ostatnio pracował na stanowisku głównego inżyniera do spraw rozwoju, z miesięcznym wynagrodzeniem w kwocie 7.439,82 zł. Pozwana Kopalnia powstała w wyniku komercjalizacji byłego przedsiębiorstwa państwowego. W dniu 4 maja 1999r. został podpisany Pakiet Gwarancji Pracowniczych za-pewniający zatrudnienie w okresie ochronnym. Sankcją za złamanie tego nakazu jest obowiązek pracodawcy wypłaty odprawy, której wysokość została uzależniona od okresu zatrudnienia. W dniu 31 stycznia 2002 r., w trakcie konferencji prasowej, po-wód przedstawił stanowisko zarządu co do opłacalności eksploatacji złoża „D.”. W ocenie powoda i ówczesnego zarządu wydobywanie węgla z tego złoża byłoby nie- 2 opłacalne. W dniu 15 lutego 2002 r. doszło do zmiany zarządu w pozwanej Spółce. Nowo wybrany zarząd prezentował odmienne stanowisko co do opłacalności eksplo-atacji złoża „D.”. W marcu 2002 r. został opracowany przez powoda dokument „Kon-cepcja Eksploatacji złoża D.”. Pismem z dnia 29 marca 2002 r. zaproponowano powodowi nowe warunki pracy i płacy - nadsztygara w dziale BHP i z dniem 1 kwietnia 2002 r. powierzono mu na okres 3 miesięcy stanowisko starszego inspektora BHP, przy czym w okresie od 12 kwietnia do 7 września 2002 r. powód przebywał na zwolnieniu lekarskim. Pismem z dnia 6 września 2002 r. dokonano wypowiedzenia zmieniającego warunki pracy i płacy. Po okresie wypowiedzenia powód miał pracować jako starszy inspektor w dziale BHP, z wynagrodzeniem zasadniczym 1.933 zł miesięcznie. Po-wód odmówił przyjęcia zaproponowanych warunków, wobec czego umowa o pracę uległa rozwiązaniu 31 grudnia 2002 r. Powód, powołując się na treść § 14 „Pakietu Gwarancji Pracowniczych”, wy-stąpił w dniu 6 stycznia 2003 r. do pozwanej Kopalni o wypłacenie mu należnej od-prawy. Wniosek ten został odrzucony. Sąd Okręgowy-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu-Ośrodek Zamiejscowy w Koninie wyrokiem z dnia 18 lipca 2003 r. [...] uwzględnił ponad żąda-nie pozwu roszczenie powoda Andrzeja H. i zasądził na jego rzecz od pozwanej Ko-palni Węgla Brunatnego „A.” SA w T. kwotę 295.885,80 zł tytułem odprawy oraz orzekł o kosztach procesu. Sąd pierwszej instancji uznał, że rozwiązanie z powodem umowy o pracę na-ruszyło gwarancje zatrudnienia określone w Pakiecie, a to rodzi obowiązek wypłaty odprawy. Według oceny Sądu pierwszej instancji, w przedmiotowej sprawie strona pozwana starała się wykazać, że do rozwiązania umowy o pracę doszło na skutek utraty zaufania do powoda, związanej z jego publicznymi wypowiedziami dotyczą-cymi dalszego rozwoju pozwanej. Biorąc jednak pod uwagę ustalone w sprawie oko-liczności, Sąd uznał, że do rozwiązania umowy o pracę z powodem nie doszło z przyczyn wskazanych w § 11 ust. 2 pkt 4 i 5 Pakietu, a więc na skutek zawinionego naruszenia przez powoda obowiązków pracowniczych. Z uwagi zaś na naruszenie przez pozwaną § 11 ust. 2 Pakietu, Sąd był zobligowany do zastosowania jego prze-pisu § 14, który w takiej sytuacji przyznawał zwalnianemu pracownikowi uprawnienie do żądania odprawy w wysokości ustalonej zgodnie z treścią tego przepisu. 3 Apelację od powyższego wyroku wniosła strona pozwana. Ponadto, strona pozwana złożyła dwa pisma procesowe: z 15 października 2003 r. i 17 października 2003 r., w których kwestionowała skuteczność Pakietu Gwarancji Pracowniczych jako źródła zobowiązania pracodawcy wobec pracownika. Apelująca wywodziła, że taka „umowa” nie jest źródłem prawa pracy w rozumieniu przepisu art. 9 § 1 k.p. Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z 23 października 2003 r. [...] zmienił zaskarżony wyrok w pkt 1 o tyle, że na miejsce kwoty 295.885,80 zł zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 238.074,24 zł, w pozostałym zakresie apelację oddalił i zasądził od pozwanej na rzecz powoda kwotę 5.400 zł tytułem kosztów zastępstwa procesowego w instancji odwoławczej. Sąd Apelacyjny uznał rację apelującego, że w rozpoznawanej sprawie nie było podstaw do orzekania ponad żądanie pozwu. Sąd drugiej instancji wyjaśnił, że w przedmiotowej sprawie Pakiet Gwarancji Pracowniczych zawarty w dniu 4 maja 1999 r. pomiędzy dyrekcją Przedsiębiorstwa Państwowego - Kopalnie Węgla Brunatnego „A.” a związkami zawodowymi jest źródłem indywidualnych zobowiązań pracowni-czych, a zatem powód może skutecznie domagać się wypłaty odprawy, o której mowa w § 14 Pakietu. Według Sądu, należy uznać, że powyższa umowa została za-warta pomiędzy przyszłym pracodawcą a związkami zawodowymi jako przedstawi-cielami pracowników. Wniosek ten bowiem wynika z § 2 i § 11 ust. 1 Pakietu. W za-kresie skutków prawnych wypowiedzenia zmieniającego warunki pracy i płacy, Sąd Apelacyjny stwierdził, że powodowi zaproponowano nowe warunki pracy i płacy, któ-rych nie mógł zaakceptować, gdyż powodowały one jego degradację w strukturach zakładu pracy. Ponadto należało zauważyć, że forma wypowiedzenia zmieniającego nie jest wymieniona w § 11 ust. 2 Pakietu jako sposób rozwiązania umowy nienaru-szający gwarancji zatrudnienia. Od powyższego wyroku kasację wniosła strona pozwana, zarzucając naru-szenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie przepisu art. 9 § 1 k.p., polegające na uznaniu, że Pakiet Gwarancji Pracowniczych w Kopalni Węgla Brunatnego A. z dnia 4 maja 1999 r. jest źródłem prawa pracy, a tym samym przyjęcie, że § 14 w związku § 11 ust. 2 tego Pakietu może stanowić podstawę zasądzenia roszczeń na rzecz powoda; lub na wypadek, gdyby Sąd Naj-wyższy nie uznał zarzutu, o którym mowa w pkt 1, naruszenie przepisu art. 9 § 1 k.p. w związku z § 11 ust. 2 i § 14 wymienionego Pakietu przez błędną ich wykładnię, polegającą na przyjęciu, że w związku z ustaniem stosunku pracy powoda na skutek 4 odmowy przyjęcia wypowiedzenia zmieniającego, doszło do naruszenia przez po-zwaną gwarancji zatrudnienia w rozumieniu § 11 ust. 2 Pakietu, uzasadniającego wypłatę powodowi odprawy, o której mowa w § 14 Pakietu; a także naruszenie prze-pisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, w postaci narusze-nia przepisu art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 § 1 k.p.c. polegające na zaniechaniu wszechstronnego rozważenia zebranego w sprawie materiału dowodowego co do zasadności roszczenia dochodzonego przez powoda. Skarżący wniósł o zmianę lub uchylenie zaskarżonego wyroku Sądu Apelacyj-nego w Poznaniu z dnia 23 października 2003 r. [...] w części uwzględniającej rosz-czenie powoda i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyj-nemu w Poznaniu oraz o zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Jako okoliczności uzasadniające rozpoznanie kasacji pozwany, po powołaniu się na szereg orzeczeń Sądu Najwyższego, wskazał, że w niniejszej sprawie zaist-niał problem prawny, który wymaga rozstrzygnięcia przez Sąd Najwyższy, albowiem stan faktyczny zawiera istotne różnice w stosunku do stanów, które stanowiły pod-stawy dotychczasowych orzeczeń. W szczególności Pakiet wykracza daleko poza granice standardu ochrony pracowników wyznaczone przez praktykę, a nadto stwa-rza ochronę, w której brak jest typowej dla paktu społecznego podstawy w postaci zagrożenia interesów pracowniczych - ponieważ z komercjalizacji wynika tylko zmiana formy prawnej podmiotu gospodarczego (z przedsiębiorstwa państwowego na spółkę akcyjną), a nie zachodzi tu zmiana właściciela przedsiębiorstwa. Nie jest też dokonywana żadna restrukturyzacja związana z trudną sytuacją przedsiębior-stwa. Z uwagi na te okoliczności zachodzi uzasadnione podejrzenie, że postanowie-nia Pakietu są sprzeczne z zasadami współżycia społecznego, albowiem naruszają słuszny interes pracodawcy, i nie powinny stanowić podstawy indywidualnych rosz-czeń. Nadto, zachodzą także wątpliwości natury podmiotowej co do tego, czy po-zwana jest w ogóle związana postanowieniami Pakietu, a także istotne błędy w oce-nie charakteru prawnego Pakietu, popełnione przez Sądy pierwszej i drugiej instancji. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Kasacja nie ma usprawiedliwionych podstaw. Powód domagał się odprawy na podstawie § 14 Pakietu Gwarancji Pracowniczych w Kopalni Węgla Brunatnego „A.” 5 Spółka Akcyjna w T., zawartego w dniu 14 maja 1999 r., który przewidywał, że w przypadku niedotrzymania gwarancji zatrudnienia, o której mowa w § 11 ust. 2, pra-codawca wypłaci odprawę w wysokości 1-miesięcznego wynagrodzenia za każdy rok pracy w Przedsiębiorstwie i KWB „A.”, obliczonego jak za urlop wypoczynkowy. Z kolei przepis § 11 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych stanowił, że zarząd KWB „A.” SA do dnia 31 grudnia 2010 r. nie rozwiąże umowy o pracę z żadnym pracowni-kiem zatrudnionym w dniu przekształcenia Przedsiębiorstwa w jednoosobową spółkę Skarbu Państwa, z przyczyn innych niż: 1) porozumienie stron, 2) wypowiedzenie umowy o pracę przez pracownika, 3) przejście pracownika na rentę lub emeryturę, 4) określonych w art. 52 Kodeksu pracy, 5) rozwiązanie umowy o pracę z winy pracow-nika określonej w regulaminie pracy. Nie jest trafny zarzut kasacji, że pozwane przedsiębiorstwo dotrzymało gwa-rancji zatrudnienia przewidzianych w § 11 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych. W świetle niekwestionowanych ustaleń Sądów orzekających, że powodowi wręczono w dniu 6 września 2002 r. wypowiedzenie zmieniające warunki pracy i płacy, a po-wód odmówił ich przyjęcia, w związku z czym umowa o pracę uległa rozwiązaniu z dniem 31 grudnia 2002 r., nie może budzić wątpliwości, iż pracodawca rozwiązał z powodem umowę o pracę z innych przyczyn, niż wymienione taksatywnie w § 11 ust. 2 Pakietu Gwarancji Pracowniczych, a zatem nie dotrzymał gwarancji zatrudnienia w rozumieniu tego przepisu. Ze względu na treść i cel przepisu art. 42 k.p. nie można bowiem przyjąć, że odmowa przyjęcia przez pracownika wypowiedzenia zmieniają-cego jest równoznaczna z wypowiedzeniem umowy o pracę przez tego pracownika. Trafny jest odmienny pogląd, że w takim wypadku rozwiązanie umowy o pracę jest równoznaczne z wypowiedzeniem umowy o pracę przez pracodawcę. Wynika to nie tylko z celu, treści i systematyki przepisu art. 42 k.p., lecz także z istoty wypowiedze-nia zmieniającego, jako jednostronnej czynności prawnej dokonywanej przez praco-dawcę, której celem głównym jest zmiana treści stosunku pracy, natomiast celem ewentualnym i ubocznym jest rozwiązanie stosunku pracy. Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 9 § 1 k.p. W ocenie Sądu Najwyższego dla rozpoznania niniejszej sprawy nie jest przesądzające to, czy Pakiet Gwarancji Pracowniczych był źródłem prawa pracy w rozumieniu art. 9 § 1 k.p. Najistotniejsze jest bowiem to, czy pracodawca był związany porozumieniem z dnia 4 maja 1999 r. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjął się prawidłowy pogląd, że każda z kon-strukcji prawnych pakietu gwarancji pracowniczych (źródło prawa pracy, umowa na 6 rzecz osoby trzeciej i umowa kształtująca treść indywidualnych stosunków pracy) prowadzi do przyjęcia mocy wiążącej pakietu nie tylko w sferze zbiorowego prawa pracy, ale także w sferze indywidualnych roszczeń pracowniczych (uzasadnienie wy-roku Sądu Najwyższego z dnia 29 lipca 2003 r., I PK 270/02). Związanie pracodawcy przepisami Pakietu Gwarancji Pracowniczych wynika zarówno z treści Pakietu, jak i z przepisów ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o ko-mercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 118, poz. 561 ze zm.). Niewątpliwie z treści przepisu § 2 ust. 3 w związku z § 11 ust. 2 Pakietu wynika jednoznacznie, że jego postanowieniami było związane dotychczasowe przedsiębior-stwo państwowe, jak i spółka powstała w wyniku komercjalizacji tego przedsiębior-stwa. Zgodnie zaś z przepisem art. 1 ust. 1 zdanie drugie ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, jeżeli przepisy ustawy nie stanowią ina-czej, spółka ta wstępuje we wszystkie stosunki prawne, których podmiotem było przedsiębiorstwo państwowe, bez względu na charakter prawny tych stosunków. Je-żeli zatem przedsiębiorstwo państwowe przed komercjalizacją zawarło w dniu 4 maja 1999 r. porozumienie - Pakiet Gwarancji Pracowniczych, które „obowiązuje i jest wią-żące dla Stron z chwilą jego podpisania” (§ 34 Pakietu Gwarancji Pracowniczych), to z tym dniem stało się ono podmiotem stosunków prawnych ukształtowanych tym pa-kietem, w tym przewidzianym w § 11 ust. 2 Pakietu zobowiązaniem do nierozwiązy-wania umów o pracę. Spółka powstała z przekształcenia dotychczasowego przedsię-biorstwa państwowego wstąpiła w te stosunki prawne, a zatem była obowiązana do-trzymywać gwarancji zatrudnienia na zasadach określonych w Pakiecie Gwarancji Pracowniczych. Sąd Najwyższy nie rozważał zarzutu sprzeczności Pakietu Gwarancji Pracow-niczych z zasadami współżycia społecznego, ponieważ wykracza to poza granice zaskarżenia niniejszą kasacją i jej podstawy (art. 39311 k.p.c.). Biorąc powyższe pod rozwagę, Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji. ========================================