III CZP 77/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN G. Bieniek. Sędziowie SN: S. Dmowski (sprawozdawca), Z. Marmaj.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Leonarda S. przeciwko Rejonowemu Przedsiębiorstwu Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w S. o zapłatę po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Szczecinie postanowieniem z dnia 15 września 1987 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.:1. "Czy stwierdzenie przez Prezesa Trybunału Konstytucyjnego utraty z dnia 17 marca 1987 r. mocy obowiązującej § 30 ust. 1 pkt 1 oraz § 31 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczególnych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; zm.: Dz. U. z 1986 r. Nr 3, poz. 17) wywiera taki skutek, że zdziałane na podstawie przepisów, które utraciły moc obowiązującą, czynności prawne, polegające na pobieraniu przez zarządcę nieruchomości od właścicieli lokali mieszkalnych należności przewyższających kwoty wskazane w umowach sprzedaży, są nieważne ex tunc?2. W przypadku pozytywnej odpowiedzi na pytanie w pkt 1, czy pobrane przez zarządcę nieruchomości od właścicieli lokali mieszkalnych kwotę przewyższające należności określone w umowie sprzedaży, podlegają zwrotowi bądź zaliczeniu na przyszłe należności?"podjął następującą uchwałę:Kwoty pobrane przez państwowe jednostki organizacyjne zarządzające domami wielomieszkaniowymi od właścicieli lokali mieszkalnych, tytułem kosztów eksploatacji i remontów - na podstawie § 30 ust. 1 pkt 1 oraz § 31 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; zm.: Dz. U. z 1986 r. Nr 3, poz. 17) - w wysokości przekraczającej stawki określone w umowach sprzedaży, podlegają zwrotowi, stosownie do przepisów o nienależnym świadczeniu (art. 410-411 k.c.) bądź też zaliczeniu na poczet należności przyszłych.Uzasadnienie faktyczneSąd Rejonowy w Stargardzie Szczecińskim, wyrokiem z dnia 29 maja 1987 r., zasądził od pozwanego Rejonowego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej i Mieszkaniowej w S. na rzecz powoda Leonarda S. 6.098 zł tytułem zwrotu pobranej przez to Przedsiębiorstwo - na podstawie § 30 ust. 1 pkt 1 i § 31 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; zm.: Dz. U. z 1986 r. Nr 3, poz. 17) - opłaty na koszty eksploatacji i remontów domów wielomieszkaniowych zarządzanych przez państwowe jednostki organizacyjne. Rozstrzygnięcie swoje Sąd Rejonowy oparł na art. 410 § 2 k.c. Stwierdził, że w sytuacji, gdy Trybunał Konstytucyjny uznał § 30 rozporządzenia z dnia 16 września 1985 r., będący podstawą pobierania przez pozwane Przedsiębiorstwa podwyższonych w stosunku do ustalonych w umowie sprzedaży opłat, za niezgodny z Konstytucją, powodowi przysługuje roszczenie o zwrot "opłat nadpłaconych" jako "świadczeń nienależnych".Sąd Wojewódzki w Szczecinie, rozpoznający sprawę na skutek rewizji pozwanego Przedsiębiorstwa, przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne przytoczone w sentencji uchwały. Podzielając w zasadzie pogląd wyrażony przez Sąd I instancji, Sąd Wojewódzki podniósł, iż można mu przeciwstawić pogląd przeciwny, a mianowicie, że przed datą stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny utraty mocy obowiązującej § 30 ust. 1 pkt 1 i 31 rozporządzenia z dnia 1985 r. jednak ono obowiązywało, a podjęte na jego podstawie czynności były zgodne z prawem.Uzasadnienie prawneUdzielając odpowiedzi Sąd Najwyższy miał na uwadze, co następuje:Istota przedstawionego przez Sąd Wojewódzki zagadnienia prawnego sprowadza się do tego, czy stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny, iż norma § 30 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 września 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu oddawania w użytkowanie wieczyste gruntów i sprzedaży nieruchomości państwowych, kosztów i rozliczeń z tym związanych oraz zarządzania sprzedanymi nieruchomościami (Dz. U. Nr 47, poz. 239; zm.: Dz. U. z 1986 r. Nr 3, poz. 17) - na podstawie której państwowe jednostki organizacyjne zarządzające domami wielomieszkaniowymi, w których lokale zostały sprzedane osobom fizycznym, pobierały podwyższone (w stosunku do ustalonych w umowie sprzedaży) opłaty z tytułu kosztów eksploatacji i remontów - jest niezgodna z art. 67 ust. 2 Konstytucji i art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o gospodarce gruntami i wywłaszczaniu nieruchomości (Dz. U. Nr 22, poz. 99), wywołuje taki skutek, że dokonane na podstawie tego przepisu czynności "są nieważne ex tunc". Sąd Wojewódzki powołał się wprawdzie na fakt stwierdzenia przez Prezesa Trybunału Konstytucyjnego - z dniem 17 marca 1987 r. - utraty mocy obowiązującej powołanego § 31 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia, a nie na orzeczenie Trybunału stwierdzające jego niezgodność z aktami wyższego rzędu, jednakże okoliczność ta nie ma istotnego znaczenia dla kwestii postawionej w postanowieniu przedstawiającym pytanie prawne.Rozwiązania nasuwających się Sądowi Wojewódzkiemu wątpliwości poszukiwać należy w przepisach ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (Dz. U. Nr 22, poz. 99), a przede wszystkim w art. 7-9 i 28 tej ustawy.Zdaniem składu rozstrzygającego zagadnienie prawne w sprawie niniejszej, stwierdzenie przez Trybunał Konstytucyjny sprzeczności normy podstawowej, a taką normą jest przepis rozporządzenia Rady Ministrów, nie powoduje jej nieważności z mocą wsteczną, ale jedynie jej wzruszalność. Za takim wnioskiem przemawia to, że Trybunał nie stwierdza nieważności aktu prawnego, lecz jego niezgodność z Konstytucją lub aktem ustawodawczym, nie uchyla go od razu, ale przedstawia organowi, który go wydał, celem jego zmiany lub uchylenia, i to w terminie do 3 miesięcy; dopiero gdy organ, który wydał akt objęty orzeczeniem, nie usunie w zakreślonym terminie stwierdzonej niezgodności, następuje utrata jego mocy. Unormowanie powyższe, jak też dalsze przewidujące możliwość złożenia wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy przez Trybunał w pełnym składzie (art. 8 ust. 2 i 27 ust. 2) oraz możliwości zawieszenia przez Trybunał stosowania aktu z dniem ogłoszenia orzeczenia stwierdzającego jego niezgodność z Konstytucją lub ustawą (art. 9 ust. 2), wskazuje jednoznacznie na to, że do czasu utraty mocy, zmiany lub uchylenia, norma prawa jest wiążąca dla stosujących ją organów, mimo stwierdzenia jej niezgodności z aktem prawnym wyższego rzędu. W takim wypadku nie można mówić o nieważności normy prawnej, a w konsekwencji i o bezwzględnej nieważności dokonanych na jej podstawie czynności prawnych w rozumieniu art. 58 § 1 k.c.Wyrażony wyżej pogląd o braku podstaw do przyjęcie bezwzględnej nieważności aktu prawnego rzędu podustawowego, co do którego Trybunał Konstytucyjny stwierdził niezgodność z Konstytucją lub ustawą i który utracił moc - na podstawie art. 9 ust. 1 - lub został uchylony, lub zmieniony w trybie art. 8 ust. 1 ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, nie przesądza o negatywnej odpowiedzi na pytanie drugie, a mianowicie, czy pobrane przez zarządcę domu wielomieszkaniowego - od właścicieli - kwoty przewyższające należności, określone w umowie sprzedaży podlegają zwrotowi bądź zaliczeniu na przyszłe należności. Przeciwnie, wykładnia przepisów ustawy o Trybunale Konstytucyjnym, a zwłaszcza art. 28 tej ustawy, uzasadnia w pełni stanowisko, iż pobrane dobrowolnie lub ściągnięte przymusowo - za okres od dnia 1 stycznia 1986 r. do dnia 17 marca 1987 r. - podwyższone, w stosunku do ustalonych w umowach sprzedaży, opłaty z tytułu kosztów eksploatacji i remontów należy traktować jako nienależne świadczenia w rozumieniu art. 410 k.c. (tak też Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 4 grudnia 1987 r. III CZP 70/87). Gdyby ustawodawca zamierzał zachować w mocy czynności prawne dokonane na podstawie aktu prawnego w czasie jego obowiązywania przed stwierdzeniem jego niezgodności z Konstytucją lub aktem rangi ustawy i przed utratą jego mocy czy też przed uchyleniem lub zmianą, to nie przewidywałby wznowienia postępowania sądowego lub arbitrażowego zakończonego prawomocnie z zastosowaniem takiego przepisu (art. 28 ust. 1). Z drugiej strony gdyby zamiarem ustawodawcy było uznanie dokonanych na podstawie przepisu niezgodnego z Konstytucją lub ustawą czynności za nieważne, to nie ograniczałoby możliwości wznowienia postępowania tylko w ciągu pięciu (postępowanie sądowe) i trzech (postępowanie arbitrażowe) lat od dnia uprawomocnienia się.Przyjmując, że świadczenie - na podstawie § 30 ust. 1 pkt 1 powoływanego rozporządzenia RM - przez właściciela lokalu w domu wielomieszkaniowym opłat należnych tytułem kosztów eksploatacji i remontów wyższych od umówionych było świadczeniem nienależnym, należy dojść do wniosku, iż przysługuje mu żądanie zwrotu takiego świadczenia na podstawie art. 410-411 k.c. W takiej sytuacji brak jest też podstaw do wyłączenia możliwości zaliczenia nadpłaconej kwoty "na przyszłe należności". Obowiązujące przepisy bowiem nie zabraniają uiszczenia opłat związanych z eksploatacją i remontem budynków z góry nawet za dłuższy okres. Właściciel lokalu, będący wierzycielem w stosunku do jednostki zarządzającej domem wielomieszkaniowym, w którym jego lokal się znajduje, żądając zaliczenia nadpłaty na poczet należności już od niego wymagalnych, mógłby powołać się też na przepisy o potrąceniu (art. 498-508 k.c.).Z przedstawionych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści przytoczonej w sentencji.