III CZP 9/87

Skład orzekającyPrzewodniczący: sędzia SN T. Żyznowski (sprawozdawca). Sędziowie SN: G. Bieniek, T. Bukowski.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z wniosku Aleksandry B. z udziałem Andrzeja B. o podział majątku wspólnego po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w Słupsku postanowieniem z dnia 2 grudnia 1986 r. do rozstrzygnięcia w trybie art. art. 391 k.p.c.:"Czy przedmiotem podziału majątku wspólnego może być prawo najmu garażu komunalnego, a jeżeli tak, to w jaki sposób powinna być określona jego wartość przy podziale tego majątku?"podjął następującą uchwałę:W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także o uprawnieniach wynikających z umowy najmu garażu, nabytych przez byłych małżonków w drodze pierwszeństwa po wygaśnięciu umowy dzierżawy terenu pod jego budowę; równowartość tego uprawnienia ustala się przyjmując za podstawę wysokość wydatków i nakładów z majątku wspólnego, poczynionych w związku z uzyskaniem uprawnień do tego obiektu, z uwzględnieniem zwyżki kosztów budowy i innych okoliczności mających wpływ na podwyższenie lub obniżenie wartości użytkowej garażu w dacie podziału majątku wspólnego.Uzasadnienie faktyczneWnioskodawczyni Aleksandra B. wnosiła o dokonanie podziału majątku dorobkowego stron, który według jej twierdzeń obejmuje także garaż wartości 100.000 zł. Uczestnik postępowania pierwotnie nie kwestionował, że garaż należy do majątku dorobkowego, tylko jego wartość określił na 70.000 zł.Orzekając o podziale majątku wspólnego Sąd Rejonowy w Słupsku postanowieniem z dnia 13 czerwca 1986 r. przyznał na wyłączną własność uczestnika postępowania Andrzeja B. m.in. prawo najmu garażu położonego w U. przy ul. 9 Marca, którego wartość ustalona została na 125.000 zł.Rewizję złożył uczestnik postępowania Andrzej B. Skarżący zakwestionował skład i ustaloną wartość majątku wspólnego, w tym także zaliczenie do tego majątku wartości garażu oszacowanego na 125.000 zł, stanowiącego własność Państwa.Rozpoznając powyższą rewizję Sąd Wojewódzki przedstawił przytoczone na wstępie zagadnienie prawne budzące poważne wątpliwości.Uzasadnienie prawneSąd Najwyższy zważył, co następuje:Nie ulega wątpliwości, że prawo najmu garażu może stanowić przedmiot majątku wspólnego obojga małżonków, niezależnie od tego, czy stosunek najmu został nawiązany w drodze administracyjnej decyzji o przydziale, czy też źródłem jego powstania jest - jak w rozpoznawanej sprawie - umowa najmu garażu. Umowa ta była poprzedzona umową dzierżawy terenu pod budowę garażu stałego. Stosownie do jej postanowień dzierżawca na wydzielonym placu budowy zobowiązał się wybudować garaż, który stanowi własność Państwa, a pozostaje w użytkowaniu dzierżawcy. Po upływie okresu dzierżawy dzierżawcy przysługuje pierwszeństwo - przed wszystkimi osobami - do najmu tego garażu. Zastrzeżona w omawianej umowie możliwość przeniesienia uprawnień dzierżawy - za zgodą wydzierżawiającego - na osobę trzecią była decydującym argumentem do wyrażenia przez Sąd Najwyższy (w nie publikowanej uchwale z dnia 27 czerwca 1986 r. III CZP 29/86) stanowiska, że równowartością uprawnień wynikających z zawartej ze Skarbem Państwa umowy dzierżawy terenu pod budowę garażu jest rynkowa wartość tych uprawnień, z uwzględnieniem okresu amortyzacji nakładów dokonanych z majątku wspólnego. Stosunek prawny łączący strony obu tych umów (dzierżawy i najmu), podobnie jak uprawnienia przysługujące użytkownikowi garażu, ma charakter cywilnoprawny. Nabycie uprawnień następuje na podstawie umowy. Jakkolwiek prawo do garażu ma charakter obligatoryjny, to jednak garaż stanowi obiekt o materialnej strukturze i określonej wartości. Charakter majątkowy tego prawa nie może być kwestionowany. Umowne uregulowanie wyłączające możliwość odzyskania nakładów bądź ich równowartości (grunt i poczynione nakłady stanowią własność osoby trzeciej, w tym wypadku Skarbu Państwa) wyklucza możliwość realizacji przez każde z małżonków swoich uprawnień w inny sposób jak określony w umowie najmu. To zaś zapewnia stabilność uprawnień, co do korzystania z garażu zgodnie z jego przeznaczeniem. Wynajmującemu przysługuje prawo wcześniejszego rozwiązania umowy tylko w wypadku realizacji na tym terenie zamierzeń wynikających z planu zagospodarowania przestrzennego (§ 6 umowy).W czasie trwania małżeńskiej wspólności ustawowej majątek dorobkowy małżonków jest niepodzielny. Oboje też małżonkowie wykonywali uprawnienia wynikające z umowy najmu. Z chwilą ustania ich małżeństwa ustała także wspólność majątkowa. Do zgromadzonego przez małżonków majątku dorobkowego stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych (art. 42 k.r.o.). W postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także o uprawnieniu przysługującym dotychczas wspólnie obojgu małżonkom, a wynikającym z umowy najmu garażu. Okoliczność, że z prawa tego może korzystać tylko to z b. małżonków, które jest właścicielem samochodu osobowego, narzuca wręcz potrzebę powiązania tego uprawnienia z rozstrzygnięciem o własności samochodu przez przyznanie go jednemu z uczestników tego postępowania. Jeśli zaś oboje oni dysponują takimi pojazdami, niezbędnym będzie z reguły rozstrzygnięcie, które z b. małżonków będzie wykonywało przysługujące im uprawnienia wynikające z omawianej umowy. Uprawnienie to może wykonywać osoba spełniająca wymagania określone wobec najemcy w umowie najmu. Rozstrzygnięcie o tym uprawnieniu w toku postępowania o podział majątku wspólnego nie wywołuje skutku w postaci zmiany najemcy, przedmiotu lub warunków najmu. Nie wkracza zatem w uprawnienia wynajmującego i w inny sposób nie uszczupla tych uprawnień zastrzeżonych w umowie. Nie następuje także przeniesienie tych uprawnień na osobę trzecią.Postanowienia umowy wyłączające taką możliwość rzutują na dobór kryteriów właściwych do oceny wartości tego prawa. Wyłączenie możliwości przeniesienia tego prawa wyklucza posługiwanie się jego wartością rynkową. Nie wchodzi także w rachubę przyznanie wierzytelności obejmującej roszczenie o wydanie nakładów w naturze bądź o zapłatę ich równowartości. Koszty materiałów i robocizny nie pokrywają się z wartością wzniesionego obiektu, która z reguły jest wyższa. Wysokość wydatków i nakładów poczynionych z majątku wspólnego na budowę garażu podlega stosownej - przy uwzględnieniu zwyżki kosztów budowy - waloryzacji. Pomocny przy określeniu realnej ich wartości może być wskaźnik przeliczeniowy stosowany do aktualizacji wartości majątku trwałego. Uaktualniona w ten sposób wielkość wydatków i nakładów powinna uwzględniać stopień zużycia ewentualnie zniszczenia obiektu oraz innych okoliczności mających wpływ na obniżenie lub podwyższenie wartości użytkowej tego obiektu. Nie jest to wartość odpowiadająca rynkowej równowartości tych uprawnień, lecz ustalona przy odpowiednim zastosowaniu przesłanek określonych w art. 229 § 1 prawa spółdzielczego.Ponieważ wynajmujący może - jak to wskazano - wcześniej rozwiązać umowę najmu ze względu na inne przeznaczenie terenu, przeto określenie wartości tego prawa należy poprzedzić ustaleniem, czy i ewentualnie od kiedy istnieje realna możliwość przejęcia terenu, na którym usytuowany jest garaż, dla realizacji innych zamierzeń wynikających z planu zagospodarowania przestrzennego.Właściwe ustalenie tej okoliczności będzie miało istotny wpływ na ustalenie wartości przyznanego uprawnienia (z uwzględnieniem pozostałego jeszcze okresu jego wykonywania) i w konsekwencji należnego drugiej stronie ekwiwalentu w postaci spłaty czy dopłaty. Z powyższych przyczyn udzielono odpowiedzi jak w sentencji uchwały.