IV CNP 70/07

Sygn. akt IV CNP 70/07 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ Dnia 3 października 2007 r. Sąd Najwyższy w składzie : SSN Henryk Pietrzkowski (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Katarzyna Tyczka-Rote SSN Kazimierz Zawada w sprawie ze skargi strony pozwanej o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego wyroku Sądu Okręgowego w O. z dnia 26 kwietnia 2005 r., sygn. akt [...] w sprawie z powództwa J.B. przeciwko P. A.S., J.S., G.W. i R.W. Spółce Jawnej w G. o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w Izbie Cywilnej w dniu 3 października 2007 r., 1. stwierdza, że prawomocny wyrok Sądu Okręgowego w O. z dnia 26 kwietnia 2005 r., jest niezgodny z prawem; 2. zasądza od powoda na rzecz strony pozwanej kwotę 600 (sześćset) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. 2 Uzasadnienie Sąd Rejonowy w O. wyrokiem z dnia 13 stycznia 2005 r. oddalił powództwo wytoczone przez J.B. przeciwko pozwanej spółce jawnej „P.” o pozbawienie szczegółowo opisanego tytułu wykonawczego wykonalności w części zasądzającej odsetki od należności głównej. Żądanie powoda oparte było na twierdzeniu, że po powstaniu tytułu wykonawczego, strony zawarły ugodę, na podstawie której powód zwolniony został z obowiązku zapłaty odsetek zasądzonych tym tytułem. Sąd Rejonowy opierając się na zeznaniach wspólnika pozwanej Spółki J.S. ustalił, że do twierdzonej przez powoda ugody nie doszło. O jej istnieniu nie może świadczyć pismo J. S. z dnia 2 grudnia 2002 r. skierowane do komornika, informujące, że należność główna została spłacona. Sad Rejonowy podkreślił, że powód nie stawił się na rozprawę wyznaczona w celu przesłuchania stron, uniemożliwił zatem przeprowadzenie dowodu z jego zeznań na okoliczności zawarcia ugody, o której twierdził w pozwie. Sąd Okręgowy w O. wyrokiem z dnia 26 kwietnia 2005 r. zmienił wyrok Sądu Rejonowego i pozbawił wykonalności kwestionowany powództwem przeciwegzekucyjnym tytuł wykonawczy w części zasądzającej odsetki. Sąd Okręgowy podniósł, że skoro powód nie był powiadomiony o celu rozprawy, na której przesłuchany został J. S., to „przesłuchanie jednej tylko strony było błędem procesowym, mającym istotny wpływ na wynik postępowania” i dlatego „dowodu tego nie wziął pod uwagę”. W tej sytuacji – jak podkreślił Sąd Okręgowy – przekonujące są twierdzenia powoda, że pozwany w zamian za obietnicę szybkiego spłacenia należności głównej wyraził zgodę na rezygnację z odsetek, o czym świadczy wspomniane pismo skierowane do komornika. Pismo to uwiarygodniło twierdzenie powoda o zawarciu z pozwanym ugody, w przeciwnym bowiem razie – zaznaczył Sąd Okręgowy - pozwany wnioskowałby o zawieszenie postępowania egzekucyjnego w trybie art. 820 k.p.c., a nie o jego umorzenie. Od powyższego wyroku pozwana Spółka wniosła skargę w trybie art. 4241 i nast. k.p.c. Opierając ją na podstawie naruszenia art. 6, 65 i 508 k.c. przez błędną ich wykładnię oraz art. 75 k.c. w brzmieniu obowiązującym do dnia 25 września 2003 r. przez jego niezastosowanie, a także na podstawie naruszenia 3 art. 233 § 1 i art. 302 k.p.c., żądała stwierdzenia niezgodności wyroku Sądu Okręgowego z powołanymi przepisami prawa. Skarżąca wskazała, że zaskarżonym wyrokiem wyrządzona została szkoda w wysokości obejmującej kwotę 1 493,70 zł kosztów procesu poniesionych w procesie niesłusznie wygranym przez powoda, a także utratę kwoty z tytułu należnych odsetek, które zasądzone zostały tytułem wykonawczym, następnie bezzasadnie pozbawionym wykonalności. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Uwzględnienie skargi i stwierdzenie, że prawomocne orzeczenie jest niezgodne z prawem ma charakter prejudykatu w tym znaczeniu, że otwiera drogę do dochodzenia od Państwa odszkodowania za szkodę wyrządzoną przez wydanie zaskarżonego orzeczenia. Już zatem na etapie rozpoznania skargi o stwierdzenie niezgodności zaskarżonego wyroku z prawem zachodzi konieczność zdefiniowania pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem”. W prawie polskim odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wydaniem orzeczenia niezgodnego z prawem uregulowana została w art. 4171 § 2 k.c. W świetle gramatycznej wykładni tego przepisu każde orzeczenie niezgodne z prawem, bez względu na stopień tej niezgodności, jeżeli spowodowało szkodę pozostającą w normalnym związku przyczynowym, stanowi co do zasady źródło roszczenia odszkodowawczego. Również dosłowne brzmienie przepisów kodeksu postępowania cywilnego w części dotyczącej postępowania wywołanego skargą o stwierdzenie niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia, poprzedzającego właściwe postępowanie o naprawienie szkody wyrządzonej bezprawiem sądowym, mogłoby prowadzić do wniosku, że stopień naganności naruszenia prawa orzeczeniem sądowym nie ma wpływu na pozytywne ustalenie odpowiedzialności odszkodowawczej. W przypadku art. 4171 § 2 k.c. oraz art. 4241 § 1 i art. art. 4245 § 1 pkt 5 k.p.c. tzw. bezpośrednie rozumienie tekstu tych przepisów nie jest wystarczające, prowadziłoby bowiem do rozwiązań, które nie wydaje się, aby były zgodne z intencją ustawodawcy. Wykładnie celowościowa, funkcjonalna i systemowa uzasadniają tezę, że stwierdzenie niezgodności z prawem, stanowiące prejudykat dla właściwego postępowania odszkodowawczego, ograniczone jest do orzeczeń dotkniętych wadami rażącymi, oczywiście błędnymi, narzucającymi się bez konieczności pogłębionej analizy 4 prawniczej. Nie każde zatem naruszenie prawa materialnego lub przepisów postępowania będzie mogło stanowić uzasadnioną podstawę skargi przewidzianej w art. 4241 k.p.c. W ustawodawstwie polskim pojęcie „rażącej i oczywistej obrazy prawa” przewidziane jest w przepisach regulujących odpowiedzialność dyscyplinarną sędziów (art.107 § 1 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. – Prawo o ustroju sądów powszechnych (Dz. U. Nr 98, poz.1070 ze zm.) stanowi, że „za przewinienia służbowe, w tym za oczywistą i rażącą obrazę przepisów prawa i uchybienia godności urzędu (przewinienia dyscyplinarne) sędzia odpowiada dyscyplinarnie) i rozumiane jest jako błąd łatwy do stwierdzenia, gdy bez głębszej analizy można zastosować właściwy przepis, a rozumienie przepisu prawa nie powinno budzić wątpliwości u przeciętnej osoby o kwalifikacjach prawniczych. Wprawdzie stwierdzenie niezgodności orzeczenia z prawem nie musi prowadzić do odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego, to jednak nie można nie dostrzegać, że między bezprawnym orzeczeniem i przewinieniem służbowym sędziego, polegającym na oczywistym i rażącym naruszeniu prawa przy ferowaniu orzeczenia, zachodzą związki funkcjonalne. Pojęcie bezprawności sądowej nie powinno zatem być objaśniane w zupełnym oderwaniu od pojęcia, którym ustawodawca posługuje się przy konstruowaniu odpowiedzialności dyscyplinarnej sędziego za naruszenie prawa, które zastosował, wydając orzeczenie. Dokonując wykładni pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem” pamiętać należy, że należy działalność jurysdykcyjna sądu ma szczególny charakter. Konieczne jest zatem sformułowanie autonomicznej, swoistej definicji bezprawności (scil. niezgodności z prawem prawomocnego orzeczenia). Jeśli zatem na gruncie odpowiedzialności cywilnej bezprawność ujmowana wąsko oznacza naruszenie normy właściwego zachowania się, wynikającego z ustawy (umowy międzynarodowej), to w odniesieniu do odpowiedzialności za wydanie orzeczenia sądowego musi być ona korygowana specyfiką władzy sądowniczej oraz jej ustrojem. Przy takim ujęciu bezprawności, orzeczenie niezgodne z prawem – w rozumieniu art. 4241 § 2 k.p.c. w związku z art. 4171 § 2 k.c. – to orzeczenie, które jest niewątpliwie sprzeczne z zasadniczymi i niepodlegającymi różnej wykładni przepisami, z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć (dyskrecjonalności), albo zostało wydane w wyniku szczególnie rażąco błędnej 5 wykładni lub niewłaściwego zastosowania prawa, które jest oczywiste i nie wymaga głębszej analizy prawniczej (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 31 marca 2006 r., IV CNP 25/05 (OSNC 2007, nr 1, poz.17). Takie ujęcie „bezprawności sądowej” pozostaje w zgodzie z orzecznictwem Europejskiego Trybunału Sprawiedliwości (ETS), który w orzeczeniu z dnia 30 września 2003 r. w sprawie Gerhard Kobler, po raz pierwszy rozpatrując odpowiedzialność państwa za szkodę wyrządzoną przez władzę sądową, nadał przesłance bezprawności jeszcze bardziej kwalifikowany charakter, niż w przypadku odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną bezprawiem legislacyjnym (C-224/01, Gerhard Kobler v. Austria). Trybunał wskazując na szczególne funkcje wypełniane w państwie przez sądy oraz odwołując się do zasady pewności prawa uznał, że państwo może ponieść odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną orzeczeniem sądowym tylko wtedy, gdy sąd naruszył prawo w sposób oczywisty. Wyraźnego podkreślenia wymaga, prezentowany zarówno w orzecznictwie Trybunału, jak i w doktrynie, pogląd, zgodnie z którym w przypadku wykonywania władzy dyskrecjonalnej niezbędny jest pewien margines błędu, którego popełnienie nie może rodzić odpowiedzialności odszkodowawczej państwa. Tylko w sytuacji, gdy granice uznania zostaną rażąco przekroczone (błąd rażący) państwo nie może uwolnić się od tej odpowiedzialności. Oznacza to, że mająca zastosowanie w przypadku odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną bezprawiem legislacyjnym przesłanka „wystarczająco poważnego naruszenia prawa”, której istota polega na przekroczeniu przez legislaturę granic władzy dyskrecjonalnej (uznaniowej), w przypadku odpowiedzialności za szkodę wyrządzoną bezprawiem sądowym jest niewystarczająca, bowiem naruszenie prawa musi być „oczywiste”. Z tego rodzaju naruszeniem – jak podkreślił ETS - będziemy zatem mieć do czynienia wyjątkowo, bowiem „oczywistość naruszenia prawa” należy rozumieć bardzo wąsko, gdy jest ono z góry widoczne, bez potrzeby głębszej analizy prawniczej. Trybunał definiując tę przesłankę wskazywał na konieczność zbadania, czy naruszony przepis był jasny i precyzyjny w swej treści. Takie ujęcie przesłanki oczywistego naruszenia prawa potwierdza trafność przedstawionej wykładni pojęcia „orzeczenia niezgodnego z prawem”, zwłaszcza, 6 jeśli przyjmiemy dodatkowo założenie, a nie ma żadnych powodów, aby je odrzucić, że ustawodawca polski, wprowadzając nowe regulacje w zakresie odpowiedzialności państwa za szkodę wyrządzoną jednostce działaniem władzy publicznej, w tym także sądowej, chciał przystosować prawo polskie do prawa wspólnotowego. Przedstawiona definicja „orzeczenia niezgodnego z prawem” w rozumieniu art. 4241 k.p.c. stanowi punkt wyjścia dla oceny zaskarżonego orzeczenia i w konsekwencji zasadności wniesionej skargi. Nie ulega wątpliwości, że zaskarżony wyrok został wydany z pogwałceniem podstawowej zasady wyrażonej w art. 6 k.c., która stanowi, że ciężar udowodnienia faktu spoczywa na osobie, która z tego faktu wywodzi skutki prawne. Przepis art. 6 k.c. należy do bezwzględnie obowiązujących norm prawa materialnego, ale jego reguła wykorzystywana jest w postępowaniu sądowym, a szczególnie dowodowym. Sąd Okręgowy uwzględniając powództwo przeciwegzekucyjne oparł się wyłącznie na twierdzeniach powoda, jednocześnie pomijając przeprowadzony w postępowaniu przed Sądem pierwszej instancji dowód z przesłuchania pozwanego, który zaprzeczył twierdzeniom powoda. Jeśli przesłuchanie przed Sądem pierwszej instancji tylko pozwanego było – jak stwierdził Sąd Okręgowy – „błędem procesowym, mającym istotny wpływ na wynik sprawy”, to rzeczą Sądu Okręgowego, jako sądu meriti, było uzupełnienie postępowania dowodowego przez powtórzenie dowodu z przesłuchania stron – już z udziałem powoda, bądź uchylenie zaskarżonego apelacją orzeczenia i przekazanie sprawy sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania, nie zaś pominięcie dowodu z przesłuchania pozwanego i oparcie własnego wyroku wyłącznie na twierdzeniach powoda. Wyrok Sądu Okręgowego oparty został więc na ustaleniu, że między stronami doszło do zawarcia ugody, a więc zaistniało zdarzenie, uzasadniające pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności (art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.). Poza twierdzeniami powoda nie było żadnych przesłanek do ustalenia, że do takiej ugody doszło, przesłanki takiej nie mogło stanowić pismo pozwanego – powołane przez Sąd Okręgowy - skierowane do komornika, informujące o spłaceniu przez powoda egzekwowanych należności. Treść tego pisma w żadnym stopniu nie 7 uprawdopodabniała twierdzenia powoda, że strony zawarły ugodę, na podstawie której pozwany zrezygnował z dochodzenia odsetek. Ponadto Sąd Okręgowy dysponował pismem pozwanego, na podstawie którego pozwany wszczął egzekucję kwoty stanowiącej właśnie odsetki za opóźnienie w zapłacie należności stwierdzonych tytułem wykonawczym, będącym przedmiotem sporu, a nadto istniał dowód z przesłuchania pozwanego, który zaprzeczył twierdzeniom powoda o zawarciu ugody. Dysponując zatem z jednej strony tylko twierdzeniami powoda o zaistnieniu zdarzenia usprawiedliwiającego żądanie pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności oraz z drugiej strony dowodami zaprzeczającymi tym twierdzeniom, Sąd Okręgowy wyrokował na podstawie tylko tych twierdzeń. Wyrok Sądu Okręgowego ocenić zatem należało jako niewątpliwie sprzeczny z zasadniczymi i nie podlegającymi różnej wykładni przepisami – m.in. z powołanym w skardze art. 6 k.c. – a także z ogólnie przyjętymi standardami rozstrzygnięć. Standardem jest orzekanie przez sąd drugiej instancji na podstawie ustaleń, które zostały wykazane (udowodnione) w postępowaniu sądowym. Sprzeczne ze standardami orzekania jest natomiast wyrokowanie na podstawie twierdzeń jednej ze stron, nie mających usprawiedliwienia w zgromadzonym materiale, a nadto budzących zasadnicze zastrzeżenia w świetle dowodów przedstawionych przez drugą stronę. Skoro zaskarżone orzeczenie wydane zostało w wyniku szczególnie rażąco niewłaściwego zastosowania art. 6 k.c., należało skargę uwzględnić i orzec, jak w sentencji (art. 42411 § 2 k.p.c.). O kosztach postępowania orzeczono na podstawie art. 98 § 1 i 3 w zw. z art. 42412, art. 39821 i 391 § 1 k.p.c.