III CZP 69/89

Skład orzekającyPrzewodniczący: Sędzia SN J. Niejadlik (spr.).Sędziowie SN: T. Bielecki, St. Dmowski.Protokolant: B. Krzyżewska.SentencjaSąd Najwyższy w sprawie z powództwa Henryki W. i Magdaleny W. przeciwko Jarosławowi B. o przeniesienie prawa własności, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 27 lipca 1989 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wojewódzki w K. postanowieniem z dnia 12 kwietnia 1989 r., do rozstrzygnięcia w trybie art. 391 k.p.c.1)"Czy udzielone przez darczyńcę osobie trzeciej pełnomocnictwo materialne upoważniające tę osobę do odebrania dokonanej na rzecz innej osoby darowanej nieruchomości i do prowadzenia spraw dotyczących wymienionej nieruchomości we wszystkich instancjach sądowych i administracyjnych oraz w urzędach jest pełnomocnictwem procesowym czy też pełnomocnictwem o charakterze materialno-prawnym upoważniającym również do skutecznego odwołania z powodu rażącej niewdzięczności obdarowanego darowizny dokonanej przez reprezentowanego?a gdyby miał miejsce drugi przypadek, to2)czy udzielenie takiego pełnomocnictwa i złożenie go sądowi po wniesieniu przez powołaną osobę trzecią jako pełnomocnika pozwu o zobowiązanie obdarowanego do złożenia oświadczenia woli o przeniesieniu na darczyńcę własności darowanej nieruchomości konwaliduje skutki złożenia tego pozwu w wypadku przyjęcia, że pełnomocnik nie był upoważniony do skutecznego wytoczenia powołanego powództwa w imieniu darczyńcy na podstawie udzielonego mu uprzednio przez niego innego pełnomocnictwa?3)czy skuteczne jest względem darczyńcy przeniesienie przez obdarowanego na trzecią osobę udziału w nieruchomości będącej przedmiotem darowizny w toku powyższego procesu, lecz przed udzieleniem przez darczyńcę powołanego w punkcie I pełnomocnictwa w przypadku, gdyby pełnomocnictwo to obejmowało również umocowanie do odwołania darowizny?podjął następującą uchwałę:1)Oświadczenie o odwołaniu darowizny, złożone przez osobę niemającą do tego umocowania od darczyńcy, jest - gdy obdarowany nie wyraził zgody na działanie tej osoby bez pełnomocnictwa - czynnością prawną bezwzględnie nieważną (art. 104, 900 k.c.), i stąd, przez późniejsze pełnomocnictwo nie może ona być konwalidowana.2)Jeżeli w toku procesu o wydanie nieruchomości, która stanowiła przedmiot odwołanej darowizny, obdarowany przeniósł własność tej nieruchomości na rzecz innej osoby, to orzeczenie uwzględniające powództwo darczyńcy będzie - mimo opiewania na niego - skuteczne także w stosunku do tej osoby (art. 192 pkt 3, art. 366 k.p.c.); na podstawie tego wyroku darczyńca może wszcząć egzekucję o wydanie nieruchomości przeciwko nabywcy (art. 788 § 1, 1046 k.p.c.).Uzasadnienie faktyczneNotarialną umową z dnia 13 sierpnia 1973 r. powódka Honorata W. (obecnie: W.) podarowała córce Grażynie i jej mężowi Jarosławowi B. 4/6 części nieruchomości, położonej przy ulicy S. w B. Wypis aktu został dołączony do zbioru dokumentów prowadzonego dla tej nieruchomości. W roku 1979 małżeństwo córki powódki z pozwanym zostało rozwiązane przez rozwód. Tak powódka, jak i pozwany Jarosław B. przebywają czasowo w Kanadzie. W lipcu i w sierpniu 1985 r. pozwany - według twierdzeń powódki - pobił ją, a w grudniu 1985 r. "poniżył darczyńcy godność osobistą - publicznie". Te rękoczyny i zniewagi uznała powódka za rażącą niewdzięczność w rozumieniu art. 898 i 1 k.c. W piśmie, doręczonym pozwanemu dnia 13 lutego 1986 r., Piotr K. i Stefan Ż. złożyli oświadczenie, że w imieniu powódki odwołują z tej przyczyny darowiznę. W pozwie - w tym dniu wniesionym - żądali nakazania pozwanemu Jarosławowi B., żeby - po przewłaszczeniu na nią jego udziału we współwłasności - wydał powódce do ich rąk posiadaną część tej nieruchomości. Pozwany wniósł o oddalenie powództwa zarzucając, że - w braku umocowania od powódki - nie stało się skuteczne odwołanie darowizny dokonane przez rzekomych pełnomocników Piotra K. i Stefana Ż. Część swego udziału we współwłasności tej nieruchomości podarował - w notarialnej umowie z dnia 3 marca 1986 r. - swej siostrzenicy Barbarze S. W toku sporu (10.06.1988 r.) Stefan Ż. przedłożył notarialne pełnomocnictwo, w którym powódka upoważniła go do "odebrania darowizny (...) i do prowadzenia wszelkich spraw dotyczących tej (...) nieruchomości we wszystkich instancji sądowych (...)". Wyrokiem z dnia 10 października 1988 r. Sąd Rejonowy w B. orzekł zgodnie z żądaniem powódki. Wyrok ten zaskarżył również pozwany. Przy rozpoznawaniu jego rewizji powstały dla Sądu Wojewódzkiego zagadnienia prawne, przytoczone w części wstępnej niniejszej uchwały.U podstaw przedstawionych zagadnień prawnych leżało założenie, że uprzednio - poprzez doręczenie mu osobnego pisma i odpisu pozwu - osoba trzecia złożyła obdarowanemu oświadczenie woli (art. 61 k.c.) o odwołaniu w imieniu darczyńcy (art. 95 § 2 k.c.) darowizny nieruchomości (art. 898 § 1 k.c.). Problemem było, czy - wobec podniesienia przez obdarowanego w obronie zarzutu, że pełnomocnictwo do tych pism dołączone jej do tego nie umocowywało - działania tej osoby mogły doprowadzić do skutecznego odwołania darowizny nieruchomości. Uznanie - od tego bowiem wychodzi przedstawione pytanie - powyższego zarzutu za uzasadniony nie mogło jednak - samo przez się - prowadzić do zajęcia negatywnego stanowiska. Zaprzeczenie obdarowanego zaktualizowało potrzebę udowodnienia przez darczyńcę (art. 6 k.c.), że pełnomocnik składając obdarowanemu oświadczenie woli o odwołaniu darowizny nie przekroczył granic udzielonego mu przezeń do tego umocowania. Z ciężaru udowodnienia tego faktu mógłby się zaś wywiązać również wtedy, gdyby - wobec tego, że forma z art. 900 i 99 § k.c., nie jest formą zastrzeżoną pod rygorem nieważności - wykazał, że przy tym ta osoba działała na podstawie ustnego (art. 60 k.c.) upoważnienia do odwołania darowizny (art. 74 k.c.). Dokument pełnomocnictwa, wystawiony następnie - w toku zaawansowanego sporu - przez darczyńcę, nie mógł tu usanować uprzedniego działania rzekomego pełnomocnika. Można go uznać, z uwagi na przyczynę wystawienia (treść obrony obdarowanego), i wzmiankę o upoważnieniu do "odebrania darowizny", za pełnomocnictwo udzielone tej osobie trzeciej do ponowienia odwołania w imieniu mocodawcy darowizny (art. 65 § 1, 89 § 1 k.c.). Przepisy art. 104 § 1 i 900 k.c. nie dozwalają bowiem na sanowanie - przez późniejsze zatwierdzenie ze strony darczyńcy - uprzedniego odwołania darowizny dokonanego przez pełnomocnika działającego bez jego upoważnienia. Ponowienie odwołania darowizny przez pełnomocnika mogłoby zaś wywołać skutek ex nunc (art. 61 k.c.).Przepisy obowiązującego prawa nie zabraniają połączenia w jednym dokumencie ustanowienia pełnomocnika dla dokonania określonej czynności wywołującej skutki materialnoprawne (art. 56, 95 k.c.) z umocowaniem go do podejmowania w tym zakresie czynności procesowych (art. 86 k.p.c.). Upoważniając - w powołanym dokumencie - osobę trzecią również do prowadzenia "we wszystkich instancjach sądowych" spraw dotyczących nieruchomości stanowiącej przedmiot darowizny, umocował ją darczyńca do dokonywania takich czynności w sądowym postępowaniu cywilnym w jego imieniu. W tym zakresie więc powyższe umocowanie wskazuje cechy właściwe typowemu szczególnemu pełnomocnictwu procesowemu (art. 88 k.p.c.). Pełnomocnictwo to wypełniło lukę, która zaistniała w procesie o odwołanie darowizny, wskutek tego, że - wnosząc podpisany przez siebie pozew - osoba trzecia nie dołączyła do tego pisma właściwego pełnomocnictwa od darczyńcy (art. 89 § 1 k.p.c.). Niezareagowanie w sposób nakazany w art. 126 § 3 i 130 § 1 k.p.c. przed tym na wytknięty brak przez Sąd Rejonowy, nie powinno bowiem szkodzić prawom mocodawcy. Usprawiedliwia to podejście do wspomnianego uchybienia tak, jak do skutków przedłożenia pełnomocnictwa w terminie określonym w art. 130 § 1 k.p.c. Nie ma - w konsekwencji - przeciwwskazań do uznania, że pozew o odwołanie darowizny powoduje tu skutki od chwili jego wniesienia (§ 3 art. 130 k.p.c., art. 898 § 3 k.c.).Oświadczenie woli o odwołaniu darowizny staje się skuteczne, i znosi stosunek darowizny, z chwilą gdy doszło do obdarowanego w taki sposób, że mógł on się zapoznać z jego treścią (art. 61, 900 k.c.). Nie powoduje ono jednak przejścia - z tą chwilą - własności nieruchomości z obdarowanego na darczyńcę. Darczyńca uzyskuje tylko - jak to wskazał Sąd Najwyższy w zasadzie prawnej uchwalonej 7 stycznia 1967 r., III CZP 32/66 (OSNCP 1968, poz. 199) - roszczenie do obdarowanego o przeniesienie własności nieruchomości, która była przedmiotem darowizny (art. 156, 898 § 2 k.c.). Własność nieruchomości przechodzi więc na byłego darczyńcę dopiero z chwilą dojścia do skutku umowy rzeczowej, względnie uprawomocnienia się wyroku wydanego wskutek powództwa o realizację tego roszczenia przez obdarowanego. Oznacza to, że w toku takiego procesu - gdy sporną jest jeszcze kwestia skuteczności odwołania darowizny - były obdarowany pozostaje właścicielem uprzednio podarowanej mu nieruchomości. Treść własności obejmuje zaś możność rozporządzania rzeczą (art. 140 k.c.). Możności zbycia przez obdarowanego, w toku procesu, nieruchomości darczyńca może - zwłaszcza gdy dla tej nieruchomości nie założono księgi wieczystej - przeciwdziałać przez wykorzystanie instancji zabezpieczenia powództwa (art. 755, w zw. z art. 747 pkt 3 k.p.c., art. 123 pr. ksw). W przeciwnym razie prawa darczyńcy chroniłyby tak przepisy normujące skutki doręczenia pozwu (art. 192 pkt 3, w zw. z art. 788 § 1 k.p.c.), jak i przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 898 § 2, 407 k.c.).Mając na uwadze powyższe, przedstawione zagadnienie prawne rozstrzygnął Sąd Najwyższy jak w sentencji niniejszej uchwały (art. 391 k.p.c.).