II CSKP 587/22

II CSKP 587/22 WYROK W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ 16 czerwca 2023 r. Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej w składzie: SSN Marta Romańska (przewodniczący, sprawozdawca) SSN Roman Trzaskowski SSN Paweł Grzegorczyk po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym 16 czerwca 2023 r. w Warszawie, skargi kasacyjnej J.S. od wyroku Sądu Okręgowego we Wrocławiu z 25 czerwca 2019 r., II Ca 682/19, w sprawie z powództwa J.S. przeciwko I. spółce akcyjnej w W. o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności, 1) oddala skargę kasacyjną; 2) zasądza od powódki na rzecz pozwanej kwotę 2.700 (dwa tysiące i siedemset) zł tytułem kosztów postępowania kasacyjnego; 3) przyznaje adwokatowi S.W. od Skarbu Państwa - Sądu Okręgowego we Wrocławiu kwotę 1.800 (tysiąc osiemset) zł podwyższoną o podatek od towarów i usług we właściwej stawce, tytułem wynagrodzenia za pomoc prawną udzieloną powódce w postępowaniu kasacyjnym. II CSKP 587/22 2 UZASADNIENIE Powódka J.W. wniosła o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego - bankowego tytułu egzekucyjnego […], wystawionego […] przez I. Spółkę Akcyjną w W. i zaopatrzonego w klauzulę wykonalności postanowieniem Sądu Rejonowego dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu z 18 września 2014 r., a to z uwagi na ujawnienie w nim nieprawidłowych danych o wysokości jej długu oraz z uwagi na przedawnienie roszczeń o zapłatę wierzytelności powstałych przed 8 lipca 2011 r. Pozwany I. Spółka Akcja w W. wniósł o oddalenie powództwa. Wyrokiem z 15 stycznia 2019 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia Krzyków we Wrocławiu oddalił powództwo. Sąd Rejonowy ustalił, że […] powódka prowadząca działalność gospodarczą pod firmą „[…]” w. W. zawarła z pozwanym umowę kredytu – […] w całkowitej kwocie 99.403,50 zł, który miała spłacać w 60 miesięcznych, równych ratach, w oparciu o harmonogram spłat. 5 stycznia 2011 r. powódka złożyła dyspozycję uruchomienia środków do umowy kredytu przez przelanie na jej konto kwoty 93.000 zł. Dyspozycja została wykonana 7 stycznia 2011 r. Powódka spłacała kredyt nieterminowo i kwotami w różnej wysokości. Pozwany wezwał powódkę do spłaty zadłużenia i – po bezskutecznym upływie wyznaczonego jej terminu – oświadczeniem z 22 maja 2014 r. wypowiedział umowę kredytową. 9 lipca 2014 r. pozwany wystawił bankowy tytuł egzekucyjny nr […] na łączną kwotę 53.716,62 zł i 5 sierpnia 2014 r. złożył wniosek o nadanie mu klauzuli wykonalności. Postanowieniem z 18 września 2014 r. referendarz sądowy w Sądzie Rejonowym dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu nadał klauzulę wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu nr […], wystawionemu […]., z zastrzeżeniem, że uprawnienia do egzekucji łącznie do kwoty 198.927 zł. Postanowieniem z 16 listopada 2015 r. Sąd Rejonowy dla Wrocławia-Fabrycznej we Wrocławiu, po rozpoznaniu skargi powódki na orzeczenie referendarza, utrzymał je w mocy. Zadłużenie powódki z umowy kredytu zostało oznaczone przez pozwanego II CSKP 587/22 3 na kwotę 50.310,67 zł, przy czym naliczone odsetki na kwotę 2.669.,41 zł, odsetki przeterminowane na kwotę 685,60 zł, koszty na kwotę 50,94 zł. Prawidłowość tych naliczeń została potwierdzona przez biegłego z zakresu rachunkowości i bankowości. Pozwany od 17 listopada 2014 r. egzekwuje należność stwierdzoną tytułem wykonawczym w postępowaniu prowadzonym przez Komornika Sądowego przy Sądzie Rejonowym dla Wrocławia-Krzyków we Wrocławiu. Jego wniosek egzekucyjny dotyczył kwoty 50.310,67 zł z odsetkami umownymi, karnymi oraz dalszymi naliczonymi zgodnie z tytułem wykonawczym, a także kosztami. Egzekucja z rachunków bankowych przeciwko powódce była bezskuteczna. Komornik wszczął zatem egzekucję z nieruchomości, której powódka jest współwłaścicielem. Sąd Rejonowy przytoczył brzmienie art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. i stwierdził, że pozwany nie dochodził od powódki należności, których wymagalność przypadałaby na czas przed 8 lipca 2011 r. Umowa kredytu została zawarta przez strony 2 stycznia 2011 r., a do uruchomienia kredytu doszło 7 stycznia 2011 r. Do 31 lipca 2011 r. powódce nie naliczono odsetek karnych za opóźnienie, ponieważ spłacała raty kapitałowo-odsetkowe w terminie, co potwierdza historia rachunku kredytu i historia naliczania odsetek. Nie ma dowodów, że powódka była w zwłoce z uiszczeniem jakichkolwiek należności z tytułu spłaty kredytu przed 8 lipca 2011 r. i roszczenia o te uiszczone w terminie należności nie mogły się przedawnić. Ocenę prawidłowości dokonanych przez bank obliczeń zweryfikował biegły z zakresu rachunkowości oraz bankowości. Biegły stwierdził, że raty odsetkowe zostały przez pozwanego obliczone prawidłowo od zadłużenia kredytu w poszczególnych miesiącach, zaś raty kapitałowe, również prawidłowo, zostały obliczone i odjęte od zadłużenia kredytu przypadającego na dany miesiąc. Raty kapitałowo-odsetkowe były ustalone przez bank zgodnie z umową z 4 stycznia 2011 r. (marża banku: 7,18 %, indeks bazowy z dnia sporządzenia umowy: 3,81%) i do 23 lipca 2012 r. były uiszczane przez powódkę terminowo i odliczane od kwoty wypłaconej jej przez bank tytułem kredytu (93.000 zł - kredyt i 6.463.50 zł - ubezpieczenie). Kwota wpłacona przez powódkę w sierpniu 2012 r. była dużo niższa niż wymagana, a następnie w październiku i listopadzie 2012 r. oraz styczniu 2013 r. pozwany nie zarejestrował żadnych wpłat na poczet zadłużenia. W kolejnych miesiącach wpłaty powódki były nieregularne II CSKP 587/22 4 i niejednokrotnie dużo niższe od wymaganych, zaś od stycznia 2014 r. powódka całkowicie zaprzestała ich dokonywania. Zgodnie z regulaminem kredytowania powódkę obciążają także opłaty windykacyjne, tj. opłata za wezwanie do zapłaty, opłata za mail z wezwaniem do zapłaty oraz opłata za sms z przypomnieniem o spłacie. Pozwany miał zatem podstawę do wypowiedzenia umowy i wdrożenia postępowania windykacyjnego. Wyrokiem z 25 czerwca 2019 r. Sąd Okręgowy we Wrocławiu oddalił apelację powódki od wyroku Sądu Rejonowego z 15 stycznia 2019 r. Sąd Okręgowy zaakceptował ustalenia faktyczne Sądu Rejonowego i ocenę prawną sprawy przedstawioną przez ten Sąd. Stwierdził, że powódka, przecząc zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli (art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c.), kwestionowała wysokość należności głównej i ubocznych oraz istnienie obowiązku stwierdzonego bankowym tytułem egzekucyjnym. Sąd Okręgowy za bezzasadny uznał zarzut apelującej, jakoby oświadczenie pozwanego o wypowiedzeniu umowy zostało złożone z zastrzeżeniem warunku zawieszającego (art. 89 k.c.), a zaprzestanie przez powódkę spłaty kredytu i brak reakcji na kierowane do niej wezwania do zapłaty uzasadniały złożenie tego oświadczenia i przystąpienie do egzekwowania należności. W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu Okręgowego z 25 czerwca 2019 r. powódka zarzuciła, że orzeczenie to zastało wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj.: - art. 89 k.c. w związku z art. 58 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że sformułowanie zawarte w wypowiedzeniu umowy nie daje podstaw do uznania go za warunek w rozumieniu art. 89 k.c., a co za tym idzie, że oświadczenie o wypowiedzeniu zostało powódce złożone skutecznie; - art. 75 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe (Dz. U. z 2022 r., poz. 2324; dalej – pr. bank.) przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pozwana skutecznie wypowiedziała powódce umowę kredytu; - art. 6 k.c. przez błędną wykładnię i przyjęcie, że pozwany wykazał, iż wzywał powódkę do zapłaty. Powódka zarzuciła też, że zaskarżony wyrok został wydany z naruszeniem prawa procesowego, tj.: - art. 382 k.p.c. w związku z art. 233 k.p.c. przez niedokonanie przez Sąd Okręgowy własnych, jasnych i kategorycznych ustaleń II CSKP 587/22 5 okoliczności faktycznych sprawy oraz wybiórczą, niepełną analizę zgromadzonego przed Sądem I instancji materiału dowodowego w wyniku przyjęcia, że pozwana udowodniła nadanie i doręczenie powódce wezwań do zapłaty; - art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. przez przyjęcie, że wszystkie zarzuty powódki zawarte w apelacji dotykają kwestii formalnych; - art. 378 § 1 k.p.c. przez niewywiązanie się z obowiązku rozpatrzenia wszystkich podniesionych w apelacji zarzutów w skutek uznania, że zakres ustaleń faktycznych nie był kwestionowany w apelacji. Powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania. Sąd Najwyższy zważył, co następuje: Ocenę zasadności skargi kasacyjnej trzeba zacząć od zarzutów skarżącej zgłoszonych w ramach drugiej podstawy kasacyjnej (art. 3983 § 1 pkt 2 k.p.c.), badanie, czy w konkretnej sprawie prawo materialne zostało właściwe zastosowane jest bowiem możliwe po wykluczeniu takich uchybień procesowych, które by mogły istotnie wpłynąć na ustaloną podstawę faktyczną rozstrzygnięcia. Zarzuty powódki zgłoszone w ramach tej podstawy dotyczą art. 378 § 1 k.p.c., wyznaczającego granice rozpoznania sprawy w postępowaniu apelacyjnym. Stosownie do powołanego przepisu, sąd drugiej instancji rozpoznający sprawę na skutek apelacji nie jest związany przedstawionymi w niej zarzutami dotyczącymi naruszenia prawa materialnego, wiążą go natomiast zarzuty dotyczące naruszenia prawa procesowego; w granicach zaskarżenia bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania (uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 31 stycznia 2008 r., zasada prawna, III CZP 49/07, OSNC 2008, nr 6, poz. 55). Nie ma podstaw do przyjęcia, że Sąd Apelacyjny rozpoznał apelację powódki od wyroku Sądu Okręgowego z naruszeniem tych reguł. Sąd Apelacyjny, jako sąd drugiej instancji powinien orzec wprawdzie na podstawie materiału zebranego w postępowaniu w pierwszej instancji oraz w postępowaniu apelacyjnym (art. 382 k.p.c.), lecz uzupełnienie postępowania dowodowego przed sądem drugiej instancji następuje z uwzględnieniem zasad określonych w art. 381 k.p.c. Takiej potrzeby w postępowaniu apelacyjnym w niniejszej sprawie nie było, gdyż żadna ze stron nie zgłosiła stosownych wniosków dowodowych, do których Sąd Apelacyjny miałby się II CSKP 587/22 6 odnieść. Oceniając zarzuty powódki, że pozwany nie doręczył jej wezwań do zapłaty zadłużenia przed wypowiedzeniem umowy kredytowej, Sąd Apelacyjny musiał zatem bazować na dowodach złożonych już do akt sprawy i ocenionych przez Sąd Okręgowy, który – z odwołaniem się do wezwań do zapłaty (k. 116, 117, 118) i danych z pocztowej książki nadawczej (k. 123 i 124), ustalił, że pozwany wzywał powódkę do zapłaty zadłużenia z zachowaniem warunków określonych w prawie bankowym i w umowie łączącej strony, a zatem na adres podany przez powódkę w umowie. Zabezpieczenie sobie możliwości odbierania pod tym adresem korespondencji albo podanie pozwanemu innego aktualnego adresu, na który może ją kierować, było obowiązkiem powódki, skoro wiedziała, że związała z pozwanym umową na długi czas, z której przestała się wywiązywać. Zaakceptowane przez Sąd Apelacyjny ustalenia Sądu Okręgowego, że pozwany przed wypowiedzeniem umowy kierował do powódki wezwania o zapłatę zadłużenia nie mogą być zatem podważane w postępowaniu apelacyjnym (art. 3983 § 3 i art. 39813 § 2 k.p.c.). Sądy meriti w oparciu o dowód z opinii biegłego zweryfikowały stan zadłużenia powódki z umowy kredytowej odzwierciedlony w zredagowanym przez pozwanego bankowym tytule egzekucyjnym. Sądy te ustaliły, że pozwany prawidłowo określił wysokość zadłużenia powódki z tej umowy. Dowody na to, że powódka spłaciła zadłużenie w większym zakresie niż uwzględniony w rozliczeniu przez pozwanego obciążały powódkę i do niej należało przedstawienie w niniejszym postępowaniu takich dowodów wpłat należności z tytułu rat kredytu, których pozwany nie uwzględnił w rozliczeniu. Sformułowanie w stosunku do powódki tego rodzaju oczekiwania przez Sąd Apelacyjny nie stanowi zatem o naruszeniu art. 6 k.c. Art. 840 § 1 pkt 1 k.p.c. upoważnia sąd do pozbawienia wykonalności tytułu wykonawczego jeżeli dłużnik przeczy zdarzeniom, na których oparto wydanie klauzuli wykonalności, a w szczególności gdy kwestionuje istnienie obowiązku stwierdzonego tytułem egzekucyjnym niebędącym orzeczeniem sądu. Powódka wystąpiła z żądaniem pozbawienia wykonalności tytułu egzekucyjnego niebędącego orzeczeniem sądu z powołaniem się na tę podstawę i zaprzeczyła, by zaistniały warunki do wystawienia tego tytułu przez pozwanego. Powódka w istocie zakwestionowała skuteczność oświadczenia o wypowiedzeniu umowy kredytu (jako złożonego pod warunkiem oraz skierowanego do powódki niezgodnie z § 8 ust. 1 lit. II CSKP 587/22 7 b umowy, tj. bez uprzedniego wezwania jej do zapłaty), a co za tym idzie skuteczność rozwiązania umowy kredytu z 4 stycznia 2011 r. oraz natychmiastową wymagalność jego spłaty, co stanowi źródło roszczenia stwierdzonego bankowym tytułem egzekucyjnym. Zarzuty powódki skierowane przeciwko oświadczeniu pozwanego o wypowiedzeniu jej umowy kredytowej okazały się jednak niezasadne. Zasady, z zachowaniem których może dojść do wypowiedzenia umowy kredytowej zostały przez ustawodawcę określone w art. 75 pr. bank. W przepisie tym ustawodawca nałożył na bank obowiązek poprzedzenia oświadczenia o wypowiedzeniu umowy kredytowej postępowaniem upominawczym w stosunku do kredytobiorcy, a pozwany w niniejszej sprawie przed złożeniem oświadczenia o wypowiedzeniu powódce umowy upominał ją, żeby spłaciła zaległości w ratach kredytu. Upomnienie to pozwany powtórzył w oświadczeniu o wypowiedzeniu umowy i poinformował powódkę o możliwości złożenia, w terminie 14 dni od otrzymania wezwania, wniosku o restrukturyzację zadłużenia, jak o tym stanowi art. 75c ust. 2 pr. bank. W świetle tego przepisu, przystąpienie przez pozwanego do negocjowania z powódkę warunków restrukturyzacji było uzależnione od złożenia przez nią stosownego wniosku. Pismo zawiera pouczenie, że gdyby powódka złożyła taki wniosek, to oświadczenie pozwanego o wypowiedzeniu umowy nie odniesie skutku. Gdyby jednak powódka wniosku nie złożyła w terminie 14 dni roboczych od otrzymania pisma, to oświadczenie o wypowiedzeniu umowy kredytowej ma być rozumiane jako stanowcze, a termin wypowiedzenia zakończy się z upływem 30 dni, które należy liczyć od upływu terminu do złożenia wniosku o restrukturyzację kredytu. Skutek ten nie wystąpi także w razie spłacenia zadłużenia przez powódkę. Oświadczenie o wypowiedzeniu umowy ma charakter jednostronny i kształtujący stosunek prawny między jego autorem i adresatem. Sąd Najwyższy wielokrotnie wypowiadał się o tym, że jednostronne oświadczenia woli mające z chwilą ich złożenia wpływ na kształt stosunku prawnego między jego stronami z reguły nie powinny być dokonywane z zastrzeżeniem warunku, a to ze względu na potrzebę ochrony interesów adresata oświadczenia, którego – ze względu na przyszły i niepewny charakter zdarzenia będącego warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c. – nie należy pozostawiać w niepewności co do treści stosunku prawnego, w jakim pozostaje ze składającym to oświadczenie. Powyższe odnosi się też do II CSKP 587/22 8 oświadczenia banku o wypowiedzeniu umowy kredytowej. Także od takiego oświadczenia oczekuje się, że będzie jednoznaczne i stanowcze, gdy chodzi o zakomunikowanie kredytobiorcy woli zakończenia stosunku kredytowego z upływem określonego terminu (zob. np. wyroki Sądu Najwyższego z 29 kwietnia 2009 r., II CSK 614/08, OSNC 2010, nr 2, poz. 32; z 14 września 2022 r., II CSKP 561/22). Pozwany w oświadczeniu wyraził wolę zakończenia stosunku kredytowego z powódką, zaznaczając, że może ona wystąpienie tego skutku zniweczyć jeżeli złoży wniosek o restrukturyzację zobowiązań albo jeżeli zapłaci zaległe należności; w tym drugim przypadku stosunek będzie kontynuowany na dotychczasowych zasadach. Oświadczenie o przytoczonej treści należy ocenić jako stanowcze. Warunkiem w rozumieniu art. 89 k.c. jest zdarzenie przyszłe i przedmiotowo niepewne. W motywach postanowienia składu siedmiu sędziów z 22 marca 2013 r., III CZP 85/12 (OSNC 2013, nr 11, poz. 132) Sąd Najwyższy stwierdził, że spełnienie przez dłużnika świadczenia może mieć cechy warunku w rozumieniu art. 89 k.c., gdyż zapłata nie zawsze jest zdarzeniem w pełni zależnym od woli dłużnika. Jeśli jednak w jakiejś sytuacji spełnienie świadczenia zależy nie tylko od woli dłużnika, to jednak niewątpliwie to, czy ono nastąpi nie może być rozpatrywane w kategoriach zdarzenia przyszłego, na które nie mają wpływu strony czy strona stosunku prawnego, lecz wyłącznie okoliczności przypadkowe, zewnętrzne dla nich, takie, co do których dyskusyjne może być to, czy wystąpiły. Z uwagi na takie właściwości zachowania dłużnika, od którego uzależnione mają być przyszłe skutki prawne w pewnym stosunku prawnym, zdarzenie to zalicza się do kategorii warunków potestatywnych, wyodrębnianych w kategorii warunków z uwagi na ich szczególne cechy. W motywach powołanego postanowienia Sąd Najwyższy wyjaśnił, że zakres pojęcia „warunek potestatywny” obejmuje wiele, znacząco odmiennych stanów faktycznych i prawnych oraz przytoczył różne ich przykłady. W orzecznictwie ugruntowane jest stanowisko o dopuszczalności co do zasady wypowiedzenia umowy z zastrzeżeniem, że skutek tego oświadczenia zależy od skorzystania z uprawnienia lub woli wykonującego zobowiązanie, w szczególności, gdy zdarzenie zależne polegać ma na spełnieniu lub niespełnieniu II CSKP 587/22 9 określonego świadczenia (zob. wyroki Sądu Najwyższego: z 6 września 2007 r., IV CSK 118/07, OSP 2008, nr 12, poz. 125; z 17 marca 2011 r., IV CSK 358/10, OSNC 2011, nr 12, poz. 136; z 24 września 2015 r., V CSK 698/14; z 8 września 2016r.,II CSK 750/15, Mon. Pr Bank. 2017, nr 11, s. 58; z 26 maja 2021 r., I CSKP 48/21, OSNC 2022, nr 3, poz. 30; postanowienie Sądu Najwyższego z 28 maja 2020 r., I CSK 547/19). Uzależnienie wystąpienia skutku oświadczenia woli pozwanego o wypowiedzeniu umowy kredytowej od zachowania powódki polegającego na złożeniu wniosku o restrukturyzację jej zobowiązań albo na spłaceniu zaległości nie powoduje wątpliwości odnośnie do tego, w jakich okolicznościach powódka ma liczyć się z wystąpieniem skutku w postaci rozwiązania umowy.Jest bowiem jasne, że tylko w dwóch sytuacjach, zależnych od jej woli i postawy, umowa kredytowa będzie trwać, a jeżeli żadna z tych sytuacji nie wystąpi, powódka ma traktować umowę jako rozwiązaną z upływem łatwego dla niej do obliczenia terminu. Do momentu upływu terminu skutek nie następuje i stosunek prawny trwa, a konsekwencje dokonania wypowiedzenia są odwracalne, co w orzecznictwie odczytano nawet jako konstrukcję prokunsumencką (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 25 czerwca 2020r., V CSK 56/20).Tak konstruowane oświadczenie o wypowiedzeniu umowy realizuje funkcję ochronną w stosunku do kredytobiorcy. Powódka nie mogła nabrać jakichkolwiek wątpliwości co do tego, jaka jest jej sytuacja prawna, gdy minęły wyznaczone w piśmie pozwanego terminy, a ona nie wystąpiła o restrukturyzację zobowiązań ani też nie spłaciła zadłużenia (zob. też postanowienia Sądu Najwyższego z 28 maja 2020 r., I CSK 547/19; z 28 stycznia 2022 r., I CSK 660/22). Do czasu wystąpienia z powództwem przeciwegzekucyjnym w niniejszej sprawie, a zatem do 28 października 2016 r., jak i w toku postępowania, powódka nie twierdziła zresztą, żeby po zorientowaniu się w swojej sytuacji przystąpiła do spłaty zadłużenia albo chociaż podjęła próby negocjowania z pozwanym warunków jego spłaty. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 39814 i art. 98 § 1 i 3 w związku z art. 108 § 1 k.p.c. orzeczono jak w sentencji. II CSKP 587/22 10 [ł.n] P.P.